۳-۲-۲-۲-۲) تأمین مالی بلندمدت^[۲۶]
شرکت‌ها در راستای تأمین نیازهای مالی بلند‌مدت خود می‌توانند بین وام و سایر منابع تأمین مالی، مناسب‌ترین راه را انتخاب کنند. با توجه به ویژگی‌های این منابع، مدیر مالی باید در انتخاب ترکیب منابع مالی مانند بدهی‌های بلند‌مدت، استفاده از سهام ممتاز و سهام عادی که به منظور سرمایه‌گذاری‌های مالی شرکت به کار می‌روند، عوامل متعددی را مورد ارزیابی قرار دهد(هامپتون و دیگران، ۱۳۸۹).
مزایا و معایب تأمین مالی بلند مدت:
از دیدگاه شرکت مزایا و معایب تأمین مالی بلند‌مدت به شرح زیر است :
مزایای تأمین مالی بلند مدت:
هزینه‌ی بهره‌ی بدهی، هزینه‌ی قابل قبول مالیاتی می‌باشد.
بازپرداخت بدهی در دوران تورمی ارزان‌تر تمام خواهد شد.
برنامه‌ریزی و کنترل شرکت به واسطه‌ی تأمین مالی از طریق بدهی بلند‌مدت مناسب‌تر می‌باشد.
با اعمال شرط بازخرید در قرارداد، تأمین مالی شرکت انعطاف‌پذیرتر می‌شود. چنین شرطی به شرکت اجازه می‌دهد تا قبل از سررسید اوراق قرضه، بدهی خود را پرداخت کند.
بدهی بلند‌مدت می‌تواند ثبات آتی مالی شرکت را حفظ کند، خصوصاً در شرایطی که بازارهای پولی دچار رکود گردد و اخذ وام‌های کوتاه‌مدت مقدور نباشد.
معایب تأمین مالی بلند مدت:
صرف نظر از سود و زیان ناشی از عملیات موضوع قرارداد، هزینه‌‌ بهره‌ بدهی‌ها باید پرداخت شود.
معمولاً اصل بدهی باید در تاریخ سررسید پرداخت شود.
شرایط قرارداد قرضه ممکن است محدودیت‌های زیادی بر شرکت تحمیل کند.
ممکن است ریسک شرکت به واسطه‌ی خطاهای پیش‌بینی در عملیات موضوع قرارداد تأمین مالی‌، شدیداً افزایش یابد.
پس از اینکه مدیر مالی تصمیم گرفت که باید اوراق بهادار با سررسید بیش از یک سال انتشار یابد، این سررسید باید دقیقاً مشخص شود. در این باره «اصل تطابق» راهنمای عمل است، یعنی سررسید اوراق بهادار باید با دوره‌ای که منابع مالی مورد نیاز است، تطابق داشته باشد. اگر چه این اصل درباره‌ی انتخاب از بین تأمین مالی کوتاه‌مدت و بلند‌مدت معنادار و مفید است. اما درباره‌ی اینکه سررسید اوراق بهادار باید ۵ سال یا ۱۰ سال باشد چندان کمکی نمی‌کند. سررسید اوراق بهادار یا بدهی معمولاً به وسیله‌ی عمر اقتصادی دارایی‌هایی مشخص می‌شود که با منابع تأمین شده خریداری می‌شود(تقوی، ۱۳۸۶).
۳-۲-۲) سهام عادی^[۲۷]
سهام عادی عبارت است از حقوق مازاد اولیه در شرکت سهامی که معرف حقوق سهامداران عادی در خالص دارایی‌های واحد تجاری است. به بیان دیگر، سهام عادی سندی است که نشان دهنده‌ی درصد مالکیت دارنده‌ی آن از خالص دارایی‌های یک شرکت سهامی است و به موجب آن درصد معینی از سود شرکت و مزایای دیگری که به سهامداران عادی تعلق می‌گیرد را دریافت خواهندکرد. مسؤلیت سهامداران محدود به سهام آنها است(آذربراهمان، ۱۳۸۹).
۱-۳-۲-۲) ویژگی‌های سهام عادی (حقوق و امتیازات سهامداران)
درآمد: شرکت ممکن است سود سهامداران را ذخیره کند یا به شکل سود سهام به آنان پرداخت نماید. سود سهام پس از اعلام به وسیله‌ی هیئت مدیره پرداخت می‌شود. در اغلب موارد، سود شرکت بیش از سود سهام پرداختی است و مقداری از سود پس از کسر مالیات ذخیره می‌شود. ذخیره کردن سود، ارزش سهام شرکت را افزایش می‌دهد. برای مثال، اگر سود شرکت ۲۰۰۰۰۰ واحد پولی بوده و شرکت ۱۲۰۰۰۰ واحد پولی سود سهام تقسیم کند، ارزش سهام شرکت به میزان ۸۰۰۰۰ واحد پولی افزایش می‌یابد^[۲۸]. بنابراین مزایایی که نصیب سهامداران می‌شود به دو شکل است: سود سهام به میزان ۲۰۰۰۰۰ واحد پولی و افزایش ارزش سهام (سود سرمایه‌ای). شرکت‌هایی که بخش عمده‌ای از سود خود را دوباره سرمایه‌گذاری می‌کنند، سود سهام کمتری توزیع می‌کنند، اما متوسط افزایش ارزش سهام آنها در هر سال بیشتر است؛ به عبارت دیگر، سود به شکل اضافه ارزش سرمایه نصیب سهامداران می‌شود.

حق کنترل: از لحاظ نظری، سهامداران، شرکت را از طریق حق انتخاب اعضای هیئت مدیره کنترل می‌کنند. هیئت مدیره نیز به نوبه‌ی خود، مدیران شرکت را انتخاب می‌کند که بر عملیات روزانه‌ی شرکت نظارت می‌کند. در عمل، قدرت کنترل سهامداران محدود است و غالباً مدیران شرکت اعضای هیئت مدیره را انتخاب می‌کنند در زمان انتخابات، مدیریت شرکت وکالت نامه‌هایی برای سهامداران ارسال می‌کند و از آنان می‌خواهد، که با امضای آن، حق رأی خود را به مدیریت واگذار کنند. البته، سهامداران می‌توانند حق رأی خود را به اشخاص دیگری واگذار کنند، اما این استثناست و قاعده نیست. سهامدارانی که به اشخاص دیگری وکالت نمی‌دهند و خود نیز در مجمع، حضوری نمی‌یابند از حق رأی خود استفاده نمی‌کنند. در برخی شرکت‌ها، سهام عادی به دو گروه سهام با حق رأی و سهام بدون حق رأی تقسیم می‌شود. از آنجا که سهام نوع دوم امتیاز حق رأی ندارد، غالباً ارزش (قیمت) آن در بازار سهام کمتر از سهام نوع اول است.
حق حفظ نسبت سهام: سهامداران موجود حق دارند برای حفظ سهم مالکیت شرکت، سهام تازه انتشار شرکت را خریداری کنند. حق حفظ نسبت سهام عامل مهم حمایت کننده از سهامداران است. بدون وجود این حق، مدیریت شرکت می‌تواند سهام انتشار بدهد و به افراد مورد نظر خود بفروشد و از این طریق کنترل شرکت را در اختیار افراد مورد نظر خود قرار دهد. از این گذشته، حق حفظ نسبت سهام از رقیق شدن منافع مالی سهامداران شرکت جلوگیری می‌کند.
حق بازرسی دفاتر شرکت: سهامدار حق دارد از مدیریت شرکت اطلاعات مربوط به عملیات را درخواست کند. اما این حق محدود است و تنها در صورتی قابل اعمال است که ارائه‌ اطلاعات به سهامدار، به موقعیت رقابتی شرکت لطمه نزند. این محدودیت به منظور حمایت از سایر سهامداران است. سهامداری که احساس می‌کند مدیریت از ارائه‌ اطلاعات مربوط به عملیات خلاف یا غفلت خود، خودداری می‌کند، می‌تواند علیه مدیر به مراجع قضایی شکایت کند.
مسئولیت محدود: چون بر اساس قانون، شرکت شخصیت حقوقی متمایز است، سهامدار خاص مسئول بدهی‌های شرکت نیست. در مؤسسه‌های با مالکیت انفرادی یا مشارکت‌ها، مالک یا شریک، مسئول بدهی‌های مؤسسه است. اما در مواردی که سهامداران برای مقاصد غیر قانونی یا غیراخلاقی از شرکت استفاده می‌کنند، ممکن است سهامدارن مسئول عملیات شرکت در نظر گرفته شوند. اما در شرکت‌های بزرگ معمولاً مسئولیت سهامداران تنها به سرمایه‌ای که صرف خرید سهام کرده‌اند محدود می‌شود و در مقابل بدهی‌های شرکت مسؤلیتی ندارند(تقوی،۱۳۸۶).
۲-۳-۲-۲) تأمین مالی از طریق انتشار سهام عادی
شرکت‌های بزرگ صنعتی، بین سال‌های ۱۹۸۶-۱۹۸۴، در مجموع ۱۰۰ میلیارد دلار سهام عادی جدید منتشر کرده‌اند. در طی همین دوره،۳۰۰ میلیارد دلار از سهام عادی بازخرید و از دور خارج گردید، زیرا بسیاری از شرکت‌ها در هم ادغام شدند یا اینکه تعداد زیادی از سهام شرکت‌ها بازخرید شد(جاین و خان^[۲۹]، ۲۰۰۶).
سهام عادی (از دیدگاه تأمین مالی) دارای نقاط ضعف و قوت بسیار زیادی است. نقاط قوت این سهام، از نظر تأمین مالی، به مراتب بیش از نقاط ضعف آنها است. در عین حال، در هر مورد باید با توجه به شرایط موجود قضاوت کرد.
۱-۲-۳-۲-۲) محاسن انتشار سهام عادی به عنوان منبع تأمین مالی
سهام عادی هیچ‌گاه به سررسید نمی‌رسند. این نوع سهام یکی از منابع دائمی تأمین مالی به حساب می‌آیند. اگر شرکت بخواهد می‌تواند تعدادی از سهام عادی خود را بازخرید کند و آنها را از دور خارج کند(طبق قانون تجارت ایران این عمل مجاز نیست).
از آنجا که سود سهام عادی میزان مشخص و ثابتی نیست، انتشار و فروش سهام جدید باعث خواهد شد که انعطاف‌پذیری مدیریت شرکت از لحاظ تأمین سرمایه در آینده بیشتر گردد. یکی از استراتژی‌های متداول این است که شرکت برای تهیه‌ی سرمایه به منظور بازپرداخت بدهی‌های کوتاه‌مدت خود، سهام عادی جدید منتشر می‌کنند. استراتژی دیگر این است که شرکت‌ها از طریق سهام عادی درصدد برمی‌آیند تا نسبت بدهی‌ها به حقوق صاحبان سهام شرکت را پایین آورند و سپس با بهره گرفتن از مزیت حاصل، اقدام به انتشار اوراق قرضه کنند.
شرکت الزام قانونی به پرداخت سود به سهامداران عادی خود ندارد، لذا انتشار سهام عادی ریسک ورشکستگی و ریسک مالی شرکت را افزایش نمی‌دهد.
می‌توان به سرعت و بدون تحمل هزینه‌ی زیاد سهام عادی را منتشر و به بازار عرضه کرد. این کار از طریق اعطای گواهی حق تقدم خرید به سهامداران موجود و استفاده از خدمات مؤسسات تأمین سرمایه که موظف به خرید سهام عادی که پذیره‌نویسی نشدهاند صورت می‌گیرد. اگر قیمت پذیره‌نویسی کمتر از قیمت جاری بازار سهام باشد، سهامداران از خرید سهام جدید استقبال خواهند کرد.
برای اکثر شرکت‌ها، وضع به گونه‌ای است که با انتشار و عرضه‌ی سهام عادی جدید، در مالکیت و کنترل شرکت تغییری صورت نمی‌گیرد. سهامداران کنونی شرکت می‌توانند با بهره گرفتن از حق تقدم خرید، درصد مالکیت خود را حفظ کنند یا با مراجعه به بازار، سهام عادی بیشتری بخرند(پی. نوو، ۱۳۸۹).
۲-۲-۳-۲-۲) معایب انتشار سهام عادی به عنوان منبع تأمین مالی
۱- هزینه‌ی خاص سرمایه‌ی متعلق به سهام عادی، در مقایسه با سایر ابزارهای تأمین مالی، بیشتر است. این بدان معنی است که سهام عادی، یک منبع گران قیمت تأمین مالی است و باعث افزایش هزینه‌ی سرمایه شرکت می‌شود؛ لذا بهتر است شرکت‌هایی از این منبع استفاده کنند که دارای فرصت‌های سرمایه‌گذاری بسیار سودآور باشند.
۲-سود سهام عادی پس از کسر مالیات پرداخت می‌شود، در حالی که بهره‌ی اوراق قرضه یک هزینه‌ی قابل قبول مالیاتی است؛ بنابراین پرداخت سود سهام باعث صرفه‌جویی مالیاتی برای شرکت نمی‌شود.
شاید شرایط مندرج در اوراق قرضه شرکت به گونه‌ای باشد که میزان پرداخت سود سهام عادی را محدود کرده باشد. وجود این نوع قید و بندها باعث خواهد شد که انتشار سهام عادی با مشکلاتی مواجه شود. این قید و بندها می‌تواند دست‌کم هزینه‌ی سرمایه‌ی متعلق به سهام عادی را افزایش دهند.
اگر شرکتی که سهامش در دست افراد محدودی است (سهام خاص) بخواهد سهام جدیدی منتشر کند، در مسئله‌ی مالکیت و کنترل شرکت مشکلات نسبتاً زیادی به وجود خواهدآمد. در چنین شرایطی، سهامداران که تقریباً همه از مدیران شرکت هستند، ممکن است وجوه لازم را جهت مشارکت در افزایش سرمایه نداشته باشند و در این صورت، درصد مالکیت آن‌ ها در شرکت کاهش خواهدیافت.
انتشار سهام عادی جدید باعث خواهد شد که موقتاً سود هر سهم کاهش یابد. کاهش سود هر سهم بر قیمت سهام آن سال آثار منفی خواهد داشت(پی. نوو، ۱۳۸۹).
۳-۳-۲-۲) سایر جنبه‌های تأمین مالی از طریق حقوق صاحبان سهام
سهام عادی را باید از دیدگاه اجتماعی نیز مورد توجه قرارداد. سهام عادی شکل مطلوب تأمین مالی است، زیرا باعث می‌شود شرکت‌های تجاری، به عنوان بخش بزرگ اقتصاد، در برابر کاهش آتی فروش و عواید، کمتر آسیب‌پذیر باشند. اگر فروش و عواید کاهش یابد تأمین مالی از طریق سهام عادی متضمن هزینه‌ی ثابتی نخواهد بود (هزینه‌هایی که ممکن است شرکت را به سازماندهی مجدد یا ورشکستگی وادارد).
اما، جنبه‌ی دیگر سهام عادی ممکن است از نظر اجتماعی کمتر مطلوب باشد. در دوران رکود، قیمت‌های سهام عادی سقوط می‌کند، و در نتیجه، هزینه‌ی سرمایه‌ی صاحبان افزایش می‌یابد. افزایش هزینه‌ی سرمایه‌ی صاحبان، کل هزینه‌ی سرمایه را بالا می‌برد و در نتیجه، سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد. کاهش سرمایه‌گذاری، رکود را بد‌تر می‌کند. اما، در حالت رونق اقتصادی، قیمت سهام بالا می‌رود. با بالا رفتن قیمت سهام هزینه‌ی سرمایه کاهش می‌یابد. در نتیجه سرمایه‌گذاری شتاب می‌گیرد و ممکن است به رونق تورمی فزاینده اضافه می‌شود. به طور خلاصه، با توجه به تأثیر آن بر هزینه‌ی سرمایه، تأمین مالی از طریق سهام عادی ممکن است نوسانات دوره‌ای را تشدید کند.
اینکه چگونه نیروهای متضاد یاد شده با هم تلفیق می‌شوند تا برآیند آنها پدید آید، نامعلوم است، اما نویسندگان این سطور معتقدند که تأمین مالی از طریق سهام، بیشتر به تثبیت اقتصادی می‌ انجامد(وستون و دیگران^[۳۰]، ۱۳۸۶، ۲۸۶).
۴-۲-۲) سودهای توزیع نشده
شرکت‌های مختلف بدلایل گوناگون می‌توانند بخشی از سود خود و یا تمامی آن‌را بدون آنکه بین سهامداران تقسیم کنند به استفاده‌هایی برسانند مثلاً:
برای خرید تجهیزات جدید از سود تقسیم نشده می‌توانند استفاده کنند.
برای تعویض ماشین‌آلات فرسوده یا جدید از سودهای تقسیم‌ نشده بهره‌برداری کنند.
به منظور پرداخت دیون خود می‌توانند از سود تقسیم نشده کمک بگیرند.
برای ارتقاء سطح تکنولوژی تولید خود می‌توانند از سود تقسیم نشده، سرمایه‌گذاری جدید انجام دهند.
زمانیکه سود تقسیم نشده به عنوان یک منبع مالی مورد استفاده قرار می‌گیرد می‌گوئیم تأمین مالی از درون شرکت صورت گرفته و یا «خود تأمین مالی»^[۳۱] انجام شده است. میزان استفاده از این منبع تأمین مالی اولاً به سودآور بودن شرکت بستگی دارد که شرایط اولیه است و ثانیاً میزان سودی که شرکت در یک دوره‌ی معین بدست آورده عامل مهم دیگری در زمینه‌ی استفاده از تأمین مالی داخل شرکت است. نحوه‌ی استفاده از سود توزیع نشده در داخل شرکت از طریق مقایسه‌ی زمینه‌های کاربردی آن انجام می‌شود؛ به ‌عبارت دیگر مدیریت شرکت، سودهای توزیع‌ نشده را در زمینه‌هایی مورد استفاده قرار می‌دهد که منافع بیشتری برای شرکت فراهم کنند. مثلاً پرداخت دیون شرکت بوسیله‌ی سودهای تقسیم نشده و یا خرید دارایی‌های جدید بوسیله‌ی این سودها، از طریق نتایج حاصله برای شرکت بررسی می‌گردد. در صورتی‌که سود تقسیم‌نشده صرف پرداخت دیون شرکت گردد سبب کاهش هزینه‌های بهره‌ی شرکت خواهد شد و در صورتی‌که صرف خرید ماشین‌آلات و دارایی‌های جدید گردد باعث افزایش درآمدهای شرکت خواهدشد. مقایسه‌ی این دو وضعیت از طریق مقابله‌ی ورود و خروج سالیانه‌ی پول‌های صرف شده در یک زمینه، قابل بررسی و برآورد است مگر آن‌که اختصاص سود تقسیم نشده در یک زمینه‌ی معین الزام قانونی داشته ‌باشد.

معنی و مفهوم: وقتی که بر سر سفره‌ی این زندگی، خوراک تو غم و اندوه شده است، بساط این سفره را جمع کن و به این زندگی پایان بده.
آرایه‌های ادبی: خوان زندگی اضافه‌ی تشبیهی است. جگر خوردن، کنایه از غم و اندوه خوردن است.
۸۶ - نیسـت در حلقــه‌ی جهــان یـک اهــل
پـــای اهلیّـــت از میــــان بـــرگیــــر
واژگان: اهلیّت: سزاوار بودن، لیاقت. (غیاث)
معنی و مفهوم: در این جهان بزرگ یک نفر شایسته و اهل دل یافت نمی‌شود، تو هم اهلیّت و شایستگی خود را نشان نده و دیگر اهل و سازگار مباش.(اهلیت و شایستگی در جهان وجود ندارد)
آرایه‌های ادبی: حلقه‌ی جهان اضافه تشبیهی و پای اهلیّت اضافه‌ی اقترانی است.
۸۷ - اهــل دل کــس نـیافـت ز اهـل جهــان
بـــرو ای دل، دل از جهـــان بـــرگیــــر
معنی و مفهوم: هیچ کس در این جهان، یک نفر اهل دل پیدا نکرده است. ای دل، تو هم امید به مردم این جهان نداشته باش.
آرایه‌های ادبی: دل از جهان برداشتن کنایه از نا امید شدن از جهان است. جهان در بیت تکرار شده است.
۸۸ - دو بــه دو بـــا حـریف جــان بنشــین
یــک بــه یــک غــدر آسمـان بــرگیــر
واژگان: غدر: بی وفایی، خیانت. (معین)
معنی و مفهوم: جان را به عنوان حریف و همنشین خود برگزین و با او در خلوت و تنهایی بنشین و تمام بی وفایی‌ها و پیمان شکنی‌های آسمان را برشمار و مشخص کن.
آرایه‌های ادبی: دو به دو نشستن کنایه از با هم در خلوت نشستن بدون حضور اغیار است. یک به یک کنایه از همه چیز است. بین یک به یک و دو به دو ایهام تناسب می‌باشد.
۸۹ - بــس خـراب اســت لهــو خـانــه‌ی دهــر
بنــگه عمـــر، از آسمــــان بـــرگیـــر
واژگان: لهو خانه: جای لهو و بیهودگی، خانه‌ی لهو. (دهخدا)
معنی و مفهوم: روزگار که مانند خانه‌ای پر از سرگرمی و بیهودگی است بسیار خراب و ویران است، تو نیز به آسمان و کارهای آن دل خوش نباش و به آن تکیه نکن.
آرایه‌های ادبی: لهو خانه‌ی روزگار، اضافه‌ی تشبیهی و بنگه عمر، اضافه‌ی استعاری است.
۹۰ - بـــر در نقــب ایـــن خــــراب، تـــو را
تــا نگــیرنـــد، نقــب از آن بـــرگیـــر
معنی و مفهوم: این دنیای ویران و ناپایدار، ارزش آن را ندارد که در آن نقب بزنی (به آن دل ببندی) زیرا بهره‌ای از آن نخواهی برد، قبل از آن که تو را بر در این نقب ببینند و شرمنده شوی، آن را رهاکن.
آرایه‌های ادبی: خراب استعاره از دنیا است. نقب برگرفتن کنایه از رها کردن است. نقب و نقب در بیت تکرار به وجودآورده است.
۹۱ - گــل انصــــاف کــــار، خــاقــانــی
خســک از راه دوستـــــان بــــرگیــــر
واژگان: خسک: خار کوچک، خس، خار. (معین)
معنی و مفهوم: ای خاقانی، عدل و انصاف داشته باش و مشکلات و موانع سر راه دوستان را بردار تا آسیبی نبینند.
آرایه‌های ادبی: گل انصاف اضافه‌ی تشبیهی و خسک کنایه از موانع است.
۹۲ - چــون منـوچـهر خفتـه در خـاک اســت
مهــر از ایـن شـوم خــاکـدان بــرگیــــر
واژگان: منوچهر: ابوالهیجا فخرالدّین، منوچهر شروان شاه ممدوح خاقانی (فرهنگ لغات)توضیحات
معنی و مفهوم: ای خاقانی، وقتی که منوچهر شروان شاه، از جهان رفته و در خاک گور خفته است، تو دیگر امیدی برای زیستن نداری؛ پس دل از این دنیای نامبارک بردار و به آن امید نداشته باش.

آرایه‌های ادبی: شوم خاکدان کنایه از دنیاست.
توضیحات :
منوچهر: خاقان اکبر، ابوالهیجا فخرالدّین منوچهر بن فریدون شروان شاه که خاقانی به وسیله‌ی ابوالعلاء به دربار او راه یافت و تخلّص خویش را از لقب او گرفت … منوچهر دوم به حکم سکه‌ها معاصرالمقتفی بالله (۵۳۰- ۵۵۵) بوده و بنا بر قول خاقانی سی سال حکومت کرده و خاقانی تخلّص خود را از او گرفته است. شروان شاهان در این موقع تابع سلاجقه‌ی عراق بودند و بعد از انقراض ایشان زیر نفوذ امرای گرجی واقع شدند. (مقدّمه‌ی دیوان خاقانی، ۱۳۸: سی و پنج و سی و شش)
۹۳ - میــوه‌ی دولــت منــوچــهر اســت
اخســتان، افســـر کیــان ملـــوک
واژگان: دولت: اقبال، نیک بختی. (معین)
معنی و مفهوم: اخستان، ثمره و میوه‌ی درخت بخت و اقبال منوچهر است. او تاج سر و سرور پادشاهان بزرگ است.
آرایه‌های ادبی: میوه‌ی دولت اضافه‌ی استعاری است. شاه به تاج سر بزرگان مانند شده است. بخت و اقبال منوچهر به درختی شبیه شده است که میوه‌ی آن درخت، اخستان می‌باشد.
بند نهم :
کلمات قافیه: زمانه، دانه، آستانه و …
حروف اصلی قافیه: انه

پس نهایتا در دستگاه مختصات کلی(x-y-z)، قانون تعمیم یافته هوک برای رابطه بین تنش-کرنش ماکرو و عکس آن بصورت زیر خواهد بود:

(۳-۱۴)

(۳-۱۵)
که  ماتریس انتقال یافتۀ ثابت‎های الاستیک معادل و  نیز عکس آن بوده و بصورت زیر تعریف می‎گردند:

(۳-۱۶)

(۳-۱۷)
این دو ماتریس در حالت کلی دارای ۱۳ درایۀ مستقل می‏باشند:

(۳-۱۸)

(۳-۱۹)
۳-۳- ارتباط بین تنش‎ها و کرنش‎های ماکروسکوپیک و میکروسکوپیک
در قسمت قبل، معادله مشخصه تنش-کرنش ماکرو در مختصات کلی بصورت  و  بدست‎آمد و ملاحظه شد که  همان ماتریس سختی سلول واحد است که محاسبه آن، هدف این قسمت از تحقیق می‎باشد. اما برای یافتن مولفه‎های مجهول  (و بطور مشابه، مولفه‎های مجهول  ) ضروریست که بردارهای تنش و کرنش ماکرو در دوسوی معادلات مشخصه فوق معلوم باشند.
برای نیل به این هدف سه گام زیر به ترتیب صورت می‎گیرد:
مدل سلول واحد تحت بارگذاری و شرایط مرزی مشخص، شبکه‎بندی و تحلیل می‎شود؛ تنش‎ها و کرنش‎های میکروی کلی در گره‎های شبکه‎ها توسط نرم‎افزار اجزاء محدود محاسبه می‎شود؛ آنگاه اگر بردارهای تنش و کرنش ماکروسکوپیک کلی را با  و  و بردارهای تنش و کرنش میکروسکوپیک کلی را با  و  نشان دهیم، رابطه بین آنها که از میانگین‎گیری مولفه‎های میکرو روی حجم کل سلول واحد حاصل می‎شود، به صورت زیر خواهد بود:

(۳-۲۰)

(۳-۲۱)
که V حجم سلول واحد می باشد. اما محاسبه تنش و کرنش میکروسکوپیک بدون شرایط مرزی امکان پذیر نمی‎باشد. شرایط مرزی باید با دقت زیاد و با توجه به رفتار سلول واحد در ماده کامپوزیت استخراج گردد. این شرایط مرزی باید تا آنجائیکه امکان دارد رفتار سلول واحد در ماده کامپوزیت را شبیه سازی کند. هرچه رفتار سلول واحد (با شرایط مرزی درنظر گرفته شده) مشابهت بیشتری با رفتار سلول واحد در ماده کامپوزیت داشته باشد، تحلیل مکانیکی دقیق‎تری انجام خواهد شد. با توجه به پیچیدگی های رفتاری سلول واحد، عموماً دو شرط مرزی همگن^[۹۳] تنش یکنواخت و کرنش یکنواخت درنظر گرفته می شود.
الف) شرط مرزی تنش یکنواخت^[۹۴]: در این شرط مرزی، تانسور تنش روی مرزهای سلول واحد یکنواخت فرض می‎شود. به عبارتی:
(۳-۲۲)
که تانسور تنش یکنواخت روی مرزهای سلول واحد، بردار یکه عمود بر هرکدام از سطوح شش‎گانه سلول واحد و بردار تِرَکشِن تنش روی سطوح می‎باشد. شیوه کار بدین ترتیب است که شش مولفه مستقل از هم تانسور تنش به نوبت، برابر یک قرار می گیرند و هرکدام روی یکی از سطوح شش‎گانه سلول واحد که منجر به ایجاد بردار تِرَکشِن غیر صفر گردد، اعمال می‎شوند. لذا براساس رابطه (۳-۱۵)، مولفه‎های ماتریس  از حل شش معادله و شش مجهول بدست می‎آیند.
ب) شرط مرزی کرنش یکنواخت^[۹۵]: اما برای اعمال شرط مرزی کرنش یکنواخت، بایستی سطوح مرزی سلول را تحت جابجایی یکنواخت قرار داد. یعنی مثلا برای داشتن کرنش مرزی یکنواخت  (در حالت کرنش یکنواخت، مقادیر ماکرو و میکروی آن باهم برابرند) باید مقدار جابجایی روی کلیه سطوح مرزی را برابر  درنظر گرفت تا مبتنی بر رابطه کرنش-جابجایی  به کرنش مطلوب دست یافت. یا مثلا برای کرنش مرزی یکنواخت  ، بایستی مبتنی بر رابطه  جابجایی‎های  و  روی مرزها لحاظ شوند. در هر دفعه که یکی از شش کرنش کلی، برابر مقدار یکنواخت ۰.۰۰۱ و بقیه کرنش‎ها برابر ۰ قرار داده می‎شوند، شش معادله بدست می‎آید که از رهگذر آنها و براساس رابطه (۳-۱۴)، شش مولفه ستونی ماتریس  حاصل می‎شوند. اگر ابعاد و مشخصات سلول واحد دقیق انتخاب شده‎باشد انتظار می‎رود که هر دو شرط مرزی نتایج یکسانی را بدست دهند.
۳-۴- مدل المان محدودِ سلول واحد
همانگونه که گفته شد، سلول واحد کوچکترین جزء تکرارشونده در یک الگوی دوبعدی یا سه‎بعدی است. مدل‎سازی سلول واحد در برخی الگوها که وضعیتی ساده دارند براحتی صورت می‎گیرد اما هرچقدر پیچیدگی‎ها، غیریکنواختی‎ها، ناهمسانی‎ها و ناهمگنی‎ها افزایش یابد انجام این امر نیز با مشکلات و دردسرهای بیشتری روبرو می‎شود.
چندلایه‎های دوخته شده NCF نیز از آندسته‎ای اند که در این مورد، دقت و حوصله زیادی را می‎طلبند. در مشاهدات تجربی این چندلایه‎ها، سه ناحیه عمده تشخیص داده شده است: فایبرهای درون صفحه‎ای و آغشته به رزین، نخ دوخت رزین‎کاری شده که در راستای ضخامت و روی لایه‎ها رد می‎شود و حفره‎های پر از رزین حول نخ دوخت که در طی عملیات دوخت حاصل شده‎اند. شکل این حفره‎ها متاثر از پارامترهای متعددی مثل قطر نخ دوخت، الگوی دوخت و زاویه دوخت می‎باشد. مثلا در زاویه ۴۵درجه این حفره‎ها غالبا دارای شکلی نزدیک بیضی یا لوزی‎اند که قطر بزرگ‎شان در جهت فایبر درون صفحه‎ای قرار دارد]۲۱[. اما برای زوایای صفر و ۹۰ درجه این حفره‎ها بشکل کانال‎های سرتاسری درمی‎آیند]۶[.
شکل ۳-۲- کوچکترین جزء تکرارشونده در چندلایه دوخته شده شامل الیاف درون صفحه‎ای (که در اینجا در جهت ۴۵- درجه قرار دارند)، نخ‎های دوخت رد شده روی لایه‎ها و حفره‎های لوزی شکل حاوی رزین]۱۹[
شکل ۳-۳- کوچکترین جزء تکرارشونده در چندلایه دوخته شده شامل الیاف درون صفحه‎ای در زوایای ۰ و ۹۰ درجه و کانال‎های سرتاسری حاوی رزین]۲۵[
برای بدست آوردن مولفه‎های ماتریس سختی متناظر با چهار زاویه ۰، ۹۰، ۴۵، ۴۵- چهار سلول واحد در نرم‎افزار، مدل و مورد تحلیل قرار گرفته‎است. پارامترها و شرایط هندسی مدل که از بررسی میکروگراف حاصل شده در جدول ۳-۱- آورده شده‎است.
جدول ۳-۱- کمیت و کیفیت هندسی مدل نرم‎افزاری سلول واحد

 

Material	Item
Modified Lock Stitch	Stitching pattern
۲.۶۲ mm	Stitch diameter
۵۰.۹(x-dir)	Stitch spacing (S)

در این تحقیق علیرغم اینکه سعی گردید تا محدودیت‌های تحقیق تا حد امکان برطرف گردد ولی تحقیق حاضر نیز مانند دیگر پژوهش‌های تجربی داخلی که در حوزه حسابداری انجام می‌شوند دارای محدودیت‌هایی است که به شرح زیر می‌باشد:

 

1. 1. اطلاعات این پژوهش بر اساس اظهارات شرکت‌ها در مورد صورت‌های مالی جمع‌ آوری‌شده است، لذا این پژوهش از محدودیت‌هایی که بر روی پژوهش‌های اظهاری وارد است مبری نیست.

 

1. 1. این پژوهش بر مطالعه شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران مبتنی است لذا نتایج آن قابل‌تعمیم به شرکت‌های دیگر که در این بورس پذیرفته‌شده یا نشده‌اند؛ به دلیل عدم وجود قوانین، نیست.

 

1. 1. اثرات ناشی از تفاوت در روش‌های حسابداری در اندازه‌گیری و گزارش رویدادهای مالی، ممکن است بر نتایج اثر گذارد که تعدیلی از این بابت صورت نگرفته است.

 

1. 1. 1. هزینه آورده صاحبان سهام متأثر از برخی عوامل کلان، نظیر: نرخ تورم، نرخ سود تسهیلات دریافتی و نرخ ارز است که فرض شده اثر آن‌ ها برای همه شرکت‌ها و مشاهدات یکسان است، درحالی‌که ممکن است چنین نباشد. بنابراین، عواملی از این قبیل می‌تواند نتایج تحقیق حاضر را تحت تأثیر قرار دهد.

   

 

منابع و مأخذ:

منابع فارسی

 

 

1. 1. ایمنی ف.۱۳۹۲. ” بررسی تاثیر عدم تقارن اطلاعاتی و کیفیت سود بر هزینه سرمایه سهام عادی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی - دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد شاهرود - دانشکده علوم انسانی .

 

1. 1. بولو ق، رحمانی مهر م.۱۳۹۲. هزینه حقوق صاحبان سهام و شفافیت سود. پژوهش‌های تجربی حسابداری، دوره ۲، ۸: ۸۰-۵۹

 

1. 1. بولو ق، قربانی ع ا، رضایی پیته نویی ی. ۱۳۹۱. ” تأثیر چرخه عملیاتی شرکت ها بر پایداری اقلام تعهدی سود". دانش حسابداری، سال دوازدهم، شماره۴۶، ۳۴-۴۷.

 

1. 1. بیدسکان ص. ۱۳۹۰ .” بررسی تاثیر پذیری هزینه سرمایه از اهرم عملیاتی و اهرم مالی". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه ولی عصر (عج) - رفسنجان - دانشکده اقتصاد و علوم اداری .

 

1. 1. پیری پ، ایمانی برندق م، اللهوردیزاده س.۱۳۹۰. اثر دوره‌های مختلف چرخه عمر بر سودآوری و رشد بنگاه‌های تجاری، فصلنامه پژوهش های تجربی حسابداری، ۲: ۶۶-۴۹

 

1. 1. حاجیها ز، سبحانی ن. ۱۳۹۲."بررسی تأثیر تخصص حسابرس در صنعت بر هزینه سرمایه و نرخ بهره استقراض شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران"، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، ۳: ۴۶-۳۵

 

1. 1. خیرآبادی س. ۱۳۹۱. ” بررسی تأثیر محافظه کاری و کیفیت افشاء بر هزینه سرمایه سهام عادی” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی و غیردولتی رجاء قزوین - پژوهشکده علوم اجتماعی و اقتصادی .

 

1. 1. دهدار ف. ۱۳۸۶. “طراحی و تبیین الگوهای برتر ارزشگذاری مبتنی برعایدات حسابداری

 

1. 1. رسائیان الف، حسینی و.۱۳۸۷."رابطه کیفیت اقلام تعهدی و هزینه سرمایه در ایران"، نشریه بررسی های حسابداری و حسابرسی ، ۴۸ : ۶۵-۵۴ .

 

1. 1. مهرانی س، کرمی غ، ساسانی ع.۱۳۹۰.رابطه بین هزینه حقوق صاحبان سهام باکیفیت سود شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران، ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺣﺴﺎﺑﺪاری.۴:۷۱-۵۰

 

1. 1. سلیمانی غ، طاهری م.۱۳۹۰. بررسی اثر پیش‌بینی سود هر سهم توسط مدیران بر هزینه سرمایه شرکت‌های پذیرفته‌شده بورس اوراق بهادار تهران، فصلنامه بورس اوراق بهادار، سال: ۵، شماره: ۲۰

 

1. 1. سلیمی الف.۱۳۸۶."محاسبه هزینه سرمایه یک واحد تجاری “، نشریه حسابرس، ۳۷ :۱۰۸-۱۰۲.

 

1. 1. شاقوزایی ح. ۱۳۹۳. ” مطالعه تاثیرروشهای هزینه یابی برتعیین هزینه سرمایه شرکت” مقاله‌های همایش‌های ایران . اولین همایش ملی حسابداری، حسابرسی و مدیریت . موسسه آموزش عالی جامی .

 

1. 1. صیدپور س.۱۳۹۳. ” «بررسی رابطه بین کیفیت افشا و اجزای آن (بهنگامی و قابلیت اتکا) با هزینه سرمایه سهام عادی شرکتها” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه شهید چمران اهواز - دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی .

 

1. 1. عثمانی ق.۱۳۸۱. “شناسایی الگوی هزینه سرمایه و عوامل مؤثر بر آن “، دانشگاه علامه طباطبایی رساله دکتری.

 

1. 1. ﻋﺪﻳﻠﻲ م.۱۳۸۸. ﺑﺮرﺳﻲ راﺑﻄﻪ ﺑﻴﻦ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺳﻮد ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ فعالیت‌های واﻗﻌﻲ و ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺣﻘﻮق ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺳﻬﺎم. داﻧﺸﻜﺪه ﻋﻠﻮم اﻗﺘﺼﺎدی، پایان‌نامه ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ ﺣﺴﺎﺑﺪاری

 

1. 1. فهیمی س. ۱۳۸۹ . ” بررسی تأثیر مکانیزم های نظام راهبری شرکتی بر هزینه سرمایه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه یزد .

 

1. 1. کردستانی و مجدی . ۱۳۸۶ . “بررسی رابطه بین ویژگیهای کیفی سود و هزینه سرمایه سهام عادی"، نشریه بررسی های حسابداری و حسابرسی ،۵۴ :۶۵-۴۸.

 

1. 1. کرمی غ ، عمرانی ح.۱۳۸۹. تأثیر چرخه عمر شرکت بر میزان مربوط بودن معیارهای ریسک و عملکرد، مجله پژوهش های حسابداری مالی،سال دوم، شماره سوم، شماره پیاپی ۵: ۶۴-۴۹

 

1. 1. کردستانی غ ر، حدادی م.۱۳۸۸.” بررسی رابطه بین محافظه‌کاری در حسابداری و هزینه سرمایه “، پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی:۵۰-۲۴.

 

1. 1. کمال آبادی م ح. ۱۳۷۶ . ” بررسی رابطه بین نسبت بدهی با هزینه سرمایه در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه شهید بهشتی - دانشکده علوم .

 

1. 1. محسنی دمنه ق. ۱۳۷۷. ” بررسی تاثیر ساختار سرمایه بر هزینه سرمایه و بازدهی سهام در بازار سرمایه ایران” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه امام صادق علیه السلام .

 

1. 1. مراد زاده فرد م، عدیلی م . ابراهیمیان ج.۱۳۹۱. کیفیت حسابرسی، کیفیت سود و هزینه حقوق صاحبان سهام، پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی، دوره ۴, ۱۴: ۱۱۰-۹۱.

 

1. 1. مرادی ج، ولی پور ه، صالحی م. ۱۳۹۳. مربوط بودن دارایهای نامشهود در هر یک از مراحل چرخه عمر، فصلنامه پژوهش های تجربی حسابداری، ۳: ۲۵۰-۲۳۷.

 

1. 1. مهرانی ک، تحریری آ، فرهادی س. ۱۳۸۹. چرخه عمر واحد تجاری، ساختار سرمایه و ارزش شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار،دوره ۵، ۱۷ .

 

1. 1. نصیرپور م. ۱۳۷۹. “بررسی تأثیر اندازه شرکت بر هزینه سرمایه شرکت های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران"، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده علوم اداری، گروه حسابداری.

 

1. 1. نوروش الف، مجیدی ر .۱۳۸۴."بررسی رابطه بین کیفیت سود و هزینه سرمایه در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران” ، مجله حسابداری برق ، ۱ :۱۹-۱۰.

 

1. 1. نوقابی م. ۱۳۹۳. “بررسی تجربی رابطه کیفیت سود با سیاست تقسیم سود در طول چرخه عمر شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده علوم اداری و اقتصاد .

 

1. 1. یزدانی م. ۱۳۹۳. ” بررسی تأثیر چرخه عمر واحد تجاری بر نگهداشت وجه نقد و کیفیت سود” پایان‌نامه کارشناسی ارشد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده علوم اداری و اقتصاد .

 

 

منابع لاتین

 

 

1. 1. Abdullaha1A. Atqa, Norman Mohd-Salehb (2014), Impact of firms’ life-cycle on conservatism: the Malaysianevidence, Procedia - Social and Behavioral Sciences, 145: 18 – ۲۸

 

1. 1. Aming, M., Kuntluru, A. &Parupati, S. K. (2012). Analysis of financial statement using data envelopment analysis(DEA): A case of select indian pharmaceutical companies.The Business Review,Cambridge, Vol. 17, Num

 

1. 1. Antony, j. H., Ramesh, K., (1992), “Association Between Accounting Performance Measures And Stock Price: A Test Of The Life Cycle Hypothesis“, Journal Of Accounting & Econommics, 15: 27-203.

 

1. 1. Armstrong, C., Core, J., Taylor, D., Verrecchia, R.,) 2011).” When does Information Asymmetry Effect The Cost of Capital". Journal of Accounting Research 49, 1–۴۰.

 

1. 1. Easley, D. and M. O’Hara. 2004."Information and the cost of capital", The Journal of Finance, 59(4): 1553-1583.

 

1. 1. Fu Renhui, Pornsit, Kraft Arthur and Zhang, Huai (2014)."Financial Reporting Frequency, Information Asymmetry, and The Cost of Equity". Journal of Accounting and Economics.pp.132–۱۴۹.

 

1. 1. Koh, SzeKee, Durand, Robert B., Dai, Lele, Chang, Millicent.(2015),Financial Distress: Lifecycle and Corporate Restructuring, Journal of Corporate Finance

 

1. 1. Kousenidis, Dimitrios V.( 2005), “Earnings - Returns Relation in Greece: Some Evidence on the Size Effect and on the Life- Cycle Hypothesis”. Technological Educational Institution of

 

1. 1. LaFond, R. and Watts, R., 2004.” The Information Role of Conservative Financial Statements". On line, http://www.ssrn.com.

 

1. 1. Lara, Juan Manuel García, Osma, Beatriz García Penalva, Fernando, 2007, “Cost of Equity and Accounting Conservatism, IESE Business School", University of Navarra

 

1. 1. Mostafa Monzur Hasan, Mahmud Hossain, Adrian (Wai-Kong) Cheung, Ahsan Habib, 2015, Corporate life cycle and cost of equity capital, Journal of Contemporary Accounting & Economics, 11: 46–۶۰

 

1. 1. Wang,Y., Xu Chen,Y.J., Song,CH., (2013), ” Inflation, operating cycle, and cash holdings", China Journal of Accounting Research, pp.1-14.

 

 

منابع اینترنتی

همانطور که مشاهده میشود در مصر از دو زبان عربی و انگلیسی و در تونس با توجه به اینکه در زمان استعمار فرانسه این زبان در مدارس این کشور تدریس میشد از سه زبان عربی، فرانسه و انگلیسی توسط کاربران به کار گرفته میشد.بنابراین، اعترضات گسترده و موفق تونس و مصر که بر عملی جمعی بدون برخورداری از رهبری مشخص مبتنی بود، نشان میدهد گسترش شبکه های اجتماعی مجازی میتواند نقش مهمی را بازی و فرصت های تازه ای را برای جنبش های اجتماعی ایجاد کند. افزایش بهره گیری از رسانه های جدید و پیدایش شبکه های اجتماعی در این دو تجربه ضمن آنکه ارتباط و سرعت عمل معترضان را افزایش داد موجب سردرگمی نیروهای امنیتی و در نتیجه کاهش هزینه ها شد. این امر یعنی مشارکت همگانی در شکل دهی به دنیای جدید، فراتر از تعهد به یک ایدوئولوژی است. این مشارکت همچنین میشود الگوهای عمل و تاکتیک های بیشتری در هنگام مباحثات پیشنهاد شود و پیشبرد اهداف جنبش به شخص یا اشخاص خاصی وابسته نشود. اگرچه این تجربه تونس و مصر را نمیتوان به عنوان یک قاعده همیشگی برشمرد، این نکته به عنوان یک درس برای کشور های خاورمیانه کاربرد دارد که از این پس ، جنبش های اجتماعی دست کم در مراحل نخستین ، بیش از سازمان دهی و رهبری به پیدایش و گسترش شبکه های اجتماعی نیاز دارد .

بدین سان میتوان ادعا کرد که این جنبش عمومی حاوی اعتراض به نسل قدیم نیز است؛ نسل قدیمی که چه در حکومت چه در احزاب شناخته شده ای چون الوفد جا خوش کرده و از کاروان تحول عقب مانده است.
۴-۸ نقشآمریکا در تحولات
جنبش های اخیر جهان عرب اساساً ریشه داخلی دارد و برای درک ریشه این حرکت ها باید روی متغیرهای بنیادینی نظیر پایین بودن استانداردهای زندگی،رشد نابرابری اجتماعی- اقتصادی، فقدان آزادی های سیاسی، عدم مسئولیت پذیری و پاسخگویی حکومت ها و افزایش انتظارات تاکید کرد. بر این اساس نقش نیرو های خارجی در تحریک این جنبش ها، حاشیه ای و جهت دهنده تلقی میشود.این نیروها بیش از این که طراح و مجری پروژه ای برای تغییر رژیم باشند در پی دفع چالش ها و یا استفاده از فرصت های احتمالی هستند. مثلاً در جدول زیر منافعی که آمریکا در خاورمیانه به دنبال آن میباشد آورده شده است.
جدول شماره ۸ - سلسله مراتب منافع امریکا در خاورمیانه

 

منافع حیاتی	۱-تضمین امنیت عبور انرژی از منطقه ۲-تضمین امنیت و بقای رژیم صهیونیستی ۳-مقابله با تروریسم و بنیاد گرایی در منطقه
منافع فوق العاده مهم	۱-جلوگیری از شکل گیری هژمون منطقه مخالف آمریکا و غرب ۲-پیشبرد روند صلح اعراب و رژیم صهیونیستی ۳-حفظ روابط امریکا و متحدان عرب طرفدار غرب در منطقه
منافع مهم	۱-انجام اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در کشور های منطقه در جهت تقویت دموکراسی حقوق بشر و سایر ارزش های لیبرالی

منبع: گوهری مقدم ، بیداری اسلامی سیاست خاورمیانه ای آمریکا ، ۱۳۹۱
همانطور که ملاحضه میشود، آمریکا در این کشورها منافع مهمی دارد و همین امر سبب میشود که همیشه حتی به صورت پنهانی در مسائل و چالش های این کشورها دخالت کند حتی در مواقع خاص کمک های فراوانی را نیزبهکشورهای این منطقه می رساند.تونس و مصر از سالها پیش، از این کمک ها که بصورت نظامی و اقتصادی و … از سوی آمریکا انجام می شود برخوردار می باشند.روابط ایالات متحده و تونس از سطح و سابقه زیادی برخوردار بوده است.در این خصوص می توان به روابط اقتصادی و تجاری،کنسولی،کمک های توسعه ای،نظامی،امنیتی،علمی و فرهنگی اشاره نمود.دولت تونس یکی از متحدین مهم آمریکا در جنگ با افغانستان،عراق و جاهای دیگر بوده است و در استراتژی ایالت متحده از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است.حجم زیاد کمک های نظامی آمریکا به تونس طی سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹ می تواند مصداقی بر این امر باشد.
جدول شماره ۹-میزان کمک های نظامی آمریکا به تونس طی سالهای ۲۰۰۹-۲۰۰۰
(ارقام برحسب میلیون دلار آمریکا)

 

سال	میزان کمک های نظامی
۲۰۰۰	۸۱۷/۸
۲۰۰۱	۷۳۵/۱
۲۰۰۲	۶۸۲/۹
۲۰۰۳	۲۳۹/۷
۲۰۰۴

در این بخش به رایج ترین اشتباهات مدیران منابع انسانی پرداخته می شود که شامل ۸ مورد است:
- تأکید و تمرکز بر کاغذ بازی
می توان علت نیاز بخش منابع انسانی را به استفاده از فرم و کاغذ برای ارزشیابی عملکرد درک کرد، اما هنگامی که هدف واقعی از ارزشیابی در جریان کاغذ بازی فراموش می شود، مقدار فراوانی از منابع به هدر می رود. تا زمانی که بخش منابع انسانی بیش از حد بر فرم تأکید می کند، تنها چیزی که به دست می آورد همان خواهد بود. فرم های پرشده، باور به اینکه فرم ارزشیابی بر مبنای نرخ، می تواند از طرح درخواست حقوقی کارکنان جلوگیری کند این یک اشتباه بزرگ است. بخش های منابع انسانی گمان

می کنند، فرمی که «خودشان» تهیه کرده اند در برابر بررسی های حقوقی توجیه بسیار خوبی می باشد. اما چنین نیست، فرم ها به شدت داری ابهام ذهنی هستند. (همان، ۱۵۷).
- به کار بردن یکسیستم خودکار
تنها فایده این کار این است که با بکارگیری نرم افزار، یک فرایند توخالی کاغذی به یک فرایندتو خالی کامپیوتری تبدیل می شود و بدین ترتیب این پندار نادرست در ما پدید می آید که کاری سودمند را با سرعتی بیشتر انجام دهیم. ارزشیابی عملکرد یک فرایند ارتباطی میان فردی است و حتی بیشتر مواقع این فرایند میان دو شخص به شکل مطلوب انجام نمی شود. اینکه با بهره گرفتن از فرم های کاغذی یک فرایند انسانی را به شکل مکانیکی در آوریم به اندازه کافی نادرست است. چه رسد به آنکه، قدمی فراتر بگذاریم تا بدین ترتیب مدیران هرگز ناچار نباشند با کارکنان صحبت کنند(همان، ۱۵۷).
ت- آموزش ناکافی یا نا صحیح مدیران پیرامون فرایند ارزشیابی
هنگامی که تصمیمی برای ارزشیابی گرفته می شود، باعث می شود بخش منابع انسانی فرم های جدیدی را طراحی کرده و در اختیار مدیران قرار دهد و فرض را بر این می گذارد که، مدیران واحدها می دانند هدف بسی فراتر از تکمیل فرم هاست، اما چنین نیست. بخش منابع انسانی در نهایت چیزی بیش از فرم های تکمیل شده، دریافت نخواهد کرد. مدیران نه تنها در باره کم و کیف فرایند ارزشیابی، بلکه در باره چراها و جنبه های بین فردی آن، نیاز به آموزش گسترده دارند(همان، ۱۵۸).
ث- آموزش ندادن کارکنان
کارکنان نیز باید در مورد ارزشیابی، آموزش داده شوند، چرا که ارزشیابی تنها در صورتی نتیجه بخش خواهد بودکه مدیر و کارکنان با همکاری یکدیگر پیش روند. هم مدیریت و کارکنان می بایست بدانند که چرا دست به ارزشیابی می زنند، چگونه ارزشیابی انجام می شود و انتظار چه چیزی را باید داشت. یکی از دلایل تأخیر مدیران در تکمیل فرم های ارزشیابی این است که فایده کار را در نمی یابند یا آن را نوعی اتلاف وقت می پندارند. ممکن است دلایل دیگری نیز در این امر دخیل باشند. با بهره گرفتن از بسیاری از این دلایل می توان با رویکردهای انعطاف پذیری روبرو شد. اما متأسفانه بسیاری ازبخش های منابع انسانی به این امر پی نبرده اند. اگر مدیران احساس کنند که این کار مفید است،آن را انجام می دهند. کلید حل مشکل این است که انجام این کارها را به شکلی سودمند در آوریم(همان، ۱۵۸).
ج- استفاده از روش های یکسان در ارزشیابی
به دلیل مشکلات و سختی هایی که واحدهای منابع انسانی در بایگانی کردن و بررسی فرم ها دارند، شیوه مرسوم در بسیاری از شرکت ها آن است که فرم ها را به حالت استاندارد در آورند. اما آیا این روش منطقی و عقلانی است؟ آیا می توان هم معلم و هم مستخدم یک مدرسه را به شیوه ای یکسان ارزشیابی کرد؟ این نوع انعطاف ناپذیری نشان دهنده مشکل در بایگانی کردن فرم هاست، که غالباً فرم های نرخ هستند. اما، آیا هدف از ارزشیابی این است که صرفاً کار برای بخش منابع انسانی ساده تر شود!؟ (همان، ۱۵۸).
چ- ایفای نقش پلیس ارزش یابی
در سیستمی که به طور درست فعالیت می کند، هر یک از مدیران بر حسب چند عامل ارزشیابی می شوند که یکی از آنها اعمال مدیریت عملکرد و ارزشیابی عملکرد است. مسئولیت یک بخش بر دوش مدیریت آن بخش است. چنانچه مدیری به مسئولیت خویش نپردازد، این مسئولیت بر رئیس وی محول می شودکه او را ارزشیابی کند. هیچ سیستم ارزشیابی موفق نخواهد بود مگر آنکه رئیس، این نکته را روشن کند که انجام ارزشیابی، عاملی در ارزیابی خود مدیر خواهد بود. بخش های منابع انسانی نباید نقش پلیس ارزشیابی را ایفاکنند، این بر عهده ریاست است. هرچیزی به جز این ، تنها اتلاف زمان و انرژی خواهد بود(همان، ۱۵۸).
۲-۲۸٫ عوامل و ویژگیهای مؤثر بر اثربخشی سیستم‌های ارزش یابی عملکرد
الف)عوامل موثر بر اثر بخشی نظام ارزشیابی عملکرد:
براساس نتایج مطالعات مختلف (بالیگا، ^[۷۸] ۱۹۹۴ و مادلر^[۷۹]، ۱۹۹۷ به نقل از ابیلی، ۱۳۸۱). عوامل اثربخشی نظام ارزشیابی عملکرد عبارتند از:

 

1. 1. وجود “طرح نظام اثربخش ارزشیابی عملکردی” ای که شامل: هدف به روشنی تعریف شده، ارزشمند و قابل فهم برای ارزشیابی عملکرد، و درونداد گسترده کارکنان و سرپرستان بر نحوه ارزشیابی باشد.

 

1. 1. تعریف دقیق عملیات ارزشیابی اثربخش عملکرد مدیریتی، مشتمل بر: برنامه‌ریزی عملکرد و بازبینی مستمر عملکرد و ارائه بازخورد به کارکنان درباره این که چگونه عملکرد خود را بهبود بخشند.

 

1. 1. وجود حمایت اثربخش نظام ارزشیابی عملکردی، که سرپرستان را برای اعمال کردن رفتارهای ارزشیابی اثربخش، به منظور تضمین رضایت و رسیدگی به شکایات نظام ارزشیابی تشویق می‌کند.

 

1. 1. پذیرش کارکنان از نظام ارزشیابی عملکرد سازمان و تمایل آنان نسبت به انجام آن.

 

1. 1. تعهد سرپرستان و کارکنان برای اعمال مناسب نظام ارزشیابی عملکرد سازمان.

 

1. 1. توافق کارکنان و سرپرستان بر تعریف عملکرد مطلوب و نحوه تفسیر اطلاعات ارزشیابی عملکرد.

 

1. 1. بررسی مداوم و نظام‌مند خود نظام ارزشیابی عملکرد.

 

ب) ویژگیهای نظام های اثربخش ارزشیابی عملکرد:
با اشاره به عوامل کلیدی اثربخشی نظام‌های ارزشیابی عملکرد، برخی از خصیصه‌های نظام‌های اثربخش ارزشیابی عملکرد عبارتند از (برناردین، ۲۰۰۳، ص ۱۴۳؛ اسنل و بولندر، ۱۰۰۷ ص ۳۳۹):

 

1. 1. تلاش برای دقت بیشتر در تعریف و اندازه‌گیری ابعاد عملکرد تا جایی که امکان پذیر است.

 

۱/۱- تعریف عملکرد با تمرکز بر پیامدهای ارزیابی شده.
۲/۱- پیش‌بینی‌های پیامد بر حسب فراوانی و تکرار رفتار مربوط.
۳/۱- تعریف ابعاد عملکرد بوسیله ترکیب کارها با جنبه‌های مختلف ارزش (نظیر: کیفیت، کمیت، مناسبت و بجا بودن).

 

1. 1. اتصال ابعاد عملکرد به برآوردن نیازهای مشتریان داخلی و خارجی.

 

1. 1. ترکیب کردن و بهم پیوستن اندازه‌گیری محدودیت‌های موقعیتی.

 

۱/۳- تمرکز توجه روی محدودیت‌های ملاحظه شده در خصوص عملکرد.

 

1. 1. وجود اعتماد متقابل کافی بین سرپرستان و زیردستان.

 

1. 1. اندازه‌گیری و هدایت عملکرد کارکنان بطور کلی و ملموس .

 

1. 1. وجود نوعی تناسب بین فرهنگ سازمان و خط مشی‌های ارزشیابی آن.

 

1. 1. سرپرستان نسبت به تشریح نظام ارزشیابی به کارکنان علاقه‌مندند و نحوه اجرای آن را با آنان در میان می‌گذارند.

 

1. 1. ارزشیابی عملکرد رشد حرفه‌ای را تشویق و انتقال فرهنگ آنرا تسهیل می‌کند.

 

1. 1. کارکنان فرصت لازم برای اظهارنظر درباره مسائل و بحث در اهداف و برنامه‌ها را دارند.

 

1. کارکنان بازخورد کافی و مداومی را از منابع مختلف دریافت می‌کنند تا آگاهی لازم از موقعیت خود در ارتباط با عملکرد مورد انتظار را حاصل کنند.

اتاق بازرگانی بین المللی ، موسسه تجارت جهانی است که مقرر آن در پاریس قرار دارد و حدوداً دارای ۸۰۰۰عضو در بیش از ۲۰۰ کشور جهان می باشد (ذوقی ،۱۳۸۶ ،۳۶) .
۶) اینکوترمز۲۰۰۰:
مقررات رسمی اتاق بازگانی بین المللی برای تفسیر اصطلاحات تجاری، مسیر تجارت بین المللی را هموار می کند و مسؤلیت های طرفین قرارداد را در مبادلات تجاری مشخص می کند. علت اصلی بازنگری های مکرر اینکوترمز نیاز به تطبیق آن ها با رویه های تجاری روز بوده است (زارعی،۱۳۸۸،۴۵).

۷) وارد کننده :
وارد کننده شامل شخص حقیقی یا حقوقی است است که اقدام به واردات کالا یا خدمت از مبادی گمرگی کشور می کند (کریمی ،۱۳۶۶ ، ۱۴) .
۸) معاملات بین المللی :
هر نوع خرید و فروش کالا یا خدمت که یکی از طرفین معامله از کشور دیگر باشد معامله در حکم معامله بین المللی بوده و قوانین بین المللی بر آن حاکم است ( زمانی فراهانی ،۱۳۸۶ ، ۳۷)
۹) قرارداد فروش (بیع) بین المللی کالا
علاوه بر برخی از نظام های حقوقی داخلی فروش بین المللی در تعدادی از کنوانسیون های بین المللی تعریف شده است «قانون متحد الشکل در مورد قرارداد های فروش بین المللی کالا»ULIS منعقده در لاحه به تاریخ ۱۹۶۴ و نیز «کنوانسیون ملل متحد در باره قرارداد های فروش بین المللی کالا »UNSC منعقده در وین به تاریخ ۱۹۸۰، تعاریفی از فروش بین المللی عرضه می دارند. بند ۱ ماده ۱ قانون متحد الشکل در مورد قراردادهای فروش بین المللی کالا مقرر می دارد:
موارد ذیل ناظر بر آن دسته ا قراردادهای فروش کالا میان طرفهایی است که اقامتگاه تجاری آنها در کشور های مختلفی واقع شده باشد: الف) قرارداد متضمن فروش کالاهایی باشد که به هنگام انعقاد قرارداد در جریان حمل بوده و یا در آینده از کشوری به کشور دیگر حمل گردد؛ ب)عمل ایجاب و قبول در کشورهای مختلفی واقع شده باشد؛ ج)تحویل کالا در کشوری غیر از کشوری که ایجاب و قبول در آن واقع شده، صورت گرفته باشد.
بند ۱ از ماده ۱ کنوانسیون ملل متحد در باره قرارداد فروش بین المللی کالا نیز مقرر می دارد: این کنوانسیون ناظر بر قرارداد های فروش کالا میان طرف هایی است که اقامتگاه تجاری آنها در کشور های مختلف به شرح ذیل واقع شده باشد:
الف) وقتی که کشورهای مذبور «کشورهای متعاهد»در کنوانسیون باشند؛ ب) وقتی که قواعد حقوق بین الملل خصوصی به اعمال قانون کشور متعاهد منجر گردد.تعریف اخیر از فروش بین المللی به وضوح آسان تر بوده و با عرف تجارت نیز انطباق بیشتری دارد.
۱۰) تسهیلات اعتباری بانک ها:
منابعی که بانک ها در اختیار تجار به ویژه واردکنندگان برای خرید کالاها و خدمات قرا می دهند و در سررسید اصل و فرع (سوربانکی) توسط واردکننده تسویه می شود (زینال زاده، ۱۳۸۸، ۱۵۲).
۱۱) قوانین بین الملل:
کلیه قوانین و مقررات حاکم بر مناسبات بین کشورها که در زمینه های مختلف اعم از اقتصادی، سیاسی، تجاری و.. جاری باشد (۳۶، ۲۰۰۸، czinlota)
۱-۱۱. قلمرو تحقیق :
الف) قلمرو موضوعی:
این تحقیق به سبب ماهیت آن مربوط به بازرگانی در حوزه بیع بین المللی کالا است.
ب) قلمرو مکانی:
تهران
ج) قلمرو زمانی:
این تحقیق از نظر زمانی در نیمه اول سال ۱۳۸۹ صورت خواهد پذیرفت.
۱-۱۲٫ مدل مفهومی تحقیق
شکل ۱-۱: مدل مفهومی تحقیق
فصل دوم
ادبیات تحقیق
مقدمه
در مبادلات بین المللی روش های مختلفی برای پرداخت وجود دارد و از طرف دیگر، قوانینی در سطح جهانی وضع شده است که باعث تسهیل مبادلات بین کشورها شود. برای کسب آگاهی در مورد انواع روشها و تسهیلات و امکانات لازم ، ابتدا اشاره ای به انواع روش های پرداخت در دادو ستد بین کشورها می شود و مختصری در مورد هر کدام از این روشها و گونه های مختلف آنها گفته می شود. پس از آن در خصوص شیوه های گوناگون تحویل کالا به مشتری و تعریف مسئولیت هرکدام از طرفین در قالب اینکوترمز توضیح داده میشود. به دلیل نقش قابل توجه حمل و نقل در داد و ستدهای بین المللی، به گونه های مختلف حمل و نقل محصولات، انواع بارنامه و انواع کنوانسیونهای بین المللی مربوط به حمل و نقل پرداخته خواهد شد. چند مسئله دیگر نیز در مبادلات بین المللی نقش دارند که به ترتیب به نقش آنها اشاره میشود. اول، سازمانهای بازرسی کننده هستند که تطابق کالا با مورد سفارش را تضمین میکنند. دوم، گمرکها هستند که در اقتصاد هر کشور، دارای کارکردهای مثبتی هستند و نحوه عبور کالا از گمرک و تشریفات مربوطه را کنترل می کنند. سوم، سازمانهای بیمه در سطح بین الملل هستند که در ایجاد فضای مطمئنی در مبادلات بین المللی تاثیر به سزایی دارند.
در بخش دوم این فصل، به مروری بر تحقیقات پیشین پرداخته میشود و نتایجی که تحقیقات گذشته کسب کردهاند بیان میگردد که شامل دو بخش تحقیقات داخلی و خارجی است. از نظر این که هر پژوهشی که در فضای داخلی کشور انجام میشود، موضوع را به صورت بومی بررسی میکند، نقش تحقیقات داخلی در پیشینه پژوهش، اهمیت ویژهای مییابد که باید آن را به صورت جداگانه مورد توجه قرار داد.
از آنجا که این فصل، ادبیات موضوعی مسئله مورد بررسی را بیان میکند، لازم است در انتهای این فصل، در خصوص الگوی مفهومی تحقیق و ارتباط بین مفاهیم و سازه های مورد بررسی در پژوهش صحبت شود.
۲-۱) بخش اول : انواع روش های پرداخت
مقدمه
جهان در حال حرکت به سمت تجارت ماورای مرزها است و با توجه به ابعاد کیفیت، تکنولوژی و هزینه تولید، کشورهای مختلف با اتخاذ استراتژیهای مناسب درصدد گسترش مراودات تجاری با دیگر کشورها هستند.
امروزه واردات کالا نقش برجسته ای در بازرگانی خارجی کشورها دارد، بطوریکه سالانه میلیاردها دلار انواع کالاها اعم از مصرفی، سرمایه ای و واسطه ای از مبادی مختلف گمرکی و با بهره گرفتن از شیوه های گوناگون ( اعتبار اسنادی بدون انتقال ارز، همراه مسافرو…) وارد کشور می شود.
البته مشخص است عوامل متعددی نظیر قیمت های جهانی، سطح درآمد، نیاز بازار و … بر واردات کالا به کشور تأثیرگذار است و هدف کل از آن نیز کنترل و مهار تورم و کاهش قیمت ها، تنظیم بازار کالاها و تجارت و کسب سود است.
طرح ادبیات تحقیق در این فصل شامل بخش های: ۱- انواع اعتبارات ۲- مقررات ۳- حمل و نقل ۴- بارنامه ۵- بازرسی ۶- گمرک ۷- ترخیص ۸- بیمه ۹- خسارات ۱۰- اظهارنامه ۱۱- پیشینه تحقیق و مدل مفهومی تحقیق می باشد.
۲-۲) مبانی نظری
تجارت برون مرزی در جهان، گذشته ای طولانی دارد و ملتها از دیرباز برای برآوردن نیازها و دست یابی به کالاها و خدمات به مبادلات خارجی پرداخته اند. مبادله پایاپای که در حقیقت مبادله کالاها و خدمات در مقابل کالاها و خدمات است، پیشینه ای به قدمت بشریت دارد. ریشه مبادلات پایاپای را در جامعه می بایستی در تمایل ذاتی بشر به منظور تحقق منافع شخصی وی جستجو کرد. از آنجایی که توانایی و استعداد های افراد محدود است، لذا یک نفر نمی تواند همه چز هایی که برای ادامه زندگی و مصرف لازم دارد تولید نماید. حتی اگر در جامعه افراد دارای استعدادهای متنوع و متفاوتی در تولید نیز باشند باز هم، منافع ناشی از تقسیم کار و تخصص حکم می کند که هر کس به تولید یک یا حد اکثر چند کالا بپردازد. حال اگر فردی در تولید کالایی تخصص یابد و بیش از مقداری که نیاز دارد از آن کالا تولید نماید، مازاد تولیدش را در مقابل کالاهایی که به وسیله دیگران تولید شده و ضمناً برای ادامه حیات وی لازم می باشد مبادله می نماید. در حقیقت مبادله پایاپای سیستمی است که مردم خدمات و کالاهای تولیدی خود را به منظور به دست آوردن کالاها و خدماتی که نیاز دارند، به طور مستقیم مبادله می نمایند.
در هر حال، اقتصادی که در آن مبادله پایاپای وجود دارد، از جنبه های مختلفی با تنگنا مواجه است.
۱- فقدان یک وسیله سنجش یا قیمت گذاری. ۲- تمایل همزمان طرفین به مبادله ۳- عدم امکان پس انداز
۴- عدم امکان مبادلات نسیه
با توجه به مشکلات مبادلات پایاپای که جوامع مختلف با آن مواجه بودند ملاحظه گردید که یک چنین سیستمی کارایی لازم را در تجارت و مبادلات نداشته، موجب محدودیت هایی در توسعه و رشد اقتصادی جوامع بشری گردیده است. در نتیجه، این سیستم به دلیل مشکلات فراوانی که در مبادلات به وجود آورده بود از بین رفت و یک اقتصاد پولی که در آن از مشکلات سیستم پایاپای اثری نبود جایگزین آن گردید. از آن پس پول به عنوان وسیله مبادله مورد استفاده قرار گرفت و پول سیر تکاملی خود را از سیستم پول کالایی تا پول اعتباری (تحریری) و در نهایت پول الکترونیکی پشت سر گذاشت. ( فرجی، ۱۳۸۳، صص ۳-۱۰)
در روزگار گذشته تأمین نیازهای جامعه و سود جویی انگیزه های اصلی برای ورود کشورها به عرصه بازرگانی بین الملل محسوب می شدند اما امروزه هدف های مهم سیاسی و اقتصادی دیگری نیز در این قلمرو مطرح می باشند. برخی از اقتصاد دانان بر این باورند که باز شدن مرز های کشور ها به روی یکدیگر و گسترش داد و ستدهای برون مرزی منابع اقتصادی ملتها را به سوی فعالیت هایی که بهره وری بالا دارند هدایت نموده و روند رشد و توسعه آنها را سرعت می بخشد. از دیدگاه طرفداران تجارت بین الملل گسترش مبادلات خارجی یک راهبرد توسعه اقتصادی محسوب می شود. بنیانگذار مکتب اقتصاد کلاسیک یعنی آدام اسمیت نیز مبادلات تجاری بین ملت ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و با مطرح نمودن نظریه بر تری مطلق یا مزیت مطلق و تقسیم کار بین المللی به کشور ها توصیه نموده است که منابع اقتصادی خود را در زمینه کالاهایی به کار ببرند که در تولید آنها نسبت به سایر کشور ها از مزیت مطلق برخوردارند. دیوید ریکاردو هم که از شاگردان همین مکتب به شمار می آید با انجام مطالعات ارزنده خود نظریه مزیت نسبی را ارائه کرد که نسبت به تئوری اسمیت فراگیر تر بوده است. از دیدگاه این نظریه نه تنها برخورداری از مزیت مطلق بلکه دارا بودن مزیت نسبی هم می تواند فرصت مناسبی برای کشورها در عرصه تجارت خارجی فراهم آورد. (زینال زاده، ۱۳۸۸، ۱۵)
بر پایه این تئوری کشورهایی که در تولید چندین کالا برتری مطلق دارند باید منابع اقتصادی خود را در کالاهایی متمرکز نمایند که در تولید آنها بیشترین کار آمدی را دارند. همچنین کشورهایی هم که در تولید هیچ کالایی برتری مطلق ندارند بر پایه مزیت نسبی می توانند با سایر کشورها وارد مبادله شده و منافعی به دست آورند.
پس از مدتی در پاسخ به این سؤال که اصولاً برتری مطلق یا نسبی از کجا سرچشمه می گیرید، نظریه وفور عوامل تولید به وسیله هکتچر و اهلین ارائه گردید. دیدگاه ها و تحلیل های مکتب کلاسیک تا مدت ها به عنوان پایه نظری تجارت بین الملل به شمار می آمد. (حقیقی،۱۳۸۴، صص۲-۴)
امروزه یک کشور در هر مرحله از تولید که باشد باز قادر نخواهد بود به تنهایی کلیه کالاهای مورد نیاز خود را تهیه و تأمین نماید، بنابراین مازاد کالا یا مواد اولیه صنعتی و کشاورزی را به کشورهای خارج صادر و متقابلاً قسمتی از مایحتاج خود را از خارج وارد می نماید. در کشور های سرمایه داری معمولاً صادرات و واردات توسط بخش خصوصی و با نظارت و کنترل نسبی دولت انجام می گیرد ولی در کشور های بلوک شرق دولت یا شرکتها وابسته خود به امر بازرگانی مبادرت می ورزند و معاملات با آنها تابع مقررات خاصی است. در رابطه با مبادلات آزاد، اگر قرار باشد یک بازرگان برای خرید یا فروش کالا به کشورهای متفرقه مسافرت نماید مسلماً مستلزم صرف هزینه و وقت زیادی بوده و نمی تواند مقرون به صرفه باشد و راه صحیح و مطمئن این است که پس از تماس با طرف (فروشنده یا خریدار) و شناسایی متقابل برای واردات یا صادرات (با توجه به قوانین و مقررات بازرگانی کشور) از خدمات بانکها استفاده نماید. (حقیقی،۱۳۸۴، صص۲-۴)
در معاملاتی که خریدار و فروشنده آن در کشورهای مختلف باشند خریدار از طریق مکاتبه یا تماس مستقیم و با توجه به جوانب بازرگانی به فروشنده سفارش خرید می دهد. فروشنده بهای کالای مورد سفارش را با توجه به درجه شناسایی و اعتماد و نوع رابطه خریدار با وی نحوه پرداخت ان را تعیین می نماید. عملیات پرداخت بهای کالا یا خدمات از طریق سیستم بانکی بین الملل و مبادله اسناد مربوطه را معاملات ارزی می نامند و بانکها برای جلوگیری از مشکلات عدم پرداخت و یا عدم تحویل کالای مورد معامله در مقابل دریافت کارمزد وظیفه و نقش واسطه را به عهده می گیرند. بدین ترتیب فروشنده پس از توافق و عقد قرارداد با خریدار کالا را به کشور مقصد حمل نموده و اسناد حمل مربوطه را با بانک خود تسلیم و بانک مذکور به نوبه خود اسناد مذبور را برای بانک گشایش کننده ای که در کشور خریدار است ارسال می نماید تا پس از دریافت وجه، ظهر نویسی و به خریدار تسلیم گردد. با این عمل هم خریدار و هم فروشنده از هر نظر اطمینان خاطر خواهند داشت.(مهربان،۱۳۸۵، ۶۱)
آرزوی دیرینه تجار بویژه در تجارت بین الملل، یافتن ابزار و روش مناسب جهت تسلیم کالا و پرداخت وجه آن بوده است. تجارب تلخ تجار در از دست دادن اموال و سرمایه خود در سفرهای طولانی و همچنین فاصله مکانی خریدار و فروشنده از یکدیگر و عدم آشنایی هر یک از طرفین به مقررات کشور طرف دیگر همواره به عنوان مانعی در راه توسعه تجارت خارجی خودنمایی می کرده است. از طرف دیگر عدم اطمینان کامل خریدار به فروشنده مبنی بر اینکه آیا وی کالا را تحویل خواهد داد یا خیر؟ و سرمایه وی تلف می گردد یا خیر، و همچنین عدم اطمینان کافی فروشنده به خریدار مبنی بر اینکه آیا با ارائه کالا بهای آن را دریافت خواهد کرد یا خیر؟ و چه مانعی برای تسلیم کالا و تأییدیه وجه آن برای طرفین خواهد بود همواره میان خریدار و فروشنده به عنوان مهمترین مشکل در قراردادهای تجارت خارجی مطرح بوده است. ( بوالحسنی،۱۳۸۷، ۲۱۸)
انواع روش های پرداخت به قرار زیر است:

این نظریه به حول محور مکتب مدرنیسم و در راستای قطع با گذشته و تاریخ و زمان نگاه می‌کند و فقط به مسائل معماری می پردازد انسان در این مکتب عنصری بیولوژیک و دارای عملکردهای (سکونت، کار، رفت‌وآمد، اوقات فراغت) در یک ناحیه خاص است، لذا کاربری‌های اراضی شهر بایستی به صورت منطقه بندی و در راستای چهار اصل فوق‌الذکر صورت پذیرد. در این نظریه موقعیت، مکان، فرهنگ و سنت جایگاهی ندارد. تراکم در این نظریه در شهرها کم و در نواحی خاص پیشنهاد می‌شود. در این نظریه به کاربری‌های فضای سبز و عمودی اهمیت داده می‌شود.
در واقع مشخصات شهر ایده آل مدرنیسم را به شرح زیر می‌توان خلاصه کرد (بحرینی،۳۳:۱۳۷۸):
تراکم زیاد
کم کردن زمین زیرساخت (۱۵درصد) و افزایش فضای آزاد و سبز (۸۵درصد)
عدم وجود آزادی و عدم امکان منتخب به خاطر طراحی کامل مجموعه
نبودن روح و حیات شهری
نبودن تماس‌های اجتماعی شایسته در یک شهر زنده
وجود فضاها، پارکینگ ها و اتوبان‌های وسیع
وجود حداکثر کنترل از بالا (بروکراسی و فن‌سالار) و حداکثر پیروی از پایین.
تکیه بر اهرم سلسله‌مراتب و قرار دادن معماران و روشنفکران در رأس هرم
تفکیک کامل فضاها و فعالیت‌ها از یکدیگر
ایده‌های ضد شهر و ضد تمدن شهری و توجه به ماشینی کردن و ماسیون
نظریه فرهنگ گرایی
این نظریه محورهای معنوی را بر محورهای مادی و کل شهر را بر اجزای آن و علوم فرهنگی شهر را بر مفهوم مادی آن مقدم می‌شمارد. در این مکتب تفکر طبقه‌بندی در شهر مفهوم ندارد و شهر از طریق سازمان‌های اجتماعی فرهنگی شناخته می‌شود. لذا باید به این نوع کاربری‌ها اهمیت ویژه داده شود. توجه به کاربری‌هایزیباشناسی از مباحث عمده این نظریه است(زیاری،۱۴:۱۳۸۱).
نظریه طبیعت‌گرایی
این نظریه آزادسازی انسان و رهایی وی ر از محیط مصنوع و استقرار در طبیعت وجه به کاربری‌های طبیعی به عنوان اوقات فراغت توصیه می کند. توجه به حفظ طبیعت و عملکردگرایی در شهر از چارچوب اساسی این نظریه است.
نظریه فلسفه‌گرایی
این نظریه به زیباشناسی و آزادی انسان و به تأثیر صنعت و صنعتی شدن می‌پردازد و معتقد است که زندگی اجتماعی فدای صنعت و صنعت پریشانی مردم شهرها را موجب شده است (شواژ،۱۳۷۵). فلسفه‌گرایان زندگی فناوری را جزء آزار برای آن‌هانمی‌دانند و به صنعت حمله می‌کنند. این نظریه به کاربری‌های زیباشناسی اهمیت زیادی می‌دهد.

نظریه فن گرایی
این مکتب معتقد است، زمین برای استفاده عموم آزاد شود و نیز حداکثر استفاده را باید از فناوری کرد. کشاورزی پیشرفته، حمل‌ونقل مکانیزه و شهرهای آسمان‌خراش و همچنین شهرهای زیردریایی از ایده‌های آنان است.
نظریه شهرسازی اختیارگرا
این نظریه حامی و مشوق بازار آزاد و آثار آن یعنی نهادهای آزادی فردی، مالکیت خصوصی، رفتارهای مبتنی برخواست‌های شخصی و یا قراردادها در شهرسازی است. تنها عملکرد موجه شهرسازی، حفظ حقوق افراد و جبران تخلفات گذشته است. شهرسازی اختیارگرا درصدد کنترل عوامل خارجی (خصوصاً از طریق منطقه بندی) و تدارک زیرساخت‌های عمومی برمی‌آید. این نوع شهرسازی دخالت‌هایی همچون منطقه بندی محدودکننده‌تر جهت کاهش آثار منفی ناشی از کاربری‌های همجوار، کنترل آلودگی، ایجاد محدودیت در ساختن بزرگراه‌های شهری و حفظ منابع طبیعی را در بر می‌گیرد. هابرماس شهرسازی اختیارگرا را مکانیزم دیگری برای حفظ جوامع سرمایه‌داری و بوروکراسی خصوصی آن‌هامی‌داند(زیاری،۱۵:۱۳۸۱).
نظریه آمایش انسانی
این نظریه به نقش معماران در کاربری‌های اراضی شهری و ساخت شهر حمله می‌کنند و نوعی تفکر مسلط به انسان و نیازهای وی را در ساخت شهر پیشنهاد می‌نمایند. این گروه به منطقه بندی شهرها بر اساس نیازهای انسانی معتقد هستند.
نظریه سلامت روان
این نظریه به مشارکت شهروند در شکل بخشیدن به شهر را توصیه می‌نمایند. این نظریه نقش برنامه‌ریزی را به عنوان عاملی در کاهش بزهکاری گوشزد می‌کند و دیدی هجران زده نسبت به شهرهای بزرگ صنعتی دارد. این گروه مسئله سرانه‌ها، استانداردها و معیارهای مناسب در زندگی کاربری اراضی شهری را مطرح می‌کنند.
نظریه پست مدرنیسم
در دهه ۱۹۷۰ واژه پست مدرنیسم با شعاری با بار عاطفی و لحن سیاسی صریح بدل شد و پیروان آن در دو جبهه از این واژه استفاده کردند. در یک طرف نو محافظه‌کاران بودند که می‌خواستند خود را از شر محتویات به اصطلاح مخرب فرهنگ بیگانه و متخاصم برهانند و به سنت‌های بازیافته رو آورند و در طرف دیگر برخی از منتقدان رشد اقتصادی بودند که در نظر ایشان ساختمان نوین معماری مدرن مظهر نابودی و برخاسته از مدرنیزاسیون بود.
در این نظریه از معماری مدرن و کاربری‌هایبی‌روح آن همچون تبدیل شهرها به قوطی کبریت بی‌روح و بدون ارتباط با محیط، وجود برج‌های اداری، فروشگاه‌های بزرگ و غول‌آسا و بناهای پرهیبت انسان ستیز و نبود مدنیت انتقاد شد. و بجای آن ترکیبی از عناصر جدید و سنتی با مفاهیم هنر بومی و هنر متعالی در ساخت‌وساز شهرها پیشنهاد کردند(زیاری،۱۶:۱۳۸۱).
نظریه توسعه پایدار کاربری زمین
نظریه توسعه پایدار شهری در راستای حمایت از منابع محیطی ارائه شده است. مبانی نظری این رویکرد بر نگهداری منابع برای حال و آینده از طریق استفاده بهینه زمین و واردکردن کمترین ضایعات به منابع تجدیدناپذیر مطرح است. نظریه توسعه پایدار شهری موضوع‌های جلوگیری از آلودگی محیط شهری و ناحیه‌ای، کاهش ظرفیت‌های تولید محیط محلی، ناحیه‌ای و ملی، عدم حمایت از توسعه‌هایزیان‌آور، حمایت از بازیافت‌ها را مطرح می‌کند.
این نظریه راه رسیدن به اهداف را با برنامه‌ریزی‌های شهری، روستایی، ناحیه‌ای، و ملی که برابر با قانون کنترل کاربری‌ها و کنترل بیشتر در شهر و روستاست می‌داند. این نظریه به مثابه دیدگاهی راهبردی، به نقش دولت در این برنامه‌ریزی‌ها اهمیت بسیار می‌دهد و معتقد است دولت‌ها باید از محیط‌زیست شهری حمایت همه‌جانبه‌ای کنند.
این نظریه محیط‌زیست و فضای سبز و جامعه گیاهی و جنگلی، تراکم متوسط، حومه‌های شهری و شهرهای کوچک، کاهش فواصل ارتباطی، ایجاد اشتغال محلی، توسعه متنوع مساکن در مراکز اشتغال، توسعه شهرهای کوچک برای کاهش اتکا به شهرهای بزرگ، ساختار اجتماع متعادل، حمل‌ونقل عمومی، و کاهش ترافیک جاده‌ای، توزیع منابع را توصیه می کند.
به این ترتیب با اتخاذ سیاست کاربری صحیح و محافظت از زمین، توسعه پایدار حاصل می‌آید. مبانی شهرسازی کارکردی و از جمله رویکرد توسعه پایدار به کاربری اراضی شهری از دیدگاه زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به خصوص ایجاد تعادل و توازن میان ابعاد اقتصادی و ابعاد بوم شناختی، قبول مسئولیت در قبال سرنوشت انسانی نسل‌های آینده قابل تبیین است. در واقع توسعه و عمران زمین وقتی می‌تواند پایدار باشد که بتواند هم به نیازهای اقتصادی و مادی و هم به نیازهای اجتماعی و فرهنگی و روانی مردم در حال و آینده پاسخ گوید. از این نظر زمین دارای خواص و ویژگی‌هایکالایی، فضای کارکردی، زیباشناختی و فعالیتی است که می باید در برنامه‌ریزی و مدیریت زمین مورد توجه اساسی قرار گیرد (زیاری،۱۹:۱۳۸۱).
دیدگاه‌های مطرح در زمینه کاربری اراضی پایدار
توسعه پایدار واژه‌ای است که به صورت متعارف و گسترده مورد استفاده قرارگرفته و طیف پیچیده‌ای از اهداف، فعالیت‌ها و رفتارهای انسانی را با توجه به محیط‌زیست با شعار نیازها و آرمان‌های حال حاضر بدون به خطر انداختن توانایی نسل‌های آینده را در بر می‌گیرد(Campagna,2006, 3).مفهوم توسعه پایدار در پاسخ به یک آگاهی در حال رشد مطرح شد که به بررسی ارتباطات مهم بین فرایندهایی مانند توسعه اجتماعی و اقتصادی، مشکلات زیست‌محیطی جهانی، منطقه‌ای و محلی، افزایش جمعیت و گسترش مناطق شهری می پرداخته است(Feng Li& et al,2009, 135). مسائل جدی مورد نظر توسعه پایدار شهری شامل چگونگی استفاده صحیح از منابع محدود زمین، چگونگی ایجاد تعادل بین ظرفیت‌های واقعی کاربری اراضی و ظرفیت‌های تئوریکی، چگونگی برآورد عملی تخمین سود کاربری اراضی شهری و چگونگی بهبود ظرفیت کاربری اراضی شهری می‌باشد(Zhang Xing&et al,2002,339).
کاربری اراضی پایدار موضوع بیشتر تحقیقات از زمان گزارش براتلند ۱۹۸۷ در کنفرانس آینده مشترک ما^[۸] و اجلاس زمین در ریودوژانیرو در سال ۱۹۹۲ بوده است. می‌توان از پژوهش هارت و ساندز (۱۹۹۱) که یک دستور کار پژوهشی سیستماتیک کاربری اراضی پایدار را پیشنهاد دادند به عنوان یک نقطه شروع یادکرد. تمرکز مطالعات بر کاربری اراضی به عنوان یک سیستم (به مانند پژوهش هارت و ساندز)، هدف قرار دادن واحد مدیریت زمین، در چارچوب محیط بیوفیزیکی و اجتماعی-اقتصادی آن است.
بعد از رویکرد سیستمی، می‌توان به رویکرد ردپای اکولوژیکی در برنامه‌ریزی کاربری اراضی پایدار اشاره کرد. ردپای اکولوژیکی معرفی یک رویکرد برای ارزیابی میزان استفاده بشر از منابع طبیعی است. ردپای اکولوژیکی، جریان‌های اکولوژیکی را به همراه مصرف، در یک جا می‌آورد و آن‌ ها را به محدوده‌ی مختص زمین، به صورت یک شاخص همه فهم تبدیل می‌کند. در این راستا کاربری اراضی شهری پایدار، انواع توالی فعالیت‌های توسعه، حفاظت و مدیریت محیط‌زیست برای رسیدن به اهداف اجتماعی-اقتصادی و محیطی می‌باشد. این تعریف بر تشدید استفاده از اراضی تمرکز دارد، که به عنوان امیدوارکننده‌ترین شکل تشدید شهری با اثر مثبت در شهرهای پایدار شناخته شده است، که عمدتاً علت آن جلوگیری از گسترش شهری به سوی مرزهای بیرون شهر است.
در ادامه رویکردهای مطرح در کاربری اراضی پایدار رویکرد مدیریت زمین پایدار (SLM) ایجاد گردید. SLM به عنوان یک سیستم که تکنولوژی ها، سیاست‌ها و فعالیت‌ها را باهدف تلفیق اصول اجتماعی اقتصادی با دغدغه‌هایزیست‌محیطی ترکیب می‌کند، تعریف می‌شود. در سال ۱۹۹۳سازمان فائو ، چارچوبی برای ارزیابی مدیریت زمین پایدار (FESLM) را پیشنهاد داد. در این تعریف پایداری به عنوان یک معیار اندازه که فرم کاربری اراضی را که انتظار میرود نیازهای بهره مبدأ همتاسازی، امنیت، حفاظت، قابلیت اقتصادی و مقبولیت اجتماعی را در آینده برطرف کند، تعریف می‌شود. از آن به بعد ۵ رکن راهبرد ارزیابی شامل در یک چارچوب، یک خط و مشی راهنمای بین‌المللی در مدیریت کاربری اراضی پایدار شد. با این حال همه‌ی چارچوب فوق یک دستورالعمل مشترک عمومی هست و نیاز به اصلاح برای تطبیق با کشورها و مناطق مختلف در عمل دارد.
از دهه ۱۹۹۰ شاخص‌ها، چارچوب‌ها و ابزارهای ارزیابی متعددی به منظور فهم پایداری کاربری اراضی توسعه‌یافته‌اند. که از میان آن‌هامی‌توان به رویکرد شاخصی برای کمک در تنظیم هدف، بررسی عملکرد و تسهیل در ارتباطات در میان سیاست‌گذاران، کارشناسان و عموم، اشاره کرد. رویکرد شاخصی اغلب در مدیریت شهرها، کاربری اراضی محیط‌زیست استفاده می‌شود. (Zhang Xiaoling,et al,2011,142).
مفهوم ارزیابی
ارزیابی به معنای علمی و دقیق آن، دانش نوپایی است که به ویژه در کشور ایران و در رشته برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، سابقه آن از بیش از ۴۰ سال تجاوز نمی‌کند؛ بنابراین، این دانش هنوز از تحقیقات و بررسی‌های جامعی برخوردار نگردیده است تا همه جنبه‌های آن روشن و آشکارشده و صاحب تعریف جامع گردد. از دیدگاه علمی، ارزیابی یک فرایند نظام‌دار برای جمع‌ آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات است و انجام آن بدین منظور است که آیا اهداف مورد نظر در پروژه، تحقق‌یافته‌اند یا در حال تحقق یافتن هستند؟ و این تحقق اهداف تاکنون به چه میزانی صورت گرفته است(سیف‌الدینی،۳۲:۱۳۸۲). ارزیابی، تحلیل بازنگرانه از یک پروژه، برنامه یا سیاست، باهدف تعیین کردن چگونگی و میزان موفقیت آن‌ ها و فراگیری تجربیاتی از نحوه انجام شدن آن‌ ها است(cowan,2005,132). به عبارت دیگر، ارزیابی را می‌توان معادل طی کردن یک مسیر برگشت طولانی در یک فرایند تکامل تدریجی برشمرد (Pendse,1991,54). به طور کلی تکنیک های متنوعی برای ارزیابی تعریف شده است.
ارزیابی کمی و کیفی
این نوع ارزیابی بر اساس مبانی نظری موجود در حیطه پژوهش مورد نظر و با تعریف معیارهای کمی و یا کیفی، طرح و پروژه تهیه یا اجراشده را از طریق این معیارها، مورد ارزیابی قرار می‌دهد. این نوع ارزیابی به خصوص در علم شهرسازی از جایگاه خاصی برخوردار است. به عنوان مثال، فرایند ارزیابی کاربری اراضی شهری، از هر دو نوع تکنیک ارزیابی کمی و کیفی استفاده می‌شود. در ارزیابی کمی کاربری اراضی شهری، عمدتاًسرانه‌ها و استانداردهای تخصیص بهینه فضای شهری به کاربری‌های مختلف شهر مدنظر قرار می‌گیرد(عزیزی و آراسته،۷:۱۳۹۰). در ارزیابی کیفی کاربری اراضی شهری، مؤلفه‌هایی چون سودمندی اجتماعی، موازنه برنامه‌ریزی، وابستگی، سازگاری، مطلوبیت، ظرفیت و… مدنظر قرار می‌گیرند (ابراهیم‌زاده و مجیری اردکانی،۴۹:۱۳۸۵).
پروژه‌هایی که با منابع مالی سروکار دارند، بسط داده می‌شود. در روش موازنه برنامه‌ریزی، کاربرد خاصی از روش بررسی نسبت هزینه به سودمندی اجتماعی در مطالعات برنامه‌ریزی شهری-منطقه ای مدنظر است (لیچفلد و دیگران،۸۲:۱۳۶۵). در تکنیک های ارزیابی از طریق معیارها و ماتریس‌های استقرار بهینه کاربری‌ها، پس از جمع‌ آوری اطلاعات وضع موجود کاربری‌های زمین شهری، با بهره گرفتن از ماتریس‌هایی که به چگونگی استقرار کاربری‌ها در کنار یکدیگر در سطح شهر می‌پردازند، جداول ویژه‌ای تهیه و چگونگی استقرار کاربری‌ها در کنار یکدیگر در سطح شهر می‌پردازد، جداول ویژه‌ای تهیه و چگونگی جانمایی بهینه کاربری‌ها با توجه به وابستگی، سازگاری، ظرفیت و مطلوبیت انواع کاربری‌ها در سطح شهر مدنظر قرار می‌گیرد.
بالأخره در تکنیک بررسی اهداف-اقدامات، به طور کلی از یک روش اصلی که کوشش برای تعیین میزان دستیابی طرح‌های آلترناتیو به مجموعه‌ای از اهداف یا مقاصد از پیش تعیین‌شدهمی‌باشد، استفاده می‌شود.

مثالهای تولید : مدلسازی برای تعیین الویت عملیاتی یا تعمیراتی دستگاه ها بر اساس شرایط جاری ، مدلسازی داده های تولید برای تجزیه تحلیل نتایج تولید .

مثالهای مالی : تجزیه و تحلیل رفتار مشتریها در مقابل اطلاعیه بدهی و صورتحسابها ، بانک اطلاعاتی سهام و مدلسازی برای تصمیم به خرید یا فروش سهام.
سیستمهای اطلاعاتی جامع و یکپارچه (ES )
مثالهای فروش : کمک به برنامه فروش برای اطمینان از وجود ظرفیت کافی برای پشتیبانی از برنامه های فروش .
مثالهای تولید : کمک به مدیران برای برنامه ریزی تعمیرات بر اساس کمترین توقف فروش .
مثالهای مالی : کمک به حوزه مالی برای رد یابی هزینه های تولید و مشاهده آثار سفارشات خرید .
سیستمهای اطلاعاتی اتوماسیون اداری ( OAS )
سیستمهای اتوماسیون اداری یا او . ای . اس پردازش اطلاعات روزانه مرتبط با فعالیتهای و وظائف اداری و زیر ساختهای سازمانی را بر عهده دارند . در این سیستمها از ابزار ها و نرم افزار های عمومی مختلف از جمله واژه پرداز ها مانند MSWord ، کاربرگهای الکترونیکی مانند MSExcel , Quattropropro نمایش اسلاید ها مانند powerPoint و بانکهای اطلاعاتی شخصی مانند MSAccess استفاده می شود . از امکانات دیگری از قبیل پست الکترونیکی ، فاکس و امثال آنها در سیستمهای اتوماسیون اداری برای بر قراری ارتباطات و انجام امکانات و ارسال پیامها هم استفاده می شود این ابزار ها در سیستم ارتباطات الکترونیکی دسته بندی شده اند و در سیستمهای اتوماسیون اداری به آنها پرداخته نمی شود .
شاید رایج ترین سیستمهای اطلاعاتی ، همین سیستمهای اتوماسیون اداری باشند که در اکثر سازمانها از آنها استفاده می شود . اما نکته مهم در این موضوع عدم سازگاری بسیاری از نرم افزار های مشابه در برخی از سازمانهاست . یکی از وظایف مهم توسعه فن آوری طلاعات در سازمانها ، استاندارد سازی فرمتهای کاری و سازگاری برخی از ابزار های سیستمهای اتوماسیون اداری مطابق محیط ارتباطی داخل و خارج سازمانهاست .
برخی سازمانها از نرم افزار های ویژه اتوماسیون اداری به طور یکپارچه و هوشمند استفاده می کنند تا وظایف گردش و تولید اسناد و مکاتبات و تصمیم گیریها به اضافه عملیات دبیرخانه نیز به طور سیستماتیک و اتومات انجام گیرد . برخی دیگر از سازمانها به طور پراکنده و اغلب بدون ارتباط شبکه ای و غیر سیستماتیک از ابزار های مستقل سیستمهای اتوماسیون اداری استفاده می کنند . شرکت نرم افزاری مایکروسافت ، یک مجموعه سازگار و عالی از این نوع نرم افزار ها را به نام مجموعه Office تولید و مدام کارایی آنها را توسعه می دهد . با توجه به امکانات نصب شبکه ای مجموعه Office به راحتی می توان بسیاری از خدمات اتوماسیون اداری را در آنها طراحی و پشتیبانی نمود ( زرگر ، ص ۳۱ : ۱۳۸۳)
نگاه عامه ، بسیاری فناوری اطلاعات را برابر با این مفهوم می دانند . اتوماسیون اداری ، کاربرد فناوری رایانه و ارتباط به منظور تسهیل امور اداری در سازمان به منظور ارتقاء کارایی آنهاست . استفاده از رایانه جهت تهیه اسناد ، نگهداری و باز یافت آنها و نیز ارسال داده به بخشهای مختلف سازمان و خارج از آن اثرات چشمگیری را به همراه داشته است . ایده دفاتر بدون کاغذ و نتایج مفید حاصل از آن تنها ازطریق به کار گیری سیستمهای اتوماسیون اداری تحقق می یابد .
با پیدایش سیستمهای پست الکترونیکی ، کارکنان اداری برای یکدیگر پیام نیز ارسال می کنند. در ضمن از آنجایی که کارکنان اداری می توانند از فایلهای مشترک استفاده کنند ، تابلو های اعلانات الکترونیکی نیز ایجاد شده است . این فایلها پست الکترونیکی هستند که مردم می توانند پیامهای عمومی خود را بر روی آنها قرار دهند . این امکانات بسیار جالب توجه هستند ، به طوری که با پیشرفت فناوری می توان نمودار هایی با کیفیت عالی در این پیام ها قرار داد . به علاوه با پیدایش هزینه مکاتبات کاهش یافته ، به طوری که مدرک حاوی متن ، تصویر و نمودار را با قیمت ارزان می توان ازطریق خطوط تلفن انتقال داد . به موازات این پیشرفتها فناوری رایانه ی ، سیستمهای صوتی اداری را نیز ارتقاء بخشیده است . تلفنهای اداری به سیستمهای اختصاصی مبادله خیلی پیچده مرتبط می شوند .
سیستمهای نوشتار گروهی نیز تهیه شده است . این سیستمها به کارکنان کمک می کنند تا بتوانند به صورت کارآموزی و گروهی با یکدیگر کار کنند. ، هدف از تهیه سیستمهای نوشتار گروهی آن است که کار افراد به تلاشهای گروهی منجر شود و هم این که بتوان به بخشی از کار دیگران که تهیه شده است، دسترسی داشت . کاربرد سیستمهای ویدئویی نیز رو به گسترش است . سازمان های بزرگ از قابلیت کنفراس ویدئویی ستفاده می کنند تا کارکنان بدون نیاز به مسافرت بتوانند به صورت رو در رو با یکدیگر ارتباط بر قرار کنند . در ابتدای کار ، از این قابلیت‌ها برای ارتباط چند مدیر در دو سه محل استفاده می شد. اما اخیراً از این سیستمها برای ارتباط هزاران نفر بر روی یک موضوع استفاده می شود .
اتوماسیون اداری ( Office Automation ) : مکانیزمی است در راستای بهبود بهره وری سازمان از طریق اعمال مدیریت اثر بخش و کاربر مجموعه فعالیتهای سازمان با بهره گیری از : گردش الکترونیکی مکاتبات در سطح سازمان ، جستجوی اسان در اطلاعات ذخیره شده ، پاسخگویی سریع و به موقع به مراجعان ، حذف کاغذ از چرخه مکاتبات اداری ، اعمال کنترل مناسب بر کاربران ، ثبت و نگهداری بهینه اطلاعات ، بهبود ارتباطات درون سازمانی .
سیستم اتوماسیون اداری وظیفه بر قراری ارتباطات داخلی سازمان و همچنین افراد سازمان با خارج از سازمان را عهده دار است . این ارتباط به بهبود هماهنگی فعالیت ها و کیفی کردن کار کمک می کند . پردازشگر های متن ، پست الکترونیک ، ارسال صدا ، ارسال فاکس ، ویدئو کنفرانس و کنفرانس کنفرانس صوتی از ابزار هایی که می تواند در این مجموعه به کار رود . سیستم اتوماسیون اداری از سیستم کار تابل و مدیریت فرایند ها تشکیل می شود که با سیستم دبیر خانه ، سیستم های پردازش عملیات و سیستم آرشیو در ارتباط است . بنابراین در یک مجموعه کامل اتوماسیون اداری کلیه عملیات سازمان ازطریق سیستم های نرم افزار های سازماندهی می شود .
باید توجه کرد که ازطریق مدیریت فرایند ها در یک سیستم جامع نرم افزاری می توان تمامی عملیات یک سازمان را با بهره گرفتن از ابزار های پیش گفته به نحو مطلوب سازماندهی کرد . می توان با بهره گرفتن از سیستم مدیریت فرایند گردش کلیه فرمهایی را که در سیستم های پردازش عملیات (TPS ) وجود دارند را از طریق سیستم کارتابل به انجام رساند . به این ترتیب بدون استفاده از فرمهای کاغذی ” تایید های ” مورد نیاز هر فرم تعریف می شود و با گردش آن در سیستم کارتابل هر فرایند تکمیل می شود . بنابراین اتوماسیون اداری فراتر از بکار گیری تنها یک سیستم کارتابل در سازمان است ولی بخشی از ان محسوب می گردد . ضمن انکه باید توجه داشت با بهره گرفتن از سیستم های یکپارچه که در ان کلیه فرایند های سازمانی با یکدیگر مرتبط هستند می توان به مفهوم کامل به سمت سازمانی حرکت کرد که در آن گردش اطلاعات سریع به موقع و با اطمینان را انتظار داشت و حتماً بدون استفاده از حتی یک برگ کاغذ .

۲ – ۳۰ جدول انواع کاربرد های سیستم اتوماسیون اداری

اتوماسیون اداری و بهره وری:
یکی از دلایل عمده کاربرد فناوری اطلاعات در محیط اداری ، افزایش بهره وری کسانی است که در این ادارات کار می کنند . بررسیهایی که در نیمه دهه ۱۹۷۰ انجام گردید نشان داد که رشد بهره وری در این گروه از کارکنان نسبت به کارگران بخش صنعت و تولید دچار کندی و عقب ماندگی می باشد . بررسیهای شرکتهای آمریکایی در خلال یک دوره ده ساله منتهی به اواخر دهه ۱۹۸۰ نشان داد که بهره وری در صنعت تقریباً۹۰% رشد داشته است . در حالی که در امور دفتری ۴% افزایش وجود داشته است . گزارشات دریافتی از این شرکتها حاکی از آن است که در خلال این دوره ده ساله کل هزینه امور دفتری از ۲۰ الی ۳۰ در صد به ۳۰ الی ۴۰ در صد کل بودجه افزایش یافته است . یکی از نتایج این مطالعه آن بود که هیچ گاه در محیط اداری و دفتری سرمایه گذاری کافی نشده است و دیگر این که فناوری مورد استفاده در این بخش نسبت به سایر بخشها ، دارای کارایی کمتری بوده است . بر آورد انجام شده نشان می داد که سرمایه گذاری در محیط کارخانه که برای کنترل رایانه ی تجهیزات ماشین آلات بکار رفته است . در حدود ۱۰ برابر سرمایه گذاری در بخش اداری بوده است . نتیجه بدیهی این بود که سرمایه گذاری بیشتر در بخش امور اداری یک کارخانه که بهره وری بالایی دارد ، منجر به افزایش قابل توجهی در بهره وری امور اداری خواهد شد .
بنا به دلایل زیر باید نتیجه گیری فوق را پذیرفت :
۱- اندازه گیری بهره در محیط اداری و مقایسه آن با ساخته های محیط صنعتی کار مشکلی است .
۲- ممکن است رابطه بهره وری و هزینه سرمایه ای هماهنگ نباشد عدم توجه به تاثیر عاملی انسانی در محیط اداری و استفاده از فناوری جدید ممکن است منجر به آشفتگی امور و بهره وری پایین شود .
۳- میزان بهره وری در آغاز بررسی های فوق مشخص نشده بوده است . ممکن است کارکنان دفتری قبلاً کارایی بیشتری داشته اند و لذا با تغییر روش های انجام کار ، پیشرفت چندانی حاصل نشده باشد . در صورتی که با مکانیزه کردن امور واقعاً بهره وری افزایش یابد ، تاثیر آن بر سازمان به شرح زیر خواهد بود :
۱- استفاده بهتر از نیرو کار توام با کاهش تعداد کارکنان و یا افزایش بازده فردی پرسنل
۲- استفاده بهتر از زمان به جهت کارایی بیشتر .
۳- افزایش بازده مدیریت با تصمیم گیری بهتر .
۴- افزایش بازده با عملکرد بهتر افراد .
۵- اثر بخشی بیشتر با بهره گرفتن از اطلاعات موجود در محیط سازمان .

۲ – ۳۱ نکات برجسته درباره اتوماسیون ۱ و بهسازی روش های کار

اگر کامپیوتر نمی بود ، سخنی درباره ساختن مدلهای ریاضی، تحقق در عملیات ۲ یا علم مدیریت ۳ شنیده نمی شد . زیرا تمام اینها بستگی زیاد به سطوح محاسباتی دارد که اگر تنها ماشین حساب دستی به کار می رفت ، غیر اقتصادی از آب در می آمد . بنابراین ، اتوماسیون ارتباط بسیار نزدیکی با پیشرفتهای اخیر تئوریهای مدیریت دارد که متکی بر تحقیق در عملیات و ساختن مدلهای ریاضی است.
باز خود ۴:
در مواردی که گزارشهای ارائه شده نشان می دهد که چگونه عملکرد واقعی۵ در مواردی که گزارشهای ارائه شده نشان می دهد که چگونه عملکرد واقعی را می توان به عملکرد مورد انتظار ۶ مقایسه کرد ، چنین گزارشهایی به « باز خور » مرسوم اند . داشتن سیستم باز خور کارساز ، برای مدیریت مطلوب ، ضروری است . کامپیوتر با سرعت زیاد و ظرفیت ذخیره اطلاعات ، به سازماندهی باز خور کمک زیادی می کند .
ترموستات نیز یک مثال عالی باز خور است . ترموستات درجه حرارت واقعی اتاق را می سنجد و با درجه برنامه ریزی شده مقایسه می کند و این اطلاعات را به منبع اصلی حرارت می فرستد و برای اصلاح لازم ، سوپاپ را باز می کند یا می بندد. مفهوم کنترل به وسیله باز خور به طور کلی و به خصوص در صنایع پردازش ۷ حایز اهمیت است .
خودکارسازی
جایی که در یک سازمان مواد با دست جابجا نمی شوند، چنین حالتی خودکار (یا اتوماسیون) نامیده می شود. خودکار کردن دستگاه ها به علت افزایش استفاده از وسایلی حساس برای تعیین و انتقال اطلاعات مربوط به وزن ، حجم ، ابعاد ، عمق شکافها ، وضعیت جای گیری ، کشش انبساطی ، درجه حرارت ، فشار ، میزان روانی (یا جاری بودن)، تعداد واحد ها و ویژگیهای شیمیایی گوناگون امکان پذیر است.
اتوماسیون عملاً عبارتست از تولید مستمر با فرایندهای مجزا ولی به هم پیوسته به گونه ای که تمام اجزا در سلسله ای قرار می گیرند که به صورت خودکار (برقی یا مکانیکی) با هم پیوستگی کامل دارند. در مواردی که عملکرد خودکار وجود نداشته باشد، اتوماسیون هم وجود ندارد.
کنترلی اتوماتیک عبارتست از به کار بردن وسایل حساس مکانیکلی یا الکتریکی که عملیات ماشینی و محصول آن را در مقایسه با معیارهای از پیش تعیین شده کنترلی می کند . در پرداختن به مواد رادیواکتیو، اتوماسیون ضروری است ، زیرا عاملی ایمنی حایز اهمیت است. در عملیات هواپیما و موشکها از کنترل اتوماتیک باید استفاده شود، زیرا فضای کار محدود است و اقدام سریع نیاز دارد که خارج از ظرفیت انسان است (پارکینسون، و رستوم جی، ص ۱۴۴).

۲ – ۳۲ اتوماسیون و تصمیمات مدیریت

مشاهده شخصی یک مدیر لزوماً باید نمونه کوچکی از کلی فعالیت او را تشکیلی دهد. بنابراین ، وقتی که وی براساس مشاهدات شخصی، اقدام اصلاحی به عمل می آورد ، باید به دلایل ذیل دقت کافی داشته باشد.
اولاً، به سبب اینکه اقدام اصلاحی ممکن است لازم نباشد، ثانیاً وقتی که لازم هم باشد، ممکن است نتواند دست به اقدام اصلاحی بزند، زیرا هنگام مشاهده ممکن است واقعه ای رخ نداده باشد. این جاست که اتوماسیون می تواند فوق العاده سودمند واقع شود. اتوماسیون به مدیر، یک تصویر کلی خوب ارائه می دهد و بنابراین او را در تصمیم گیری یاری می کند (در مقایسه با وقتی که بر مبنای مشاهده شخصی تصمیم می گیرد).
روند کنونی این است که فعالیت های ثانوی تولید مانند جمع آوری قراضه ها و دم قیچی ها، بازرسی ، شمارش، روغن کاری و قسمتهائی از فعالیت های مربوط به کنترل ابزار، مکانیزه شود. همچنین، مکانیزه کردن تا حدود زیاد در فعالیتهایی نظیر طراحی مهندسی، کنترلی موجودی ، استفاده از ماشینهای پنجاه ساله در بارگیری سیستمهای دریافت سفارش و آزمایش به کار برده می شود. (پارکینسون و رستوم جی، ص ۱۴۵).

۲ – ۳۳ ضرورت تفکر برای آینده

خط تولید ماشینهای اتوماتیک در تولید محصولاتی که به همان منظور طراحی شده، بازدهی بالائی دارد، اما نمی تواند چیز دیگری تولید کند. اما نمی تواند چیز دیگر تولید کند. بنابراین ، با اتوماسیون، مدیریت نمی تواند در مورد تولید یا طراحی سیستمهای تولیدی، روشی آسان گیر و به اصطلاح لسه فر (laiseesz fair داشته باشد.
اتوماسیون فقط می تواند بعد از اینکه یک موسسه در مورد تولید یک محصول خاص تصمیم گرفت و تعهد کرد به کار گرفته شود. قبل از اینکه هر نوع اتوماسیونی که (البته بسیار گران قیمت است) به کار افتد، همه چیز باید روشن و مشخص شود. بدین سبب ، با بکارگیری اتوماسیون ، مدیریت باید قبلاً در این باره بیندیشد و تا آنجا که ممکن است در تشخیص نیاز برای تغییر، حساسیت به خرج دهد. تغییر اتوماسیون بسیار پرهزینه است، اما بعضی اوقات این کار لازم است. و نمی توان با خوش خیالی چنین پنداشت که در آینده کارها خود به خود درست خواهد شد. تصمیم گیری درخصوص از رده خارج کردن یا تغییر کارخانه اتوماسیون بایستی بسیار سنجیده باشد.
اتوماسیون با ویژگیهای حرکت و آزمایش خودکار (غیر یدی) که دارد و یکپارچگی کاملی که در چارچوب فیزیکی کارخانه پدید می آورد، مدیریت را با معارضه ای (چالشی) سخت روبرو می کند. مدیریت نه تنها بایستی به فکر آینده باشد، بلکه باید تمام وجوه و جنبه های یک سازمان را به صورت یکپارچه درآورد تا اتوماسیون به نحو موثر به کار برده شود (همان منبع، ص ۱۴۶)

فیلامنتوس هماگلوتینین
Fillamataus Hemaglutinin

 

در اتصال باکتری به سلول مژه ای اپیتلیوم در مجاری تنفسی دخالت دارد

 

 

 

فیمبریه Fimbriae

 

در اتصال باکتری به سلول مژه ای اپیتلیوم در مجاری تنفسی دخالت دارد

 

 

 

پرتکتین Pertactin

 

پروتئین غشای خارجی که موجب تسهیل اتصال باکتری به سلول مژه ای اپیتلیوم تنفسی می شود

 

 

 

BrkA

 

پروتئین غشای خارجی که نقش واسطه برای اتصال به سلول های اپیتلیوم را داشته و در مقابل کمپلمان مقاومت می کند

 

 

 

آدنیلات سیکلاز Adenylate Cyclase

 

مانع عملکرد فاگوسیتوز می شود

 

 

 

اندوتوکسین Endotoxine

 

موجب تب می شود و واکنش موضعی در حیوان و احتمالاً انسان را منجر می شود

 

 

 

تراکئال سایتوتوکسین Tracheal Cytotoxin

 

منجر به استاز و اثرات سایتو پاتیک در موکوس تراکئال می شود

 

 

 

درمونکروتیک یا توکسین ناپایدار به گرما Dermonecrotic Or Heat Labile Toxin

 

باعث نکروز پوستی و انقباض عروق در حیوانات می شود

 

 

 

۱-۴٫ترکیبات مهم باکتری سیاه سرفه
بوردتلا پرتوسیس دارای دو دسته عوامل ویرولانسی می باشد :
دسته اول را ادهسین هایی تشکیل می­ دهند که شامل فیلامنتوس هموگلوتینین، پرتکتین، فیمبریه و BrkA هستند که در اتصال باکتری به سلولهای مژکدار دستگاه تنفسی فوقانی و ماکروفاژها دخیل هستند.
دسته دوم عوامل ویرولانسی باکتری، توکسین هایی هستند که در آسیب موضعی و سیستمیک به میزبان شرکت داشته و شامل پرتوسیس توکسین، آدنیلات سیکلاز توکسین، تراکئال سایتوتوکسین، درمونکروتیک توکسین و اندوتوکسین می باشد (۱).
۱-۴-۱٫ توکسین پرتوسیس
قبلاً به توکسین پرتوسیس یا PT ^[۱۸] فاکتور تحریک کننده لنفوسیتوز‌^[۱۹] (LPF) می گفتند، که مهمترین عامل پاتوژنز سیاه سرفه بود و به طور عمومی باور بر این است نقش مهمی در القاء و ایجاد ایمنی بالینی دارد. PT یک ساختار اولیگومری مرکب از ۵ ساب یونیت^[۲۰] مختلفS₁ تا S₅ است. به طور ساختاری PT به کلاس A-B از توکسین باکتریایی تعلق دارد. جزءS₁ پروموتوری است که ریبوزیلاسیون ADP از پروتئین های اتصالی تنظیمیGTP^[21] را که در انتقال سیگنال در سلول یوکاریوت نقش دارد کاتالیز می کند. پروموتورA یا همان جزءS₁ تا حد زیادی مسئول سازماندهی فعالیت های بیولوژیکیPT شامل ارتقاء لنفوسیتوزیس^[۲۲]، تحریک سلول های جزیره ای پانکراس^[۲۳]، حساسیت به هیستامین، کلاسترینگ^[۲۴] سلول های CHO ^[۲۵]و خاصیت ادجوانی آن می باشد. اولیگومرB ساختار حلقه ای شکل است که محتوی یک کپی از هر یک از ساب یونیت های S₂ ، S₃ ، S₅ و دو کپی ازS₄ است. وظیفه مهم اولیگومر B تسهیل اتصال PT به سلول‌های مژه‌دار مخاط مجاری تنفسی است. علاوه بر آن اولیگومر B فعالیت‌های آنزیمی نظیر هموگلوتیناسیون^[۲۶]و میتوژنیسیتی^[۲۷] سلول‌های لنفوسیت T را نیز دارا می‌باشد.
شکل۱-۳٫ شمای شماتیک از پرتوسیس توکسین
کل مولکول PT برای اکثر فعالیت‌های آنزیمی پروموتور A لازم می‌باشد، از اینرو پروموتور A در غیاب الیگومر B هیچ‌گونه عملکردی نخواهد داشت. سویه‌های مختلف بوردتلاپرتوسیس که از نظر تولید آگلوتینین مختلف می‌باشند همگی یک نوع PT را تولید می‌کنند که PT تولیدی واجد خواص سرولوژیکی و بیولوژیکی یکسانی می‌باشد (۵۶و۴۷).
PT توسط بوردتلا پاراپرتوسیس یا برونشی سپتیکا تولید نمی‌شود، اگرچه این ارگانیسم‌ها محتوی ژن‌هایی هستند که می‌تواند فرم فعال PT را در این میکروارگانیسم ها کد کند، اما پروموتورهای این ژن‌ها غیر فعال بوده و لذا توکسین تولید نمی‌شود (۳۰).
PT چندین نقش اصلی را در بیماری‌زایی پرتوسیس دارد، اگرچه مکانیسم‌های دقیق عملکرد آن چندان واضح نمی‌باشد. PT اتصال بوردتلا پرتوسیس به سلول‌های مژه‌دار مجاری تنفسی را تسهیل می کند و در توکسیسیتی^[۲۸] سلول دخالت دارد. همچنین PT در کلونیزاسیون سلول باکتری در مجاری تنفسی از طریق جلوگیری از مهاجرت نوتروفیل و نقش‌آفرینی آنها در طول اولین هفته بعد از عفونت و جلوگیری از پاکسازی اولیه باکتری توسط آنتی‌بادی نقش دارد.
به نظر می‌رسد که PT استراتژی خاصی را برای بروز عفونت حاد و تداوم دوره عفونت حتی در حضور آنتی بادی برای هجوم باکتری فراهم می کند. و جالب‌تر اینکه تزریق داخل وریدی PT در افراد داوطلب بالغ هیچ‌گونه عوارضی را ایجاد نمی‌کند (۴۸).
PT یک ایمونوژن قوی است و آنتی‌بادی‌ها برعلیه PT نقش مهمی را در ایمنی بالینی برعلیه سیاه‌سرفه ایفا می‌کنند. در آزمایشگاه تزریق آنتی‌بادی‌های PT به موش‌ها منجر به ایجاد ایمنی در آنها برعلیه تست چلنج داخل مغزی باکتری زنده (تست کندریک^[۲۹]) و یا تست چلنج استنشاقی^[۳۰]‌می شود (۵۶و۵۷).
چلنج موش‌هایی که به طور فعال با تزریق ساب‌یونیت‌های PT ایمن شده و یا به طور غیرفعال با آنتی‌بادی‌های مونوکلونال علیه ساب‌یونیت‌های PT گوناگون ایمن شده اند، نشان می‌دهدکه کل مولکول PT برای ایجاد ایمنی مناسب لازم و ضروری است. توکسوئید PT تولید شده به روش شیمیایی یا ژنتیکی به عنوان جزئی از واکسن غیرسلولی سیاه‌سرفه به‌کار می‌رود (۴۸).

لازم به یادآوری است که هر معامله­ای که انجام می­ شود لازم نیست که در یکی از اشکال عمومی معاملات مانند بیع، اجاره، وکالت، ودیعه و … قرار گیرد؛ بلکه در صورتی که اصول صحت عقد و معاملات بر آن حاکم باشد، صحیح است. در این بین لازم به یادآوری است که در باب بیمه اگر عوضین مال در نظر گرفته شود و یک طرف عوض، مبلغ مجهولی است که بیمه­گر در صورت بروز خسارت یا وقوع حادثه، پرداخت خواهد کرد و طرف دیگر مبلغ معلومی است که بیمه­گزار می ­پردازد که در بعضی اقسام بیمه مانند بیمه عمر همین هم مجهول است، از نظر فقهی قابل توجیه نیست؛ زیرا یکی از شروط صحت معامله غرری نبودن است.
فقها در باب بیمه بیان می­نمایند که در معامله بیمه آن­چه که از طرف بیمه­گر به بیمه­گزار می­رسد پول نیست که مجهول باشد؛ بلکه آن چه که بیمه را امری معقول و مشروع می­ کند، نفس تعهد بیمه­گر است. این تعهد بیمه­گر برای بیمه­گزار ارزش دارد و در صورت نبود بیمه­گر، بیمه­گزار همیشه با نوعی اضطراب همراه خواهد بود. بیمه­گزار به دنبال کسی است که در مقابل بروز خسارت، به او اطمینان بدهد. در واقع کار بیمه­گر ایجاد تامین و امنیت خاطر برای بیمه­گزار است و این عمل ارزش دارد. (شهید مرتضی مطهری, ۱۳۶۴)

۲-۳-۳- ایجاب و قبول
ایجاب کننده آن است که معامله در موضوع تحت تصرف او صورت می­گیرد و قبول کننده آن کسی است که فقط ارزش را می ­پردازد. منظور اصلی، مبادله آن چیزی است که نزد ایجاب کننده است. اما باید به این نکته نیز توجه نمود که هیچ لزومی ندارد که در همه عقدها ایجاب و قبول باشد (یک طرف حتماً اصالت داشته باشد و طرف دیگر اصالت نداشته باشد) و به اصطلاح عوض و معوض باشد. ممکن یک معامله صد در صد معاوضه باشد و هر دو طرف به یک نسبت اصالت داشته باشند. به عنوان مثال لزومی ندارد که در معاوضه دو خانه به صورت ایجاب و قبول و یا عوض و معوض باشد. می ­تواند بیع باشد به طوری که یک خانه را مبیع و خانه دیگر را ثمن قرار دهند. در این حالت این معاوضه در باب بیع نبوده و معامله جدیدی است و هیچ ضرورتی ندارد که مقررات خاص بیع را داشته باشد. بنابراین در باب بیمه نیز می­توان گفت که بیمه، معامله­ای است که در آن ایجاب و قبول شرط نیست و ضرورتی ندارد که یک طرف، عوض و طرف دیگر معوض فرض شود. در نتیجه بیمه معامله مستقلی است. هم­چنین در عقد، لازم نیست که معاوضه هم در کار باشد. به عنوان مثال عقد نکاح این گونه بوده و معاوضه نیست. حتی مهریه نیز به عنوان هدیه مطرح است^[۵].
۲-۳-۴- عقد لازم و جایز
عقد لازم آن است که هر یک از طرفین بعد از انجام معامله دیگر نمی­تواند آن را فسخ نماید؛ مانند بیع. اما عقد جایز عقدی برگشت­پذیر است؛ مانند وکالت. (شهید مرتضی مطهری, ۱۳۶۴)
۲-۳-۵- آیا بیمه عقدی لازم است یا جایز؟
عقدهای مستحدث و جدید را باید عقد لازم دانست. این مساله در فقه نیز مطرح است که اصل در همه عقود لازم است، مگر این­که دلیلی بر جایز بودن آن باشد. بیمه­گر یا بیمه­گزار حق ندارد بعد از بستن قرارداد معامله، آن را به هم بزند. پس عقد بیمه، عقدی لازم است. (شهید مرتضی مطهری, ۱۳۶۴)
۲-۴- عقد (قرارداد) وکالت
بر طبق ماده ۶۵۶ قانون مدنی وکالت عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین، طرف دیگر را برای انجام امری نایب خود می نماید. از این تعریف نتایجی به دست می ­آید که در شناخت ماهیت و اوصاف وکالت اهمیت ویژه دارد:
اثر عقد وکالت اعطای نیابت است:
بدین معنی که موکل اقدام وکیل را در انجام دادن اعمال حقوقی، به منزله اقدام خود می­داند و به او اختیار می­دهد که به نام و حساب موکل، تصرفاتی کند. بنابراین، وکیل دادگستری نسبت به آثار اموری که انجام می­دهد، در حکم واسطه است و آن­چه می­ کند برای موکل است. تعهدهایی که پذیرفته است بر موکل تحمیل می­ شود و اگر نفعی در بین باشد، برای او است.
نیابت در امور اعتباری و ارادی است:
از ظاهر ماده ۶۵۶ چنین بر می ­آید که موضوع وکالت ممکن است انجام «عمل حقوقی» باشد، مانند فروش خانه یا فسخ اجاره و طلاق، یا امر دیگری که در شمار اعمال مادی است و برای موکل انجام می­ شود، مانند مقاطعه ساختن بنا یا تهیه نقشه آن یا انجام عمل جراحی و نقاشی.
با وجود این باید پذیرفت که نیابت در اموری قابل استفاده و تصور است که به اراده انجام می­ شود و آثاری به بار آورد که وضع حقوقی موکل را تغییر دهد. پاره­ای از مواد مربوط به وکالت در صورتی مفهوم درست پیدا می­ کند که نمایندگی مربوط به عمل حقوقی باشد. برای مثال، در ماده ۶۶۲ آمده است که “وکالت باید در امری داده شود که خود موکل بتواند آن را بجا آورد. وکیل هم باید کسی باشد که برای انجام آن امر اهلیت داشته باشد.
شکل ایجاب چنان که گفته شد، ایجاب وکالت نیز، مانند قبول وکیل، ممکن است به وسیله لفظ و نوشته یا فعل باشد و هیچ شکل خاصی برای نفوذ یا امکان اثبات آن وجود ندارد. ایجاب نیز ممکن است ضمنی و به اذن فحوی باشد؛ مانند این که زن نسبت به شوهر در پاره­ای امور مربوط به خانواده یا ماموران دولتی نسبت به انعقاد قرار دادهایی که لازمه اداره است، وکیل ضمنی هستند. با وجود این، در مواردی که موضوع وکالت، انجام عمل حقوقی است که انعقاد یا اثبات آن نیاز به تنظیم سند رسمی دارد، وکالت­نامه باید سند رسمی باشد؛ زیرا، هدف از تنظیم سند رسمی به طور معمول حفظ نظم عمومی یا جلب توجه امضا کنندگان سند به آثار ناشی از آن
است و رسیدن به این هدف­ها ملازمه با رسمی بودن وکالت نامه مبنای سند انتقال دارد. قبول زمان انعقاد در موردی که وکیل هنگام ایجاب وکالت در مجلس عقد حاضر است و آن را می پذیرد، درباره زمان وقوع عقد بحثی وجود ندارد؛ ایجاب و قبول پیوسته به یکدیگر است و دو طرف پیمان از نتیجه تراضی آگاهند
۲-۴-۱- وکالت با واسطه یا حق توکیل
اعطای نیابت به وکیل با توجه به شخصیت او انجام می­ شود؛ با وجود این موکل می ­تواند شخصی را وکیل کند و به او اختیار دهد تا وکیلی برای موکل انتخاب کند. این اختیار را «حق توکیل» می نامند. برای مثال، شخصی که دعوایی در دادگاه دارد و وکلای متخصص و امین را در آن باره نمی­شناسد، می ­تواند به معتمدی که در این­باره آگاهی لازم را دارد، وکالت دهد تا او وکیلی را برای دفاع از آن دعوی انتخاب کند. بدین ترتیب شخص می ­تواند به کسی وکالت دهد که او را نمی­شناسد و اختیار تعیین وکیل را به دیگری بسپارد. بیگمان، دادن حق توکیل به وکیل اقدامی است خطرناک و به همین دلیل نیز بعضی آن را مجاز نشمرده­اند. قانون مدنی اعطای چنین حقی را به وکیل مجاز می­داند. ولی، برای پرهیز از هرگونه سوء استفاده و هشدار به موکل، وجود «حق توکیل» را خلاف اصل و نیازمند به تصریح موکل یا دلالت قراین خاص اعلام می­ کند. در ماده ۶۷۲ ق.م. آمده است که “وکیل در امری نمی­تواند برای آن امر به دیگری وکالت دهد، مگر اینکه صریحا یا به دلالت قراین وکیل در توکیل باشد” و ماده ۶۷۳ برای حمایت از موکل مقرر می دارد که “اگر وکیلی که وکالت در توکیل نداشته انجام امری را که در آن وکالت دارد به شخص ثالثی واگذار کند، هر یک از وکیل و شخص ثالث در مقابل موکل نسبت به خساراتی که مسبب محسوب می­ شود، مسوول خواهد بود.”
۲-۴-۲- اهلیت موکل
در ماده ۶۶۲ (ق.م) آمده است: “وکالت باید در امری داده شود که خود موکل بتواند آن را انجام دهد… “. بدین ترتیب، سفیه می ­تواند برای انجام امور غیر مالی، مانند طلاق، به دیگری وکالت دهد و صغیر ممیز برای قبول هبه و صلح بدون عوض کسی را وکیل خود سازد. ولی مجنون یا صغیر غیر ممیز، چون اهلیت انجام دادن هیچ عمل ارادی را ندارد، هیچ­گاه نمی­تواند طرف عقد وکالت قرار گیرد. اهلیت موکل در زمانی که نیابت داده می­ شود ضرورت دارد، ولی پس از آن تاریخ نیز، هرگاه عارضه­ای اهلیت لازم برای عمل حقوقی مورد وکالت را از موکل سلب کند، عقد را منحل می­سازد. برای مثال، بیماری جنون، اهلیت موکل را در تمام موارد از بین می­برد و سفاهت در امور مالی باعث انحلال وکالت می­ شود. ورشکستگی موکل نیز، مانند حجر او، صلاحیت وکیل را در تصرفاتی که به زیان طلبکاران است و دارایی او را تغییر می­دهد، از بین می­برد. ماده ۶۸۱ قانون مدنی، در همین زمینه مقرر می­دارد"محجوریت موکل موجب بطلان وکالت می شود، مگر در اموری که حجر مانع از توکیل در آن­ها نمی ­باشد.
۲-۴-۳- اهلیت وکیل
چنان که گفته شد، موضوع وکالت عمل حقوقی است و به همین جهت وکیل نیز باید برای آن کار دارای اهلیت باشد. در ناتوانی دیوانه و کودکی که قوه تمیز نیافته است تردیدی وجود ندارد؛ زیرا این افراد معنی عمل ارادی را نمی­فهمند و از نظر روانی قادر به اجرای مورد وکالت نیستند. ولی، در مورد صغیر ممیز ۱۰ تا ۱۴ سال و سفیه، ممکن است گفته شود که، چون مبنای حجر این گروه، حمایت از آنان است و از بیم زیان­کاری از تصرف در اموال خود محروم شده ­اند، پس اهلیت تصرف در مال دیگران را به وکالت دارند. این نظر در حقوق فرانسه پذیرفته شده است؛ بدین تعبیر که، هر چند صغیر ممیز و سفیه اهلیت تعهد در برابر موکل را ندارند، عملی را که بنام و حساب موکل انجام می­ دهند درباره او نافذ است. زیرا، اثر این عمل تنها در اموال موکل ظاهر می­ شود و محجور نمی­تواند بطلان آن را از دادگاه بخواهد. در نتیجه، وکیل محجور در برابر موکل مسئولیت قراردادی پیدا نمی­کند، ولی در برابر اشخاص ثالث در حکم وکیل است.
در فقه امامیه، صغیر حق وکالت کردن ندارد، ولی مشهور فقها وکالت سفیه را پذیرفته است. در توجیه این نظر، گفته شده است که سفیه نیز مانند مفلس یعنی ورشکسته، ممنوع از تصرف در اموال خویش است؛ ولی می ­تواند به وکالت در امور دیگران تصرف کند. قانون مدنی درماده ۶۶۲ مقرر می دارد “وکالت باید در امری داده شود که خود موکل بتواند آن را بجا آورد. وکیل هم باید کسی باشد که برای انجام آن امر اهلیت داشته باشد.” بنابراین، چون سفیه در امور مالی اهلیت تصرف ندارد، وکالت انجام معامله را نیز می ­تواند بپذیرد، ولی در امور غیر مالی و قبول تملکات مجانی اهلیت دارد. هم­چنین است در مورد صغیر ممیز که تنها برای قبول هبه و صلح بدون عوض و مانند این­ها صلاحیت انجام معامله و قبول وکالت دارد.
۲-۴-۴- وکالت خاص
در مورد وکالت خاص، که به عمل حقوقی معین در مال معین ناظر است، تردیدی نسبت به درستی این گونه وکالت­ها وجود ندارد.
۲-۴-۵- وکالت عام
درباره وکالت عام، گفته شده است که اگر کسی، بدون قید و شرط، برای انجام همه امور خود به دیگری وکالت دهد، خود را در معرض ضرری نامتعارف و غرری بزرگ قرار می­دهد. در چنین حالتی، وکیل می ­تواند اموال موکل را ببخشد یا برای او همسری با مهر گزاف بگیرد یا حیوانات او را رها سازد. ماده ۶۶۰ قانون مدنی “وکالت ممکن است به طور مطلق و برای تمام امور موکل باشد یا مقید و برای امر یا امور خاصی.”
۲-۴-۶- اجرای وکالت و چگونگی آن
با پذیرفتن وکالت، وکیل ب
ه طور ضمنی ملتزم به اجرای مفاد آن می­ شود. وکیل می ­تواند هرگاه بخواهد استعفا دهد و پیمانی را که با موکل دارد بر هم بزند، ولی تا زمانی که رابطه حقوقی باقی است، باید آن را محترم بدارد. از سوی دیگر، اختیاری که وکیل از این راه بدست آورده است، ناشی از تراضی با موکل و محدود به مفاد آن است. وکیل، نایب و امین موکل است و بیش از هر چیز باید در اندیشه حفظ منافع و رعایت مصلحت او باشد و حساب دوران وکالت را به او بدهد.
آیا وکیل می تواند خود طرف معامله قرار گیرد؟ در موردی که وکیل مامور انجام معامله­ای شده است، آیا می ­تواند خود طرف معامله قرار گیرد، به گونه ­ای که، به عنوان مثال، به نیابت از طرف موکل بفروشد و به عنوان اصیل بخرد؟
در صحت چنین معامله­ای از دو جهت تردید شده است:
عقد از توافق دو اراده به وجود می ­آید؛ اراده کسانی که در پی منافع خویش هستند و هر کدام می­خواهند تعهدی به سود خود به دست آورد. پس، یک شخص نمی­تواند دو طرف عقد قرار گیرد و با خود توافق کند.
بر فرض که امکان چنین توافقی وجود داشته باشد و از یک شخص دو اراده مستقل صادر شود، وکیل در صورتی می ­تواند طرف معامله قرار گیرد که موکل این اذن را به او داده باشد. ماده ۱۹۸ قانون مدنی “ممکن است طرفین یا یکی از آن­ها به وکالت از غیر اقدام کند و نیز ممکن است که یک نفر به وکالت از طرف متعاملین این اقدام را به عمل آورد. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی “در صورتی که وکالت به طور اطلاق داده شود، وکیل نمی­تواند موکله را برای خود تزویج کند، مگر اینکه این اذن صریحا به او داده شده باشد.
۲-۴-۷- وکالت قانونی
وکالت قانونی وکالتی است که قانون بر طرفین تحمیل می­ کند و تراضی و توافق طرفین در ایجاد آن دخالتی ندارد به عبارت دیگر اصیل و وکیل عقدی را منعقد نکرده ­اند و وارد رابطه حقوقی وکالت نشده­اند .در حقوق راجع به اسناد تجاری نیز قانونی می ­تواند مصداق پیدا کند و آن وقتی است که برات از طرف برات­گیر رد شود و ثالث برات را از طرف برات دهنده یا ظهرنویس­ها قبول می­ کند و تا زمانی که برات تأدیه نشده است، ثالث جانشین دارنده برات می­ شود و همه حقوق دارنده برات را در مقابل برات دهنده و ظهرنویس­ها خواهد داشت. قانون چنین جانشینی و نیابتی را به ثالث داده است و همه اختیارات و حقوق ناشی از این جانشینی از طرف قانون بوده است و به تراضی و توافق طرفین موکول نشده است. ماده ۲۷۱ قانون تجارت در این رابطه می گوید: “شخص ثالثی که وجه برات را پرداخته است دارای تمام حقوق و وظایف دارنده برات است.”
۲-۵- ضوابط صحت قراردادها
باب این بحث با یک سوال آغاز می­ شود و آن این است که چه معاملاتی در اسلام ممنوع هستند؟
در قرآن، آیات زیادى در مورد این موضوع وجود دارد. اسلام براى تنظیم معاملات بین انسان‏ها، چهار اصل کلى مطرح کرده که عبارتند از:
ممنوعیت «اکل مال به باطل»
ممنوعیت «ضرر»
ممنوعیت «غرر»
ممنوعیت «ربا»
این­ها ضوابط کلى معاملات هستند.
۲-۵-۱- ممنوعیت «اکل مال به باطل»
منظور از اکل هر آن­چه انسان به آن تصرف داشته و مصرف می‌کند، است (دارایی انسان) و منظور از باطل امور و رفتارهایی است که پایه و اساس ندارند. در فقه، قاعده­ای به نام «اکل مال به باطل» وجود دارد که در تجارت بدین مفهوم است که مسلمین نباید در معامله‌ای شرکت نمایند که در مقابل مالی که به دیگری داده‌اند عوضی درخور آن دریافت ننمایند؛ مگر آن که مال را به عنوان هدیه و بدون انتظار داده باشند. عقل سلیم نیز چنین دستوری را تایید می‌کند. به این مفهوم که در مقابل مالی که به دیگرى مى‏دهد، یا باید در مقابل آن شى‏ء با ارزش یا خدمت با ارزشى تحویل بگیرد و یا به عنوان هدیه و بدون انتظار باشد. این موضوع، پایه اول صحت قراردادها از دیدگاه همه ادیان است و اختصاص به اسلام هم ندارد.
ممکن است بیان شود که دو طرف راضی هستند؛ در پاسخ باید گفت: رضایت، رکن دوم معامله است. در دین اسلام، اول باید خود معامله صحیح باشد، سپس در آن معامله مشروع، دو طرف راضى باشند. همه معاملاتى که در اسلام از آن­ها نهى شده، ممکن است نوعى رضایت در آن­ها به چشم بخورد؛ مثل ربا که هر دو طرف آن ممکن است راضى باشند؛ ولى چون اصل معامله صحیح نیست، اشکال دارد. پس در مرتبه اول معامله باید به حق باشد؛ یعنى چیزى که از جیب کسى خارج مى‏شود، معادل آن باید به جیبش وارد شود و در مرتبه دوم باید رضایت طرفین باشد.
۲-۵-۲- ممنوعیت «ضرر»
یکی از مصداق های ضرر قمار است. قمار فعالیتی است که بین دو یا چند نفر انجام می‌شود و در آن، افراد با رضایت، قواعدی را می‌پذیرند که طبق آن در صورت رخ دادن وقایعی که ممکن است خود در آن نقش داشته باشند یا نداشته باشند، سرمایه‌ای بینشان رد و بدل می‌شود و منشا سود کسی که برنده است، ضرری است که به بازنده یا بازنده‌ها رسیده است؛ نه منفعتی که به کسی رسانده باشد و یا بهره‌ای که از نعمت‌های طبیعی برده باشد.
معیار اصلی قمارگونه شدن یک فعالیت بنا بر آن­چه به نظر می­رسد، «حالت بازی بودن، برد و باخت، شانس یا راحت بودن یک کار اقتصادی» نیست. مشخصه اصلی قمار این است که اگر کسی از راه فعالیتی که ضرر است به سودی برسد، منشا آن سود، ضرری است که فرد یا افراد دیگر کرده‌اند.

اهرمی (Leverage)………………………………………………………………………………………………51
۳-۸-۳-۶-بازده داراییها(ROA)………………………………………………………………………………………………………..51
۳-۸-۳-۷-رشد مخارج سرمایه ای (capex growth)……………………………………..………………………………..51
۳-۹-مدل های تحلیلی تحقیق……………………………………………………………………………………………………………۵۱
۳-۱۰-آزمون فرضیه ها……………………………………………………………………………………………………………………..۵۳
۳-۱۱-بخش دوم:مدل داده های تلفیقی و روش های تخمین…………………………………………………………………۵۴
۳-۱۲-مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………۵۴
۳-۱۲-۱-مزایای استفاده از داده های تلفیقی………………………………………………………………………………………..۵۴
۳-۱۳-انواع مدل های داده های تلفیقی……………………………………………………………………………………………….۵۵
۳-۱۳-۱-مدل داده های تلفیقی ایستا………………………………………………………………………………………………….۵۵
۳-۱۳-۱-۱-مدل ضرایب ثابت………………………………………………………………………………………………………….۵۶
۳-۱۳-۱-۲-مدل اثرات ثابت……………………………………………………………………………………………………………..۵۶
۳-۱۳-۱-۳-مدل اثرات تصادفی…………………………………………………………………………………………………………۵۶
۳-۱۴-تفاوت بین مفاهیم pooled و panel……………………………………………………………………………………..57
۳-۱۴-۱-آزمون چاو ……………………………………………………………………………………………………………………….۵۷
۳-۱۴-۲ -آزمون هاسمن…………………………………………………………………………………………………………………..۵۸
۳-۱۵-مدل داده های تلفیقی پویا………………………………………………………………………………………………………..۵۸
۳-۱۶-تکنیک های تخمین سیستم معاملات…………………………………………………………………………………………۵۹
۳-۱۶-۱-روش حداقل مربعات معمولی(OLS) …………………………………………………………………………………59
۳-۱۶-۲-روش حداقل مربعات تعمیم یافته(GLS)……………………………………………………………………………..59
۳-۱۷-مسایل مورد توجه در تخمین مدل…………………………………………………………………………………………….۶۰
۳-۱۷-۱-نرمال بودن………………………………………………………………………………………………………………………..۶۰
۳-۱۷-۲-نا همسانی واریانس…………………………………………………………………………………………………………….۶۰
۳-۱۷-۳-خود همبستگی…………………………………………………………………………………………………………………..۶۱
۳-۱۷-۴-هم خطی …………………………………………………………………………………………………………………………۶۱
۳-۱۷-۵ -آزمون مانایی…………………………………………………………………………………………………………………….۶۱
۳-۱۸-خلاصه و نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………..۶۲
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها و آزمون فرضیه ها
۴-۱-مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………..۶۴
۴-۲-آمار توصیفی داده ها…………………………………………………………………………………………………………………۶۴
۴-۳-آمار استنباطی…………………………………………………………………………………………………………………………..۶۶
۴-۳-۱-آزمون مانایی متغیرها…………………………………………………………………………………………………………….۶۶
۴-۳-۲-تعیین مدل مناسب برای تخمین مدل رگرسیون…………………………………………………………………………۶۷

۴-۳-۳-آزمون فروض کلاسیک رگرسیون ………………………………………………………………………………………….۶۸
۴-۳-۲-۱- آزمون نرمال بودن توزیع متغیر وابسته………………………………………………………………………………..۶۸
۴-۳-۲-۲-آزمون استقلال خطاها……………………………………………………………………………………………………….۶۹
۴-۳-۲-۳-آزمون نرمال بودن توزیع خطاها…………………………………………………………………………………………۷۰
۴-۳-۲-۴-ناهمسانی واریانس ها……………………………………………………………………………………………………….۷۰
۴-۳-۲-۵-آزمون هم خطی متغیرهای مستقل………………………………………………………………………………………۷۱
۴-۴-نتایج آزمون فرضیه ها……………………………………………………………………………………………………………….۷۲
۴-۴-۱- فرضیه اول………………………………………………………………………………………………………………………….۷۲
۴-۴-۲-فرضیه دوم…………………………………………………………………………………………………………………………..۷۳
۴-۵-خلاصه فصل……………………………………………………………………………………………………………………………۷۶
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات
۵-۱-مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………..۷۹
۵-۲-خلاصه تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….۷۹
۵-۳-فرضیات و نتایج آزمون ها…………………………………………………………………………………………………………۸۱
۵-۴-بحث و نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………….۸۲

در بخش دوم در مورد انواع پرندگان و چگونگی آفرینش آن‌ ها، محل زندگی آنها و تدبیری که خداوند در خلق این موجودات به کار بسته سخن می‌گوید.
در بخش سوم به سراغ طاووس می‌رود آن را به بهترین شکل وصف می‌کند به گونه‌ای که عربی که تاکنون طاووس را ندیده آن را در ذهن خود به خوبی ترسیم می‌کند و خرافاتی که در پیرامون آفرینش طاووس است را رد می‌کند.
در بخش چهارم شگفتیهای آفرینش موجودات کوچک چون مورچه و مگس را بیان می‌دارد.
در بخش پنجم به ذکر نعمت‌های بهشتی می‌پردازد و مخاطب را سخت شیفته آن می‌کند که هر دم مشتاق رفتن به آنجاست.
وَ مِنْ خُطْبَه لَهُ عَلَیْهِ السَّلامُ یَذْکُرُ فِیها عَجِیبَ خِلْقَهِ الطّاوُوسِ ابْتَدَعَهُمْ خَلْقًا عَجِیبًا مِنْ حَیَوان وَ مَوات، وَ ساکِن وَ ذِی حَرَکات; وَ أَقامَ مِنْ شَواهِدِ الْبَیِّناتِ عَلى لَطِیفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ مَا انْقادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَهً بِهِ وَ مُسَلِّمَهً لَهُ.
وَ نَعَقَتْ فِی أَسْماعِنا دَلائِلُهُ عَلى وَحْدانِیَّتِهِ وَ ما ذَرَأَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الاَْطْیارِ الَّتِی أَسْکَنَها أَخادِیدَ الاَْرْضِ وَ خُرُوقَ فِجاجِها وَ رَواسِیَ أَعْلامِها، مِنْ ذَواتِ أَجْنِحَه مُخْتَلِفَه، وَ هَیْئات مُتَبایِنَه، مُصَرَّفَه فِی زِمامِ التَّسْخِیرِ، وَ مُرَفْرَفَه بِأَجْنِحَتِها فِی مَخارِقِ الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ وَ الْفَضاءِ الْمُنْفَرِجِ.
کَوَّنَها بَعْدَ إِذْ لَمْ تَکُنْ فِی عَجائِبِ صُوَر ظاهِرَه، وَ رَکَّبَها فِی حِقاقِ مَفاصِلَ مُحْتَجِبَه، وَ مَنَعَ بَعْضَها بعَبالَهِ خَلْقِهِ أَنْ یَسْمُوَ فِی الْهَواءِ خُفُوفًا، وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفًا، وَ نَسَقَها عَلَى اخْتِلافِها فِی الاَْصابِیغِ بِلَطِیفِ قُدْرَتِهِ، وَ دَقِیقِ صَنْعَتِهِ. فَمِنْها مَغْمُوسٌ فِی قالَبِ لَوْن لا یَشُوبُهُ غَیْرُ لَوْنِ ما غُمِسَ فِیهِ، وَ مِنْها مَغْمُوسٌ فِی لَوْنِ صِبْغ قَدْ طُوِّقَ بِخِلافِ ما صُبِغَ بِهِ.
وَ مِنْ أَعْجَبِها خَلْقًا الطّاوُوسُ الَّذِی أَقامَهُ فِی أَحْکَمِ تَعْدِیل، وَ نَضَّدَ أَلْوانَهُ فِی أَحْسَنِ تَنْضِید. بِجَناح أَشْرَجَ قَصَبَهُ، وَ ذَنَب أَطالَ مَسْحَبَهُ.
إِذا دَرَجَ إِلَى الاُْنْثى نَشَرَهُ مِنْ طَیِّهِ، وَ سَما بِهِ مُظِلاًّ عَلى رَأْسِهِ، کَأَنَّهُ قِلْعُ دارِىّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ.یَخْتالُ بِأَلْوانِهِ، وَ یَمِیسُ بِزَیَفانِهِ، یُفْضِی کَإِفْضاءِ الدِّیَکَهِ، وَ یَؤُرُّ بِمَلاقِحِهِ أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَهِ لِلضِّرابِ. أُحِیلُکَ مِنْ ذلِکَ عَلى مُعایَنَه، لا کَمَنْ یُحِیلُ عَلى ضَعِیفِ إِسْنادِهِ. وَ لَوْ کانَ کَزُعْمِ مَنْ یَزْعُمُ أَنَّهُ یُلْقِحُ بِدَمْعَه تَنْسِجُها مَدامِعُهُ فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَىْ جُفُونِهِ، وَ أَنَّ أُنْثاهُ تَطْعَمُ ذلِکَ ثُمَّ تَبِیضُ لا مِنْ لِقاحِ فَحْل سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ، لَما کانَ ذلِکَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطاعَمَهِ الْغُرابِ.
تَخالُ قَصَبَهُ مَدارِیَ مِنْ فِضَّه، وَ ما أُنْبِتَ عَلَیْها مِنْ عَجِیبِ داراتِهِ وَ شُمُوسِهِ خالِصَ الْعِقْیانِ وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ. فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِما أَنْبَتَتِ الاْرْضُ قُلْتَ جَنِیٌّ جُنِیَ مِنْ زَهْرَهِ کُلِّ رَبِیعوَ إِنْ ضاهَیْتَهُ بِالْمَلابِسِ فَهُوَ کَمَوْشِىِّ الْحُلَلِ، أَوْ مُونِقِ عَصْبِ الْیَمَنِ وَ إِنْ شاکَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصِ ذاتِ أَلْوان قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ الْمُکَلَّلِ.
یَمْشِی مَشْیَ الْمَرِحِ الْمُخْتالِ، وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَناحَیْهِ فَیُقَهْقِهُ ضاحِکًا لِجَمالِ سِرْبالِهِ، وَ أَصابِیغِ وِشاحِهِ، فَإِذا رَمى بِبَصَرِهِ إِلى قَوائِمِهِ زَقا مُعْوِلاً بِصَوْت یَکادُ یُبِینُ عَنِ اسْتِغاثَتِهِ، وَ یَشْهَدُ بِصادِقِ تَوَجُّعِهِ، لاَِنَّ قَوائِمَهُ حُمْشٌ کَقَوائِمِ الدِّیَکَهِ الْخِلاسِیَّهِ; وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ ساقِهِ صِیصِیَهٌ خَفِیَّهٌ; وَ لَهُ فِی مَوْضِعِ الْعُرْفِ قُنْزُعَهٌ خَضْراءٌ مُوَشّاهٌ، وَ مَخْرَجُ عُنُقِهِ کَالاِْبْرِیقِ، وَ مَغْرِزُها إِلى حَیْثُ بَطْنُهُ کَصِبْغِ الْوَسِمَهِ الْیَمانِیَّهِ، أَوْ کَحَرِیرَه مُلْبَسَه مِرْاهً ذاتَ صِقال، وَ کَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَر أَسْحَمَ إِلاّ أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثْرَهِ مائِهِ وَ شِدَّهِ بَرِیقِهِ أَنَّ الْخُضْرَهَ النّاضِرَهَ مُمْتَزِجَهٌ بِهِ وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ کَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِی لَوْنِ الاُْقْحُوانِ، أَبْیَضُ یَقَقٌ، فَهُوَ بِبَیاضِهِ فِی سَوادِ ما هُنالِکَ یَأْتَلِقُ.
وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْط، وَ عَلاهُ بِکَثْرَهِ صِقالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیباجِهِ وَ رَوْنَقِهِ. فَهُوَ کَالاَْزاهِیرِ الْمَبْثُوثَهِ لَمْ تُرَبِّها أَمْطارُ رَبِیع وَ لا شُمُوسُ قَیْظ.
وَ قَدْ یَتَحَسَّرُ مِنْ رِیشِهِ، وَ یَعْری مِنْ لِباسِهِ، فَیَسْقُطُ تَتْرى، وَ یَنْبُتُ تِباعًا، فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتاتَ أَوْراقِ الاَْغْصانِ، ثُمَّ یَتَلاحَقُ نامِیًا حَتّى یَعُودَ کَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ، لا یُخالِفُ سالِفَ أَلْوانِهِ، وَ لا یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَکانِهِ.
وَ إِذا تَصَفَّحْتَ شَعْرَهً مِنْ شَعَراتِ قَصَبِهِ أَرَتْکَ حُمْرَهً وَرْدِیَّهً، وَ تارَهً خُضْرَهً زَبَرْجَدِیَّهً، وَ أَحْیانًا صُفْرَهً عَسْجَدِیَّهً.
وَ کَیْفَ تَصِلُ إِلى صِفَهِ هذا عَمائِقُ الْفِطَنِ، أَوَ تَبْلُغُهُ قَرائِحُ الْعُقُولِ، أَوَ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوالُ الْواصِفِینَ، وَ أَقَلُّ أَجْزائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الاَْوْهامَ أَنْ تُدْرِکَهُ، وَ الاَْلْسِنَهَ أَنْ تَصِفَهُ.
فَسُبْحانَ الَّذِی بَهَرَ الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْق جَلاّهُ لِلْعُیُونِ فَأَدْرَکَتْهُ مَحْدُودًا مُکَوَّنًا، وَ مُؤَلَّفًا مُلَوَّنًا، وَ أَعْجَزَ الاَْلْسُنَ عَنْ تَلْخِیصِ صِفَتِهِ، وَ قَعَدَ بِها عَنْ تَأْدِیَهِ نَعْتِهِ.
سُبْحانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوائِمَ الذَّرَّهِ وَ الْهَمَجَهِ إِلى مافَوْقَهُما مِنْ خَلْقِ الْحِیتانِ وَ الْفِیَلَهِ. وَ وَأى عَلى نَفْسِهِ أَنْ لا یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمّا أَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ إِلاّ وَ جَعَلَ الْحِمامَ مَوْعِدَهُ وَ الْفَناءَ غایَتَهُ.
مِنْها فِی صِفَهِ الْجَنَّهِ فَلَوْ رَمَیْتَ بِبَصَرِ قَلْبِکَ نَحْوَ ما یُوصَفُ لَکَ مِنْها لَعَزَفَتْ نَفْسُکَ عَنْ بَدائِعِ ما أُخْرِجَ إِلَى الدُّنْیا مِنْ شَهَواتِها وَ لَذّاتِها وَ زَخارِفِ مَناظِرِها. وَ لَذَهِلَتْ بِالْفِکْرِ فِی اصْطِفاقِ أَشْجار غُیِّبَتْ عُرُوقُها فِی کُثْبانِ الْمِسْکِ عَلى سَواحِلِ أَنْهارِها، وَ فِی تَعْلِیقِ کَبائِسِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فِی عَسالِیجِها وَ أَفْنانِها، وَ طُلُوعِ تِلْکَ الثِّمارِ مُخْتَلِفَهً فِی غُلُفِ أَکْمامِها، تُجْنی مِنْ غَیْرِ تَکَلُّف، فَتَأْتِی عَلى مُنْیَهِ مُجْتَنِیها.
وَ یُطافُ عَلى نُزّالِها فِی أَفْنِیَهِ قُصُورِها بِالاَْعْسالِ الْمُصَفَّقَهِ، وَ الْخُمُورِ الْمُرَوَّقَهِ، قَوْمٌ لَمْ تَزَلِ الْکَرامَهُ تَتَمادی بِهِمْ حَتّى حَلُّوا دارَ الْقَرارِ، وَ أَمِنُوا نُقْلَهَ الاَْسْفارِ.
فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَکَ أَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلى ما یَهْجُمُ عَلَیْکَ مِنْ تِلْکَ الْمَناظِرِ الْمُونِقَهِ لَزَهَقَتْ نَفْسُکَ شَوْقًا إِلَیْها، وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِی هذا إِلى مُجاوَرَهِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجالاً بِها.
جَعَلَنَا اللهُ وَ إِیّاکُمْ مِمَّنْ یَسْعى بِقَلْبِهِ إِلى مَنازِلِ الاَْبْرارِ بِرَحْمَتِهِ.(خطبه۱۶۵)
خطبه‏اى از آن حضرت(ع) در آن به ذکر آفرینش شگفت طاووس مى‏پردازد خداوند تعالى موجودات را ابداع کرد، موجوداتى شگفت‏انگیز، بعضى جاندار و بعضى بیجان، برخى ساکن و برخى متحرک. پس بر آفرینش لطیف و دقیق و عظمت قدرت خود شواهدى آشکار اقامه کرد. انسان، که عقلها به فرمانبرداریش اذعان نمودند و به وجودش معترف شدند و تسلیم او گشتند و در گوشهاى ما، دلایل یکتایى او آوازه افکند و از نشانه‏هاى آفرینش گونه‏هاى مختلف پرندگان است. پرندگانى در شکافهاى زمین و رخنه‏هاى درهها و فراز کوهها، جاى دارند. پرندگانى با بالهاى گونا‏گون و شکلها و هیئتهاى مختلف و متباین، گرفتار در چنبر فرمانبردارى او، در اطراف گسترده هوا و فضاى گشاده جوّ بال زنان مى‏پرند. آنها روزگارى نبوده‏اند و خداوندشان از کتم عدم به عرصه وجود آورد و اشکال و صورتهاى شگفت‏انگیز داد. اندامهایشان را با مفصلهاى محکم، پوشیده در پوست و گوشت به هم پیوند داد. بعضى را که جثه‏اى سنگین داشتند، از بالا پریدن و بال‏زدن در فضا بازداشت. بال‏زدن اینگونه پرندگان را در نزدیکى زمین قرار داد. به لطف قدرت و باریکى صنعت خویش هر دسته از آنها را رنگى داد. دسته‏اى از آنها یک رنگ دارند و رنگ دیگر با آن آمیخته نیست. دسته دیگر سراسر تنشان یک رنگ است و طوقى از رنگ دیگر به آنها داده.
از شگفت‏ترین شگفتیها، طاووس است که او را نیکوترین تناسب بخشید و به زیباترین رنگها بیاراست. پرهایى که نایچه‏هایى آنها را به هم پیوند داده و دمى کشیده که چون با طاووس ماده رویاروى گردد، آن را چون چترى بگشاید و بر فراز سر خود سایبان سازد. در آن حال به بادبانهاى کشتیهاى «دارین» ماند که ملاحان گشوده باشند. طاووس بر زیبایى رنگهاى خود مى‏بالد و مغرور به جلوه‏گریهاى دمش، مى‏خرامد. چون خروس با ماده خود جمع مى‏آید و چون نرنیه‏هاى شهوتناک با ماده خود نزدیکى مى‏کند و بارورش مى‏سازد. در این باب از تو مى‏خواهم که خود به چشم خود ببینى، تا آنچه گفته‏ام، باورت گردد و من مانند کسى باشم که آنچه مى‏گوید به عیان دیده نه از دیگرى شنیده، که به قول او اعتماد نشاید کرد. اگر چنان باشد که بعضى پندارند که طاووس ماده از خوردن قطره اشکى که از چشم طاووس نر مى‏تراود و در گوشه‏هاى چشمش مى‏ماند، بار مى‏گیرد و تخم مى‏نهد نه از راه جماع، این امر عجیب تر از بارور شدن ماده کلاغ نیست که پندارند از چیزى که کلاغ نر در دهان او مى‏گذارد، بارور مى‏گردد.
نایچه‏هاى پر او چونان میله‏هاى سیمین است، که دایره‏هایى اعجاب‏انگیز همانند خورشید از آنها رسته است، دایره‏هایى از زرناب و زبرجد. اگر برایشان همانندى در روى زمین بجویى، چونان شکوفه‏هایى است از گلهاى بهارى که دسته بربندند.

اگر پرهاى رنگین او را به جامه‏هاى رنگین تشبیه کنى، چون حله‏هاى منقّش است یا همانند بردهاى دلاویز یمانى است. اگر آنها را به پیرایه‏ها و زیورها همانند خواهى، چون نگینهاى رنگارنگ است که در انگشتریهاى سیمین گوهرنشان کار گذاشته باشند. چون متکبران، خرامان راه مى‏رود و جلوهاى زیباى دم و بالهایش را مى‏نگرد. از نگریستن به ازار و جامه رنگارنگش به قهقهه مى‏خندد.
اما چون پاهاى خود را مى‏بیند، بانگى حزین بر مى‏آورد که به گریه ماند و آوازى اندوهگین، چون آواز دادخواهان، که آشکارا حکایت از غم فراوانش کند. زیرا پاهایش چون پاهاى خروسهاى خلاسى است، باریک. و از ساق نازک پایش سیخکى رسته است. در آنجا که جاى یالهاى اوست دسته‏اى موى سبز و رنگین پدیدار شده. برآمدگى گردنش، چون گردن راست و کشیده ابریق است. زیر گردنش تا شکمش سیاه است، سیاهیى که به سبزى زند چون رنگ وسمه یمانى. یا چون حریرى تنک که بر آینه‏اى صیقلى کشیده باشند. خود را در جامه‏اى سیاه پیچیده که از غایت شادابى و درخشندگى پندارى که به رنگ سبزى دلپذیر آمیخته است. آنجا که سوراخ گوش اوست، گویى که با نوک قلم به رنگ بابونه سفید خطى کشیده‏اند و آن خط سفید میان آن موهاى سیاه درخششى زیبا دارد.
کمتر رنگى است که طاووس را از آن بهره‏اى نباشد ولى رنگ او به درخشندگى و روشنى و زیبایى و رونق بر دیگر رنگها برترى دارد. طاووس با پرهاى رنگین خود گلستانى را ماند با گلهایى به هر سو پراکنده، ولى نه از آن گلها که باران رویانیده، یا آفتاب گرم تابستان پرورششان داده باشد. گاه پرهایش مى‏ریزد و آن جامه رنگارنگ را از تن بیرون مى‏کند و بازهم مى‏روید و مى‏ریزد، همانند درختان که برگهایشان مى‏ریزند و باز مى‏رویند تا باز به هیئت نخستین بازگردند. هر رنگ درست عین رنگ پیشین است و در همانجا باشد که پیش از آن بوده است. چون مویى از پر طاووس را بر دست‌گیرى، و نیک بنگرى. نخست، رنگى سرخ گلگون به تو مى‏نماید و بینى که سبز مى‏شود به رنگ زبرجد و گاه زرد همانند طلا. پس چگونه مى‏توانند اندیشه‏هاى ژرف‏نگر، اینهمه زیبایى را وصف نمایند. یا عاقلان صاحب قریحه به حقیقت آن برسند، یا وصّافان سخنور، اوصاف او در سلک عبارت کشند. اوهام از درک خردترین اعضایش عاجز آید و زبانها در توصیف آن بماند. منزّه است خداوندى، که عقلها را خیره ساخته از وصف موجودى که آشکارا در برابر چشمانشان جلوه‏گر است، موجودى محدود و مخلوق و پدید آمده از اجزا و رنگها. آرى، زبانها را از وصفش عاجز ساخته و از اداى وصف آن بازداشته.
منزّه است خداوندى که اعضاى بدن مورچه و پشه را به هم پیوند داده، همانگونه، که اعضاى بدن نهنگها و، فیلها را و بر خود لازم دانسته که آنچه را در آن روح دمیده است از هم نگسلد، جز آنکه، مرگ را موعد آن قرار داد و نیستى را پایان آن.
از این خطبه اگر به چشم دل خود، توصیفى را که از بهشت براى تو مى‏شود بنگرى، از آنچه در دنیاست، از خواهشها و لذتها و مناظر آراسته‏اش، دل برخواهى کند و اندیشه‏ات حیران ماند. چون در آواز به هم خوردن برگهاى درختانش بیندیشى، درختانى که بر کناره‏هاى رودهایش روییده‏اند و ریشه در تپه‏هاى مشک فرو برده‏اند، خوشه‏هاى مرواریدتر از شاخه‏هاى نازک و درشت آنها آویزان است. میوه‏هاى گونه‏گون در غلاف گلها جاى گرفته‏اند و بى‏هیچ رنجى آنها را توان چید و همانگونه که چیننده را آرزوست در دسترسش قرار مى‏گیرند. براى بهشتیان در پیرامون قصرهایشان عسلهاى پالوده و شرابهاى صافى در گردش آرند. اینان مردمى بوده‏اند، که در این دنیاى فانى، مشمول کرامت پروردگارشان بوده‏اند تا به سراى آخرت رسیدند و از رنج سفر برآسودند. اى شنونده، اگر براى رسیدن به آن مناظر زیبا دل مشغول دارى، هر آینه به شوق وصال آن، جان از تنت به پرواز آید و براى رفتن و رسیدن چنان شتاب کنى که از همین مجلس من رخت به کنار مردگان کشى. خداوند ما و شما را از روى رحمت و مهربانى خود از کسانى قرار دهد که به دل مى‏کوشند تا به منازل نیکان رسند.
۴-۱-۱- عناصر زیباشناسی در خطبه طاووس
«ابتَدَعَهُم خَلقاً عَجِیباً مِن حَیَوانٍ وَ مَواتٍ وَ ساکنٍ وَ ذِی حَرَکاتٍ»
همانگونه که در فصل دوم ذکر کردیم لفظ مهمترین عنصر تشکیل دهنده یک اثر ادبی به شمار می‌آید. الفاظ پست هرگز نمی‌تواند معانی بلند را القا کند و لفظ اگر در جای خود درست و مناسب به کار گرفته شود زیبایی را دو چندان خواهد کرد.
حضرت آغاز کلام خود را با «ابتَدَعَ» شروع می‌کند که به معنی «شروع کردن همراه با نوآوری است». (یوسفی، ۱۳۸۵: ذیل بدع) نه با «بدأ» که آن نیز به معنی «آغاز کردن». (همان، ذیل بدأ) چون خداوند موجوداتی آفریده است که هیچ سابقه‌ای در آفرینش آن وجود نداشته است و همچنین «ابتداع» بر باب افتعال است و باب افتعال مبالغه را می‌رساند. (عکاشه، ۱۴۳۲: ۹۸) و نسبت به بدأ بار معنایی بیشتری دارد و نوآوری و بی‌سابقه بودن آفرینش را بیشتر القا می‌کند و نمونه‌ای از تناسب لفظ و معنا را می‌توان در دو کلمه «حَیَوان» و «حَرَکات» مشاهده نمود توالی مصوت(ـَ)، در حیوان و حرکات با توجه به معانی این الفاظ آمده است. و گویا این مصوت به این الفاظ جان بخشیده است و این توالی مصوت در دو کلمه «موات» و «ساکن» نیامده است.
علاوه بر این از مصوت کوتاه کسر (ـِ)،به صورت تنوین‌دار در کلمات «حیوانٍ» و «ساکنٍ» و «مواتٍ» و «ذی‌حرکاتٍ» استفاده شده است که خود نوع دیگری از تناسب لفظ با معنا می‌باشد زیرا به هنگام تلفظ این مصوت لب به سوی پایین کشیده می‌شود.(فرّا، بی‌تا: ۱۳) در واقع این مسئله بیانگر این است که خالق این جهان فقط خداوند است و همه موجودات را اعم از زنده و بی‌جان و دارای حرکت و ساکن را بدون سابقه قبلی در آفرینش خلق کرده است.
موسیقی یکی دیگر از عناصر زیباشناسی است که تأثیر بی‌نظیری در القای معنا دارد و روح تازه‌ای به کلام می‌بخشد شفیعی کدکنی شعر را جز به موسیقی رسیدن کلام نمی‌داند. (شفیعی کدکنی،۱۳۵۸: ۲۹۴) و تضادی که میان «حیوانٍ» و «ساکنٍ» و «مواتٍ» و «ذی‌ حرکاتٍ» وجود دارد ذهن بر سر دو راهی قرار می‌گیرد که چگونه حیوان را آفرید چگونه موجودات بی‌جان را آفرید. موجوداتی که دارای حرکت هستند و موجوداتی که ساکن و بی‌حرکت هستند. این تقابل یک نوع تقارن را در ذهن ایجاد می‌کند که هم مبنای زیباشناسی است و این درگیری که در ذهن به وجود می‌آید سبب به موسیقی رسیدن کلام می‌شود.
«و أقام مِن شَوَاهِدِ البیِّناتِ علی لطِیفِ صَنعَتِهِ و عَظِیم قُدرَتِهِ»
سجع در لغت به معنی بانگ کردن قمری و کبوتر یا نالیدن شتر است. (انیس ،۱۳۸۶: ذیل سَجَعَ) و در اصطلاح به معنی توافق دو فاصله از نثر بر حروف و مراد از فاصله کلماتی هستند که در مقاطع عبارت و آخر فقرات واقع شده باشد(هاشمی،۱۳۸۸ :۳۴۷ )و میان «صَنعَتِهِ» و «قُدرَتِهِ» سجع متوازی وجود دارد یعنی هم در روی با هم اتحاد دارند که روی آن «تِه» می باشد، هم در وزن. سجع در کلام مولا(ع) بسیار به کار رفته و سبب موسیقی افزای متن شده است موسیقی نزد امام(ع) وسیله‌ای است برای رسیدن به اهداف و معانی بلندی که در ذهن ایشان وجود داشته است؛ به گونه‌ای که کلامش در جان مخاطب می‌نشیند و او را شیفته می‌سازد .
«فَمِنها مَغمُوس فِی قالَبِ لَونٍ لا یَشُوبُهُ غَیرُلَونِ ما غُمِسَ فیهِ وَ مِنهَا مَغمُوسٌ فِی لَونِ صِبغٍ قد طُوِّقَ بِخَلافِ مَا صُبِغَ بهِ» در این عبارت ما تکرار «غمس» را به صورت فعل مجهول یا به صورت اسم مفعول که در معنای مجهول است در ابتدا، وسط، آخر جمله می‌یابیم که به معنای فرو بردن و غوطه‌ور ساختن است. (قیم، ۱۳۷۸: ذیل غمس) و بیانگر نهایت دقتی است که خالق متعال در رنگ‌آمیزی این پرندگان به کار برده است و از آنجایی که انجام‌دهنده کار بر همه آشکار است آن را به صورت مجهول به کار برده است و همچنین تکرار کلمه «لون» عامل مهم دیگری در ایجاد موسیقی این عبارت می‌باشد. همچنین پیوندی میان موسیقی و
صورخیال در این عبارت مشهود است. فعل «غمس» برای رنگ‌آمیزی به کار میرود . حضرت پرندگان را چون لباس بافته شده بی رنگی مانند کرده است که در ظرف رنگرزی گذاشته می شود و به رنگهای زیبایی در
میآید و به صورت استعاره مصرحه^۴ به کار رفته است.
حضرت پی برده است زبان موسیقی زبانی غیرمستقیم است و با عواطف انسانی در ارتباط است. در روزگاران کهن، شعر در حضور عرب خوانده (انشاد) می‌شد و خواندن آن، گاه موسیقی و آهنگ همراه بود و تا قرنهای اخیر نیز خواندن شعر ادامه داشت. عربی زبانان به موسیقی کلمات شدیداً علاقه داشته‌اند.و زبان عربی از شروع خود در نظم و نثر با این پدیده زینت یافته است تنوین و اعراب چیزی جز وسایل موسیقی لفظی نیست و سجع و توازن، انواع بدیع لفظی، قوانین اعلال و ادغام همگی مظاهر دیگری از توجه افراطی ایشان به زیبایی آهنگ و حلاوت موسیقی است. (غریب، ۱۳۷۸: ۱۵۷) حضرت با علم بی‌نهایت خود می‌داند که ادبیات عرب، ادبیات گوش است و به موسیقی بیش از هر چیزی اهمیت می‌دهند و گویی موسیقی در خون این مردمان جاری است و به آن انس و الفت گرفته‌اند. تکرار «مغموس» و چرخاندن آن به گونه‌ای دیگر و هم‌چنین تکرار «لون» و «صبغ» بیشترین عوامل در افزایش موسیقی این عبارت است.
«وَ ذَنَبٍ أطالَ مَسحَبَهُ إذا دَرجَ إلَی الأنثَی نَشَرَهُ مِن طَیِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُطِّاً علی رَأسِهِ کَأنَّهُ قِلعٌ دارِیً عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ»
یکی دیگر از عوامل زیبایی صورخیال است که تشبیه، استعاره، کنایه، مجاز و … را شامل می‌شود. (شفیعی کدکنی، ۱۳۵۸: ۴۱۳)«وَذَنَبٍ أطالَ مَسحَبَهُ» کنایه از طولانی بودن و پهن بودن دم طاووس است. حضرت طاووس را هنگامی که به سوی ماده خود می‌رود و دم زیبایش را باز می‌کند و به بالای سرش می‌آورد به بادبان کشتی تصویر می‌کند که بسته است و ناخدا برای آنکه به مقصود خود برسد و سرعت خود را زیاد می‌کند تا در مسیر درست قرار گیرد بادبانش را باز می‌کند و این تشبیه از نوع مرکب است در هیئت طاووس هنگامی که دم خود را باز می‌کند و کشتی که در موقع نیاز بادبانش را باز می‌کند به هم مانند شده‌اند. و از نوع تشبیه مرسل نیز می‌باشد که ادات در آن ذکر شده است. از عوامل موثر در بلاغت این عبارت علاوه بر موارد یاد شده تناسب میان لفظ و معناست از فعل «أطال» که به معنی کشیده شده است استفاده شده (قیم، ۱۳۷۸، ذیل طال) که این فعل، باب افعال رفته و معنا کشیدگی را بیشتر بیان می‌کند فعل در باب افعال بیانگر مبالغه می‌باشد. (عکاشه،۱۴۳۲: ۹۸) وجود این امر سبب افزایش زیبایی عبارت گشته است.
«یَختالُ بِألوانِهِ وَ یَمِیسُ بِزَیَفَانِهِ یُفضِی کَإفضاءِ الدّیَکهِ وَ یَؤُرُّ بملاقحِهِ أرَّ الفُحولِ» در این عبارت «طاووس» در غرور و ناز و کرشمه به «انسان» مانند شده است از عواملی که به زیبایی عبارت افزوده است. استفاده از استعاره مکنیه در غالب تشخیص می‌باشد یعنی جان بخشیدن به اشیاء بی‌جان (محمد قاسمی،۱۳۸۷: ۲۰) طاووس در تکبر و غرور و ناز و کرشمه به انسان متکبری مانند شده است همانگونه که انسان در برابر نعمت‌های بسیار، سرکشی می‌کند به غرور دچار می‌شود و با ناز و کرشمه راه می‌رود، طاووس نیز به خاطر زیبایی بی‌نظیرش به تکبر دچار شده و به خاطر رنگ‌های زیبایش از روی خودپسندی راه می‌رود و مراد از این تصویر محسوس به محسوس پند و اندرز مخاطبان است تا با داشتن نعمت‌ها مغرور و سرکش نشوند و از آن جا که کلام امام(ع) همواره با عفت و پاکدامنی همراه است. آنگاه که در مورد نکاح و آمیزش سخن می‌گوید به گونه‌ای بیان می‌دارد که منافی عفت نباشد «وَ یَؤُرُّ بِمُلاقِحِه» کنایه از نکاح و آمیزش می‌باشد.
«تَخالُ قَصَبَهُ مَدارِیَ مِن فِضَّهٍ وَ مَا أُنبِتَ عَلَیها مِن عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خالِصَ العِقیانَ وَ فِلَذَ الزَّ‌بَرجَدِ» در این عبارت کلماتی به کار رفته که نهایت زیبایی و شگفت‌انگیز بودن این حیوان را بیان می‌کند به طوری که از «شموس» که جمع مکسر شمس است استفاده شد، تا درخشندگی و زیبایی آن را بیشتر مورد توجه قرار دهد و از قدرت اربابان سخن این است که مخاطبان خود را به خوبی می‌شناسند و سخن را به گونه‌ای ارائه می‌دهد که قابل درک برای آنان باشد و آنها را مجذوب و تسلیم نماید و حضرت نیز برای آنکه طاووس را به اعرابی که با آن آشنایی نداشتند و تصویری نیز از این حیوان در ذهن آنها وجود نداشته است بهتر بشناساند کلمات و اشیای را به کار می‌بندد که برای آنها قابل لمس و دارای ارزش است چون نقره، شموس، زبرجد که در ابتدا و وسط و پایان عبارت آمده است تا با بیان اشیاء ارزشمند و زیبا بتواند گوشه‌ای از شگفتی و زیبایی این حیوان را به نمایش بگذارد و همچنین نی‌های بال طاووس را در زیبایی و درخشندگی به نقره مانند کرده است. در این عبارت نی‌های بال طاووس را به نقره و شکل‌های زیبایی که بر پرهای طاووس وجود دارد به زبرجد و زر خالص تشبیه^۵ کرد که مراد از این تصویر محسوس به محسوس تزیین و زیبا جلوه دادن مشبه یعنی طاووس می‌باشد قوم عرب بادیه‌نشین در حول و حوش صحرا و درّه و دشت و حیوانات و نباتات خودروی بیابانی است برعکس قوم شهرنشین متمدّن تشبیهاتش با مدنیت سازگار است. بالجمله از روی تشبیهات می‌توان ملّیِت و قومیّت و آداب و رسوم هر قوم و محیط زندگی و جغرافیایی محل و محصولات و امور موجود هر ناحیه و نیز تاریخ صدور تشبیهات را به خوبی معلوم کرد. (همایی، ۱۳۷۰: ۱۳۸)
«فإن شَبَّهتَهُ بِمَا أنبَتَتِ الأرضُ قُلتَ جَنِیَ جُنِیَ مِن زَهرَهِ کُلِّ رَبِیعٍ وَ إن ضَاهَیتَهُ بالمَلابِسِ فَهُوَ کَمَوشِیِّ الحُلَلِ أو مُونِقِ عَصبِ الیَمَن» در این عبارت ما شاهد آن هستیم که حضرت از تصویرهای متعدد استفاده می‌کند تا مخاطب دچار رکود و ایستایی نشود و همچنین طاووس را به خوبی تصویر کند و طاووس را به گل‌های بهاری مانند کرده است همانگونه که گل‌های بهاری در رنگ‌ها و شکل‌های مختلف است پرهای طاووس نیز در بی‌نظیر بودنش به آن گلها تشبیه شده است و همچنین آنگاه که می‌خواهد طاووس را به لباس مانند کند به لباس‌های ارزشمند چون لباس دارای نقش و نگار و لباس فاخری چون حلّه یمانی مانند می‌کند و مراد از این تصاویر محسوس به محسوس زیباتر جلوه دادن نزد مخاطب است.
«یَمشِی مَشیَ المَرِحِ المُختالِ و یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَیه فَیُقَهقِه ضاحکاً لِجَمالِ سِربالِهِ وَ أصابیغِ وِ شَاحِهِ»
یکی دیگر از جلوه‌های زیبایی انتخاب لفظ مناسب با معنا و موقعیت است و حضرت(ع) به این امر به خوبی آشنا است و در این عبارت به جای آنکه از فعل «ضَحَک» که به معنای خندیدن معمولی است. (یوسفی، ۱۳۸۵: ذیل ضحک) از فعل «یقهقه» که به معنای سرمست نه خندیدن است. (همان: ذیل قهقه) استفاده می‌کند چون عبارت اقتضاء می‌کند که این فعل به کار برده شودو فعل ضحک به اندازه‌ای که «یقهقه» معنای خندیدن سرمستانه را می‌رساند نمی‌تواند در برداشته باشد. زیرا امام از حروف حلقی «ه» و«ق»و فعل رباعی استفاده کرده که بیانگر طولانی بودن و عمیق بودن خنده میباشد. طاووس را چون انسانی مغرور و سرمستی تصویر کرد و پس آشکار است کسی که مست باده غرور است تنها به خندیدن راضی نیست بلکه سرمستانه قهقه می زند و گزینش درست الفاظ زیبایی را دو چندان خواهد کرد.
«فإذا رَمَی بِبَصَرِهِ إلَی قَوَائمِه زقا مُعوِلاً بِصوتٍ یَکادُ یُبِینُ عَن استِغاثَتِهِ یَشهَدُ بِصادِقِ تَوَجُّعِهِ» در کلام مولا(ع) نوعی موسیقی و آهنگ وجود دارد که شنونده و خواننده را لذتی خاص می‌بخشد و او را با اشتیاق، به خواندن و شنیدن خطبه وا می‌دارد و نفس‌های او را در سینه حبس می‌کند. موسیقی نزد امام(ع) وسیله‌ای در خدمت اهداف و معانی موردنظر اوست در این عبارت برای نشان دادن درد و رنج طاووس از هجای بلند «ا» هجده بار استفاده شده که با کشش این صوت به سمت بالا در واقع درد و رنج طاووس بیشتر نمایان شود که گویی تداعی کننده کلمه «آه» است همانگونه که انسان وقتی دچار رنج و عذاب می‌شود به ناخودآگاه آه می‌کشد طاووس نیز به خاطر این زشتی غمگین است و آه می‌کشد و همچنین با بهره گرفتن از کلمه استغاثه نهایت رنج طاووس را نشان داده است.

تراویس هیرشی مهمترین پایه گذار نظریه­ کنترل اجتماعی است. وی موضوع پیوند اجتماعی را مطرح می سازد. هیرشی بر این باور است که کجرفتاری زمانی واقع می شود که پیوند میان فرد و جامعه ضعیف باشد یا گسسته شود(هیرشی، ۱۹۶۹: ۱۶). این نظریه که پیوستگی اجتماعی نیز نامیده شده است، اساساً برای تبیین بزهکاری نوجوانان تدوین شده است، گرچه در سایر مطالعات مربوط به رفتارهای بزهکارانه به ویژه مصرف مواد مخدر و مصرف الکل نیز به طور گسترده به کار گرفته شده است(طالبان، ۱۳۸۳: ۵).

هیرشی در نظریه­ خود، نقش سازمان های کنترل اجتماعی مانند خانواده و مدرسه را مورد تأکید قرار می دهد و بر این باور است که چون برخی از نیروهای اجتماعی بازدارنده و کنترل کننده ی انحراف اجتماعی از بین رفته یا کارکرد آنها ضعیف شده است، جوانان مرتکب رفتار بزهکارانه می شوند(احمدی، ۱۳۸۴: ۹۰). نظریه­ کنترل اجتماعی می خواهد به این سؤال اساسی پاسخ دهد که چرا اکثر مردم درگیر فعالیت های مجرمانه نمی شوند؟ به عبارت دیگر، اگر انحراف طبیعی است، پس همنوایی غیرطبیعی است و لذا نیازمند تبیین می باشد. عمل طبیعی انسان ها مسأله ای نیست که نیاز به تبیین داشته باشد، بلکه مسأله اصلی این است که چرا اکثر مردم رفتارهای انحرافی انجام نمی دهند(شرودر، ۲۰۱۵: ۲۲۰). پاسخ هیرشی به این سؤال این است چون جرأت این کار را ندارند، رفتارهای انحرافی انجام نمی­دهند(هیرشی، ۱۹۶۹).
وقتی کنترل های اجتماعی ضعیف یا غایب باشند، افراد آزادی عمل بیشتری برای زیر پا گذاشتن قوانین دارند. پیوستگی ضعیف افراد به نهادهای اجتماعی آنها را بیشتر ترغیب به انحراف از قانون می کند، در حالی که وقتی بین فرد و نهادهای اجتماعی پیوستگی و پیوند قوی و محکمی وجود داشته باشد، رفتار غیرقانونی و نامشروع، شبکه­ مناسبات اجتماعی و تصویر مثبت فرد نزد دیگران وی را تهدید می کند. بنابراین، بستگی ها یا قیود اجتماعی از طریق افزایش هزینه های پیش شده کجروی، احتمال وقوع آن را کاهش می دهد(اریکسون و همکاران^[۴۱۶]، ۲۰۰۰).
هیرشی از چهار عنصر اصلی صحبت می کند که باعث پیوند فرد و جامعه می شوند. این عناصر شامل تعلق و وابستگی^[۴۱۷]، تعهد^[۴۱۸]، شمول و درگیری^[۴۱۹] و اعتقاد^[۴۲۰] می باشند(هیرشی، ۱۹۶۹؛ استولی^[۴۲۱]، ۲۰۰۵: ۱۱۵-۱۱۶). منظور از تعلق این است که فرد نسبت به افرادی که برایش مهم هستند و با آنان پیوندهای نزدیکی دارد دارای عواطف و احساساتی است که موجب می شود نسبت به قضاوت های آنان و آنچه که درباره رفتارش می اندیشند مراقب باشد، بنابراین، کنترل بزهکاری با تعلقات جوانان نسبت به والدین شان، دوستان صمیمی و افراد مهم دیگر پیوند می خورد. منظور از تعهد، به سرمایه گذاری هایی اشاره دارد که فرد در جامعه انجام داده است. هرچه قدر سرمایه گذاری های مردم در تحصیلات، سوابق شغلی و سایر دارایی های خود بیشتر باشد، دلیل بیشتری دارند که همنوا باشند تا بتوانند از دستاوردهای خود محافظت کنند. بنابراین، به خاطر از دست ندادن سرمایه گذاری های خود، از قانون پیروی نموده و از بزهکاری و جرم اجتناب می کنند. منظور از شمول و درگیری این است که وقت و انرژی افراد محدود است و لذا افراد بیشتر مشغول فعالیت های متعارف زندگی مانند کار، درس و یا زندگی خانوادگی هستند، بنابراین فرصت کمی دارند که در اعمال بزهکارانه مشارکت نمایند. اما کسانی که وقت آزاد بیشتری دارند، فرصت بیشتری برای انجام دادن رفتارهای بزهکارانه دارند. منظور از اعتقاد و باور، وفاداری فرد به ارزش ها و اصول اخلاقی یک جامعه می باشد. بدین ترتیب، فرد به این باور می رسد که قواعد و قوانین حاکم بر جامعه صحیح است و خود را ملزم به پیروی از آنها می داند. بنابراین، هرچه شخص کمتر به هنجارهای عادی معتقد باشد، احتمال بیشتری وجود دارد که هنجارها را نقض و مرتکب رفتار بزهکارانه شود(احمدی، ۱۳۸۴؛ شومیکر، ۱۳۸۹؛ ممتاز، ۱۳۸۱؛ طالبان، ۱۳۸۳).
در دهه های اخیر گاتفریدسون و هیرشی (۱۹۹۰) با طرح نظریه خود-کنترلی^[۴۲۲]، رابطه ویژگیهای شخصیتی فرد را با انحراف، بزهکاری و آسیب های اجتماعی مورد بررسی قرار داده­اند. آنان در تبیین ماهیت جرم، به جای جرم مفهوم مجرمیت^[۴۲۳] را مطرح نمودند که به تمایل شخص به ارتکاب جرم برمی گردد. مجرمیت به عنون بخشی از ویژگی شخصیتی فرد ارتباط معناداری با میزان خودکنترلی وی دارد. اشخاص با خودکنترلی ضعیف در جستجوی کامروایی آنی بوده و به دنبال راه های ساده و آسان برآوردن امیال و آرزوهای شان هستند. رفتارهای انحرافی مانند کسب پول بدون کار، رفتار جنسی بدون ازدواج و ارتکاب رفتار جنایی به دلیل هیجان انگیز و پرشوق و شعف و مخاطره­آمیز بودن آن از فعالیت های افراد با خودکنترلی پایین است(احمدی، ۱۳۸۴: ۹۳).
بر اساس نظریه­ همنشینی افتراقی، رفتار انحرافی آموختنی است و در فرایند رابطه با افراد دیگر، به ویژه در گروه ­های کوچک و غیررسمی آموخته می شود. ساترلند با طرح نظریه­ همنشینی افتراقی^، رفتار انحرافی را براساس یادگیری اجتماعی تبیین می کند(همان: ۹۴-۹۵). یادگیری به عنوان وسیله برقراری ارتباط و تعامل با محیط و کسب اداها، تعاملات کلامی، روش‌ها و الگوهای متفاوت زندگی نقش مهمی در نظریه او دارد(محسنی،۱۳۸۶: ۷۲). همنشینی افتراقی بر این پیش فرض بنا شده است که رفتار انحرافی موروثی نیست و به همان روشی یاد گرفته می شود که هر رفتار دیگری آموخته می شود. در فرایند یادگیری، معاشران فرد قواعد حقوقی را به عنوان امور مناسب یا نامناسب تعریف می کنند و فرد این تعاریف را از آنان یاد می­گیرد. فرد به دلیل اینکه در معرض تعاریفی قرار می گیرد که قانون شکنی را بر احترام به قانون ترجیح می دهند، بزهکار یا جنایتکار می شود. واضح است که همه مردم با این گونه تعاریف برخورد دارند، اما مسأله­ اساسی میزان برخورد است(احمدی، ۱۳۸۴: ۹۵). فرد در صورتی تبدیل به بزهکار و کجرفتار می شود که تعاریف موافق قانون شکنی فراوانی بیشتری از تعاریف مخالف قانون شکنی داشته باشند. فراوانی معاشرت از نظر دفعات وقوع، مدت، ارجحیت و شدت می تواند متفاوت باشد(ممتاز، ۱۳۸۱: ۹۱).
ساترلند معتقد است انواع الگوهای درستکاری و انحراف اجتماعی در جامعه وجود دارد، اما توزیع آنها و احتمال برخورد افراد با آنها به نظارت اجتماعی بستگی دارد. برای مثال، هنگامی که به علت مهاجرت و تحولات شهرنشینی، جابه جایی مکانی و اجتماعی و بیگانگی در جامعه­ شهری گسترش می یابد، احتمال بیشتری وجود دارد که فرد با الگوهای انحراف اجتماعی برخورد کند و آنها را بیاموزد. در حالی که این احتمال در اجتماعات کوچک که در آنها نظارت اجتماعی شدید است، کمتر وجود دارد(احمدی، ۱۳۸۴: ۹۵-۹۶).
نظریه­ یادگیری اجتماعی^[۴۲۴] بندورا^[۴۲۵] برای تبیین مهارت های اجتماعی به عنوان متغیر مستقل اصلی انتخاب شده است. این نظریه مجموعه ­ای از مشاهدات و اصول، درباره رشد طبیعی و یادگیری رفتار اجتماعی است. براساس این نظریه، رفتارهای اجتماعی حاصل آمیزه­­ای از مشاهده­ اعمال دیگران و پیامدهای طبیعی اعمال خود فرد است. نظریه­ یادگیری اجتماعی متکی بر کارهای اولیه­ اسکینر^[۴۲۶] درباره اثر پیامدهای مثبت و منفی(شرطی شدن عامل^[۴۲۷]) بر رفتار است(بلاک و همکاران^[۴۲۸] ، ۱۳۹۱: ۸۸).
بندورا در نظریه­ خود بیان می­ کند که رفتار در نتیجه­ کنش متقابل بین شناخت و عوامل محیطی به وجود می آید، یعنی مفهومی که تأثیر متقابل نامیده می شود(احمدی، ۱۳۸۴: ۹۴). از نظر وی، تمامی رفتارها به جز رفلکس­های اولیه مانند پلک زدن آموختنی هستند. این یادگیری از طریق مدل­سازی و تقلید رفتارهای بزرگسالان مانند والدین، معلمان یا همسالان صورت می­گیرد. کودکان در دوران کودکی مانند والد همجنس خود راه می­روند و صحبت و رفتار می­ کنند. اما بعدها گویش همسالان خود را یاد می­گیرند و در صحبت از آنها پیروی می­ کنند(هارجی و همکاران، ۱۳۹۲: ۱۴).
دومین عنصر اصلی نظریه­ بندورا، تقویت­هایی است که دیگران در قبال رفتارهای فرد بروز می­ دهند. به عنوان مثال، والدین برخی از رفتارهای کودکان را تشویق می­ کنند و برخی دیگر را نادیده گرفته و تشویق نمی­کنند. به طور کلی، کودکان رفتارهایی را که جهت انجام­شان تشویق شده باشند، یاد می­گیرند و انجام می­ دهند. بنابراین، بازخورد نقش تعیین­کننده ­ای در عملکرد مؤثرتر دارد(همان: ۱۴).
بندورا با اشاره به یادگیری رفتارهای انسان از طریق مشاهده و در طول فرایند الگوسازی، بر الگوسازی پرخاشگری در سه موقعیت اجتماعی زیر تأکید دارد:
۱- محیط خانواده: پرخاشگری در محیط خانواده، طیفی از اشکال و گونه­ های مختلفی را به خود می­پذیرد که بدرفتاری با کودکان در یک سوی آن قرار دارد، و نگرش­ها و گفتارهای پرخاشگرانه­ی والدین در سوی دیگر. به نظر بندورا، در همین عرصه­ تربیتی است که کودکان با شدت تمام در معرض نمونه­هایی روشن و زنده از قهر و اجبار و پرخاشگری قرار می­گیرند، و عمل والدین آن نمونه­ها را به عنوان شیوه ­های مطلوب حل اختلاف و اظهار تمایلات و خواسته ­ها به آنان معرفی می­ کند.
۲- خرده­فرهنگ­ها: به نظر او، برخی خرده­فرهنگ­ها افراد خود را به پرخاشگری و رفتار خشن ترغیب نموده و خوراکی غنی از پرخاشگری و پاداش­های فراوانی را برای پرخاشگرترین اعضای خود ارائه می­ دهند.
۳- الگوهای نمادین: بندورا بخش عمده­ای از تأثیر الگوهای نمادین بر پرخاشگری را به رسانه­های جمعی و به ویژه تلویزیون نسبت داده است(لبیبی، ۱۳۸۷: ۵۶-۵۷).
در آموزش مهارتهای اجتماعی پنج اصل از نظریه­ یادگیری اجتماعی اقتباس شده است: مدل سازی یا سرمشق دهی، تقویت، شکل دهی، پرآموزی و تعمیم.
مدل سازی یا سرمشق دهی^[۴۲۹] شامل فرایند یادگیری مشاهده ای است که در آن شخص مهارت­اجتماعی جدید را با مشاهده­ فرد دیگری یاد می گیرد که آن مهارت را اجرا می کند. درمان­گران در آموزش مهارت های اجتماعی اغلب مهارت های اجتماعی خاصی را به شکل نقش بازی کردن انجام داده، توجه شرکت کنندگان را به این فرایند جلب و مراحل اختصاصی مهارت هایی را که نمایش داده می شود، بررسی می کنند. رهبران گروه از سرمشق دهی در جریان اجرای نقش ها برای نشان دادن مهارت های اجتماعی استفاده و سپس درمان­جویان آنها را با اجرای نقش تمرین می کنند. بنابراین، یادگیری از طریق مشاهده­ رفتار رهبران گروه برای موفقیت آموزش مهارت­ های اجتماعی بسیار مهم است. قدرت مدل سازی یا سرمشق دهی در این است که خیلی از درمان­جویان در تغییر دادن رفتارشان براساس بازخورد کلامی دیگران با مشکل مواجه اند، اما می توانند پس از مشاهده­ مهارت های سرمشق داده شده رهبران گروه ها رفتارشان را تغییر دهند(بلاک و همکاران، ۱۳۹۱: ۸۸).
تقویت^[۴۳۰] یعنی پیامدهای مثبت رفتار که احتمال رخداد دوباره آن را افزایش می دهد. دو نوع تقویت وجود دارد: تقویت مثبت^[۴۳۱] و تقویت منفی^[۴۳۲].
تقویت مثبت شامل فراهم کردن پیامد ارزشمند یا مطلوب مانند تحسین کردن یا پول دادن به دنبال یک رفتار است. تقویت منفی شامل حذف کردن یا کاهش دادن برخی از محرک­های ناخوشایند مثل انتقاد یا اضطراب در پی یک رفتار است. تقویت مثبت به شکل تحسین رهبران و سایر شرکت کنندگان در گروه آموزش هم برای تقویت تلاش های گروه و هم برای تقویت عملکرد مؤلفه های خاصی از مهارت های اجتماعی به کار برده می شود. در هر جلسه­ مهارت های اجتماعی، خود رهبران یا سایر افراد گروه مقدار زیادی بازخورد مثبت درباره عملکرد مهارت های اجتماعی خاص مطرح می کنند تا به هریک از اعضای گروه کمک شود سطح مهارت خود را افزایش دهند. سطح بالای تقویت مثبت در گروه های مهارت اجتماعی و اجتناب مطلق از تحقیر یا انتقاد، شرکت در گروه را به تجربه­ یادگیری­ای لذت بخش و عاری از تهدید تبدیل می کند(همان: ۸۹).
با تمرین کردن و به دست آوردن مهارت بیشتر در تعامل های اجتماعی، اضطراب درمان­جویان در حضور دیگران کاهش می یابد و نوعی تقویت منفی برای کاربرد مهارت های اجتماعی جدید فراهم می شود(همان: ۸۹).
شکل دهی^[۴۳۳] شامل تقویت مراحل متوالی در جهت رسیدن به هدف مطلوب یا مورد نظر است. یادگیری بیشتر مهارت هایی که در آموزش مهارت های اجتماعی تدریس می شود، برای درمان­جویان در یک جلسه دشوار و بسیار پیچیده است. اگر مهارت های پیچیده به مراحلی از مؤلفه های تشکیل دهنده آنها تقسیم و طی چند جلسه هربار یکی از آنها آموزش داده شود، مهارت های اجتماعی کارآمد را می توان به تدریج و به مرور شکل دهی کرد(همان: ۸۹).
توانایی شکل دهی تغییرات تدریجی در مهارت های اجتماعی درمان­جویان نیازمند توجه خاص رهبران گروه حتی به جزیی ترین و ظاهراً کم اهمیت­ترین تغییر در رفتارها است. اگر این تغییرات جزیی به طور خاص تقویت شود پیشرفت های بیشتری به دست خواهد آمد و می توان کار با سایر مؤلفه های رفتار را آغاز کرد. مربیان مهارت های اجتماعی با انتخاب نگرش شکل دهی متوجه می­شوند که تغییر در رفتار اجتماعی به تدریج و به مرور با دادن تشویق فراوان در هر مرحله اتفاق می­افتد(همان: ۸۹).
پرآموزی^[۴۳۴] شامل فرایند تمرین مکرر یک مهارت تا جایی است که شکل خود به خودی یا اتوماتیک پیدا کند. در آموزش مهارت های اجتماعی درمان­جویان به طور مکرر مهارت های اجتماعی مورد نظر را از طریق اجرای نقش در گروه و همچنین انجام دادن تکالیف خانگی در خارج از گروه تمرین می کنند. با وجود این، آشنایی با مهارت های اجتماعی خاص برای یادگیری کافی نیست. هدف رهبران، فراهم کردن فرصت تمرین یک مهارت برای اعضای گروه به آن اندازه ای است که استفاده از آن مهارت در موقعیت های مناسب به امری عادی تبدیل شود. به این دلیل تمرین های رفتاری و اجرای نقش اغلب در آموزش مهارت های اجتماعی برای تسهیل پرآموزی به کار می رود(همان: ۹۰).
تعمیم^[۴۳۵] شامل انتقال مهارت های آموخته شده در یک موقعیت به موقعیت جدید است. البته برای اینکه آموزش مهارت های اجتماعی مؤثر واقع شود، باید درمان جویان هم مهارت های اجتماعی خاص را یاد بگیرند و هم بتوانند آنها را در رویارویی های طبیعی به کار ببرند. تعمیم مهارت های اجتماعی آزمون نهایی آموزش مهارت های اجتماعی است، بنابراین روش های آموزش مهارت ها به گونه ای طراحی می شود که توانایی اعضای گروه در انتقال مهارت های آموخته شده در جلسه به موقعیت های بیرونی به حداکثر برسد(همان: ۹۰).
۳-۵- مدل مفهومی پژوهش
مطابق با نظریه های مطرح شده در چارچوب نظری منتخب، مدل مفهومی ما برگرفته از نظریه کنترل اجتماعی(ریکلس، هیرشی، گاتفریدسون و هیرشی)، نظریه همنشینی افتراقی(ساترلند) و نظریه یادگیری اجتماعی (بندورا) می­باشد. در نظریه­ کنترل اجتماعی، عوامل فردی و اجتماعی مانند خودپنداره، دلبستگی و تعلق، تعهد، مشارکت، باور و خود-کنترلی به عنوان بازدارنده های درونی و بیرونی مورد بررسی قرار می گیرند. در نظریه­ همنشینی افتراقی، معاشرت فرد با دوستان بزهکار و همچنین نظارتی که والدین بر روی رفتارهای فرزندان دارند، بحث می شود. مهارت های اجتماعی و ارتباطی نیز به عنوان رفتاری که از طریق تعامل با دیگران آموخته می شود و در رابطه با رفتارهای پرخطر نقش بازدارندگی دارد، مطرح است. ارتباط بین این سه نظریه به این شرح است که وجود کنترل های فردی و اجتماعی(براساس نظریه کنترل اجتماعی) نقش بازدارندگی مهارت های اجتماعی را تقویت می کند، به علاوه، از آنجا که این کنترل ها به وسیله­ عواملی مانند خانواده، نظام آموزشی و مذهب صورت می­گیرد، این نهادها می توانند در درونی کردن مهارت های اجتماعی به افراد جامعه نقش پررنگی داشته باشند. به عبارت دیگر، نقطه مشترک کنترل اجتماعی و مهارت های اجتماعی، درونی کردن آن­ها توسط عوامل جامعه پذیری است. از طرف دیگر، هم نظریه­ همنشینی افتراقی ساترلند و هم یادگیری اجتماعی بندورا بر یادگیری رفتارهای اجتماعی(چه منفی و چه مثبت) تأکید می ورزند. بنابراین، مهارت های اجتماعی مطابق با نظریه­ یادگیری اجتماعی آموختنی بوده، رفتارهای پرخطر نیز مطابق با نظریه­ همنشینی افتراقی از طریق تعامل با دوستان بزهکار یاد گرفته می شوند. لذا ارتباط بین نظریه­ کنترل اجتماعی و مهارت های اجتماعی براساس نقش عوامل جامعه پذیری در درونی کردن رفتارهای اجتماعی(مانند تعهد، باور و مهارت های اجتماعی) و بازدارنده بودن هم کنترل های اجتماعی و فردی و هم مهارت های اجتماعی، و ارتباط بین همنشینی افتراقی و مهارت های اجتماعی براساس مقوله­ی یادگیری تبیین می گردد. مطابق با چارچوب نظری و براساس مطالب ذکر شده در بالا، قضایای پژوهش به این ترتیب می باشد:
۱- هرچه قدر میزان کنترل اجتماعی بر روی جوانان بیشتر باشد، احتمال کمتری وجود دارد که آنها به رفتارهای پرخطر روی آورند.
۲- هر چه قدر میزان بهره مندی جوانان از انواع مهارتهای اجتماعی و ارتباطی بیشتر باشد، احتمال کمتری وجود دارد که آنها به رفتارهای پرخطر روی آورند.
۳- هرچه قدر میزان کنترل اجتماعی بر روی جوانان بیشتر باشد، احتمال می رود از مهارت­ های اجتماعی و ارتباطی بیشتری برخوردار باشند.
۴- هرچه قدر میزان همنشینی افتراقی جوانان با دوستان بزهکار کمتر باشد، احتمال کمتری وجود دارد که آنها به رفتارهای پرخطر روی آورند.
۵- هرچه قدر میزان همنشینی افتراقی جوانان با دوستان بزهکار کمتر باشد، احتمال می رود از مهارت­ های اجتماعی و ارتباطی بیشتری برخوردار باشند.
۶- هرچه قدر میزان کنترل اجتماعی بر روی جوانان بیشتر باشد و از مهارت های اجتماعی و ارتباطی بیشتری برخوردار باشند، احتمال کمتری وجود دارد که آنها به رفتارهای پرخطر روی آورند.
۷- هرچه قدر میزان همنشینی افتراقی جوانان با دوستان بزهکار کمتر باشد و از مهارت های اجتماعی و ارتباطی بیشتری برخوردار باشند، احتمال کمتری وجود دارد که آنها به رفتارهای پرخطر روی آورند.
کنترل اجتماعی
مهارت های اجتماعی و ارتباطی
همنشینی افتراقی
شکل ۳-۱۶- مدل مفهومی پژوهش
۳-۶- مدل تجربی پژوهش
مدل تجربی دربرگیرنده­ی ارتباط بین متغیرهای مستقل و وابسته­ی پژوهش می باشد. در این مدل، متغیرهای جمعیت شناختی و اجتماعی به عنوان متغیرهای مستقل که هم بر روی مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و هم بر روی متغیر رفتار پرخطر تأثیرگذارند، آورده شده اند. همچنین با توجه به چارچوب نظری منتخب، متغیرهای دلبستگی و تعلق، تعهد به هنجارها، مشارکت، باور به اصول اخلاقی، خودپنداره و خود-کنترلی به منظور عملیاتی کردن نظریه کنترل اجتماعی و همنشینی با دوستان بزهکار و نظارت والدین بر فرزندان برای عملیاتی کردن نظریه همنشینی افتراقی آورده شده است. متغیر مستقل اصلی هم که مهارتهای اجتماعی و ارتباطی می باشد در ده بعد آورده شده، به عنوان متغیر مستقل اصلی، اثر آن بر روی رفتار پرخطر مورد آزمون قرار می گیرد. مهارت های اجتماعی و ارتباطی از طرف دیگر به عنوان متغیر وابسته در رابطه با متغیرهای زمینه ای، متغیرهای اخذ شده از کنترل اجتماعی و همنشینی افتراقی عمل می کند. در رابطه با متغیر وابسته یعنی رفتارهای پرخطر، مواردی مانند رانندگی خطرناک، رفتار خشونت آمیز، تمایل و اقدام به خودکشی، مصرف سیگار و قلیان، مصرف الکل و مواد مخدر، رابطه با جنس مخالف و رفتار پرخطر فضای مجازی به عنوان مؤلفه­ های رفتار پرخطر مورد سنجش قرار می گیرد.
دلبستگی به خانواده و دوستان، تعهد به هنجارها، ، مشارکت، باور به اصول اخلاقی، خودپنداره،
خود-کنترلی
کنترل اجتماعی
مهارتهای اجتماعی و ارتباطی
مهارت کلامی، مهارت غیرکلامی، مهارت ارتباط با جنس مخالف، مهارت جرأت ورزی، مهارت همکاری، مهارت خودگردانی، مهارت مقابله ای، مهارت گذران اوقات فراغت، مهارت قانونمداری، مهارت درک اجتماعی و شناسایی ارزش های جامعه
سن، جنسیت، تحصیلات،
وضعیت تأهل، قومیت،
نوع مسکن، طبقه اجتماعی، ساختار خانواده، درآمد
خانوار، گذران اوقات فراغت،

در این روش، ابتدا به عملکرد ژنوتیپها در محیطهای مختلف رتبه میدهیم، به طوری که به کمترین عملکرد ژنوتیپ در هر محیط رتبهی یک و به مقدار بیشترِ عملکرد ژنوتیپ در هر محیط بیشترین رتبه داده میشود، سپس برای هر ژنوتیپ در سرتاسر محیطها، میانگین رتبه و انحراف معیار رتبه محاسبه میگردد؛ به این صورت که میانگین رتبه ها را محاسبه نموده، واریانس هر ردیف را به دست میآوریم، جذر واریانس معادل انحراف معیار رتبه است، در نهایت مجموع انحراف معیار رتبه و میانگین رتبه معادل میانگین مجموع رتبه است. ژنوتیپهایی که دارای میانگین رتبهی کمتری هستند، پایدارترند و عملکرد بالاتری دارند (زارعی، ۱۳۸۵).

برای انجامِ تجزیّه پایداری از نرماَفزارهایِ SPSS 16، IRRISTAT، STATISTICA و MSTAT-C استفاده گردید، محاسبات شاخصهای پارامتری و ناپارامتری نیز با بهره گرفتن از فرمولهای مربوطه در محیطِ EXCEL صورت گرفت.
فصل چهارم
نتایج و بحث
۴-۱- نتایج حاصل از تجزیّه واریانس مرکّب عملکرد
در جدولِ ۴-۱ نتایجِ حاصل از تجزیّه واریانس مرکّب برای عملکرد دانه، مربوط به ۲۰ ژنوتیپ نخود مورد بررسی در هشت محیط، ارائه شده است. در این جدول اثر تیمار -که به اثر ژنوتیپ و محیط شکسته میشود- اثر بلوک و اثر متقابل ژنوتیپ در محیط آورده شده است. طبق نتایج به دست آمده اثر تیمار برای صفت عملکرد دانه در سطح یک درصد معنیدار شد که نشان میدهد، تیمارهای مورد بررسی دارای اختلاف معنیدار هستند.
همچنین اثر ژنوتیپ برای صفت عملکرد دانه در سطح احتمال پنج درصد معنیدار شد؛ این موضوع بیانگر وجود اختلاف معنیدار بین ژنوتیپها از لحاظ صفتِ عملکرد دانه میباشد.
اثر محیط نیز برای صفتِ عملکرد دانه دارای تفاوت معنیداری در سطح یک درصد شد که حاکی از وجود تفاوت بین محیطها بود. وجود اختلاف بین محیطها به علّت تفاوت در خصوصیّات شیمیایی و فیزیکی خاک، میزان بارندگی، درجه حرارت و به طور کلّی تفاوت در عوامل غیر قابلِ کنترلِ محیط بود. بنابراین با توجّه به این مسأله میتوان تجزیّه پایداری عملکرد دانه و بررسی واکنش این صفت به محیطهای متفاوت را انجام داد.
اثر متقابل ژنوتیپ در محیط برای عملکرد دانه در سطح یک درصد معنیدار شد. بنابراین ژنوتیپهای مورد مطالعه برای صفت مذکور در محیطهای مختلف سازگاری متفاوت دارند (جدول ۴-۱).
معنیدار بودن اثر متقابل بدان معناست که اثرات ژنوتیپها از محیطی به محیط دیگر فرق میکند و اگر اثر متقابل ژنوتیپ و محیط معنیدار نباشد، این مطلب لزوماً به آن معنا نیست که مقایسهی بین ژنوتیپها مستقل از محیط است (فرشادفر، ۱۳۷۷). فرشادفر و Shutka در سال ۲۰۰۳، طیّ تحقیقاتی به این نتیجه دست یافتند، با اینکه اثر متقابل ژنوتیپ در محیط برای صفت عملکرد دانه معنیدار بود، تخمین پایداری فنوتیپی برای این صفت مقدور نبود. استفاده از آزمونِ F در تجزیّه واریانس تنها تفاوتهای عمدهی بین ژنوتیپها را بیان میکند، بنابراین عدمِ معنیداری در جدول تجزیّه واریانس به این معنی نیست که تفاوت معنیداری بین ژنوتیپها برای صفت عملکرد دانه وجود ندارد؛ مقایسهی میانگینها برای این صفت، ژنوتیپها را در گروه های مختلف طبقهبندی میکند (فرشادفر و همکاران، ۲۰۰۸). نتایج فوق با نتایج یافته های فرشادفر و همکاران (۲۰۱۲)، یاقوتیپور و فرشادفر (۲۰۰۷) و ذالی و همکاران (۲۰۱۱)، کاملاً مطابقت داشت.
مقادیر میانگین مربعّات مربوط به ۲۰ ژنوتیپ نخود در هشت محیط موردِ بررسی به طور جداگانه در جدولِ ۴-۲ ارائه شده است. همان طور که پیشتر بیان شد مقادیر میانگین مربعّات ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ در محیط در حالت کلّی دارای اختلاف معنیداری بود همچنین مقدارِ میانگین مربعّات ژنوتیپ در محیط (خطّی) نیز دارای اختلاف معنیداری در سطح یک درصد بود، در نتیجه میتوان اظهار نمود که تفاوتِ معنیدار ژنوتیپها نشان دهندهی تنوّع آنهاست. در واقع عملکرد دانهی ژنوتیپها با یک مدل خطّی قابل پیشبینی است، به عبارت دیگر این ژنوتیپها از نظرِ سازگاری، تفاوت ژنتیکی دارند (جدول ۴-۲). همچنین مقدار میانگین مربعّات ژنوتیپها در محیطهای مختلف، برای ژنوتیپهایِ شماره دو، چهار، هشت و ۱۷ در سطح یک درصد و برای ژنوتیپِ ۱۲ در سطح پنج درصد دارای اختلاف معنیداری شد. بنابراین میتوان گفت که ژنوتیپهای مذکور در محیطهای مختلف عملکرد متفاوتی دارند. بقیّهی ژنوتیپها تفاوت غیرمعنیداری در محیطها داشتند.
جدول ۴-۱: تجزیّه واریانس مرکّب صفت اندازه گیری شده (عملکرد دانه)

 

M.S.	S.S.%	S.S.	d.f		S.O.V.
**۲۲۷۱۶		۳۶۱۱۸۴۴	۱۵۹		تیمار
*۱۱۹۹۸	۳۱/۶	۲۲۷۹۶۲	۱۹		ژنوتیپ
**۴۱۸۵۷۸	۱۲/۸۱	۲۹۳۰۰۴۹	۷		محیط
n.s3890		۶۲۲۳۸	۱۶		بلوک

۲۹

مدیریت گیلان

۰٫۹۵۱

ناکارا

 

۳۰

رستم آباد

۱٫۰۰۰

کارا

 

۳۱

لوشان

۰٫۹۲۶

ناکارا

 

۳۲

واجارگاه

۰٫۸۳۴

ناکارا

 

 

میانگین

۰٫۸۳۲

 

 

 

 

۴-۵ بررسی نتایج با مدل بازدهی متغیر نسبت به مقیاس(BCC)

فرض بازدهی ثابت به مقیاس تنها در صورتی قابل اعمال است که بنگاه ها در مقیاس بهینه عمل نمایند. مسائل متفاوتی از قبیل اثرات رقابتی، محدودیت ها و غیره موجب می شوند بنگاه در مقیاس بهینه عمل ننماید(امامی میبدی، ص۱۳۸، ۱۳۸۴).
زمانی که از مدل CCR استفاده می شود، تنها کارایی فنی ارائه می گردد که کارایی فنی خالص (کارایی ناشی از مدیریت) و کارایی ناشی از صرفه جویی مقیاس یک بنگاه را در بر می گیرد (امامی میبدی،ص ۱۳۹، ۱۳۸۴).
استفاده از فرض بازده ثابت نسبت به مقیاس، زمانی که تمام بنگاه ها در مقیاس بهینه فعالیت نمی نمایند، مقادیر محاسبه شده برای کارایی فنی(با در بر داشتن کارایی مقیاس) تحلیل را دچار اختلال خواهد کرد. استفاده از بازده متغیر نسبت به مقیاس موجب می شود با محاسبه کارایی فنی بر حسب مقادیر کارایی ناشی از مقیاس و کارایی ناشی از مدیریت، تحلیل بسیار دقیقی ارائه گردد (همان منبع).

در فرموله کردن DEA بایستی ابتدا در مورد مبنای حداقل سازی عوامل تولید و یا حداکثر سازی محصول تصمیم گیری نمود. در حالت بازده ثابت نسبت به مقیاس (مدل CCR) هر دو نوع جهت گیری برای مدل (بر اساس حداقل سازی عوامل تولید و یا حداکثر سازی محصول) مقادیر یکسانی را برای کارایی فنی ارائه می نماید ولی در حالت کلی چنین امری مصداق نخواهد داشت؛ که در این تحقیق بر مبنای حداقل سازی عوامل تولید، به ارزیابی عملکرد شعبات بانک کشاورزی استان گیلان پرداخته شده است.

۴-۵-۱ بررسی کارایی مقیاس

کارایی مقیاس توسعه ای است که یک سازمان می تواند از مزایای بازده به مقیاس با تغییر اندازه اش به سوی مقیاس بهینه بدست آورد. فرض وجود بازده به مقیاس ثابت در یک مدل بدان معناست که اندازه سازمان در تشخیص کارایی نسبی مورد توجه قرار نمی گیرد. یک سازمان کوچک می تواند خروجی ها را با همان نسبت خروجی به ورودی ایجاد کند که سازمان بزرگ تر توانایی آن را داراست. زیرا در این سازمان ها صرفه های ناشی از مقیاس^[۳۰] ظاهر نمی شود به طوری که دو برابر کردن تمامی ورودی ها عموما به دو برابر شدن خروجی ها می انجامد. اما در بنگاه هایی که صرفه های ناشی از مقیاس وجود دارد، فرض بازده ثابت به مقیاس ظاهر نمی شود. در این گونه از بنگاه ها دو برابر کردن ورودی ها ممکن است به میزانی بیش از دو برابر خروجی بینجامد. گاه با بزرگ شدن سازمان، افزایش ورودی ها به میزان دو برابر، خروجی هایی کمتر از دو برابر را ارائه می کند که بیانگر بازده به مقیاس کاهشی است، این امر ممکن است به علت ناتوانی در اداره یک سازمان بزرگ و ناهماهنگی های ناشی از آن باشد. اگر اندازه سازمان در کارایی آن تاثیر نداشته باشد، بازده به مقیاس ثابت برقرار است (coelli, 1998).
فاصله بین مرزهای بازده به مقیاس ثابت (مرز CCR) و متغیر (مرز BCC) بیانگر مفهوم ناکارایی مقیاس است. بنابراین وقتی که کارایی با فرض بازده به مقیاس متغییر اندازه گیری می شود، امتیاز کارایی برای هر واحد، تنها ناکارایی فنی را نشان می دهد. بنابراین کارایی فنی محاسبه شده با فرض بازده به مقیاس متغیر، بزرگ تر یا مساوی امتیاز بدست آمده در مقیاس ثابت است.
بسیاری از مطالعات “کارایی فنی بازده به مقیاس ثابت” را به دو قسمت “کارایی مقیاس” و “کارایی فنی خالص” تقسیم می کند. کارایی فنی خالص را کارایی مدیریتی نیز می گویند. بررسی کارایی فنی خالص و کارایی مقیاس با حل مدل های CCR و BCC برای یک واحد معین انجام می گیرد. اگر کارایی فنی محاسبه شده برای هر دو مدل متفاوت بود، نشان دهنده آن است که واحد تحت بررسی دارای ناکارایی مقیاسی است و میزان ناکارایی مقیاسی را می توان با تفاوت امتیاز کارایی فنی محاسبه شده توسط دو مدل به دست آورد (مهرگان، ۱۳۹۱، ۱۱۲-۱۱۳).
به منظور به دست آوردن کارایی مقیاس، مدل های CCR و BCC برای تمام واحدها محاسبه می شود. اگر کارایی محاسبه شده برای هر دو مدل متفاوت بود نشان دهنده آن است که واحد تحت بررسی دارای ناکارایی مقیاسی است و میزان این ناکارایی مقیاس از تفاوت امتیاز کارایی محاسبه شده توسط دو مدل به دست می آید. اندازه کارایی مقیاس نیز با تقسیم اندازه کارایی فنی در حالت CRS (بازدهی ثابت نسبت به مقیاس) به اندازه کارایی فنی در حالت VRS (بازدهی متغیر نسبت به مقیاس) بدست میآید (مهرگان، ۱۳۸۳).
کارایی مقیاس× کارایی مدیریت = کارایی فنی
جدول(۴-۴) کارایی مدیریتی و کارایی ناشی از مقیاس

 

ردیف

DMU

کارایی فنی (crs)

کارایی مدیریتی (vrs )

کارایی ناشی از مقیاس(scal)

وضعیت کارایی

صادقی و جلالی راد (۱۳۸۳، ب) در رابطه با نقش دو پل پیاپی در تغییر عمق و گستره سیل­گیری در حوزه آبخیز دارآباد تهران انجام شد، ایشان از نرم افزارHEC-RAS برای تحلیل جریان و نقشه­های بزرگ مقیاس منطقه برای انتقال پهنه­های سیل روی آن­ها استفاده نموده و نتایج بدست­آمده دلالت بر نقش متفاوت و مؤثر پل­ها در تغییر عمق و گستره سیلاب داشته است.

قلی زاده (۱۳۸۳) به بررسی نقش دخالت های انسانی بر رفتار سیل در بخشی از رودخانه کن تهران با بهره گرفتن از نرم افزار هیدرولیکی HEC-RAS پرداخت و نقش دخالت های انسانی شامل پل ها، آب گذر ها، آبشکن ها و احداث پارک ارم را در طول بازه ای به طول ۷ کیلومتر در دوره بازگشت های متفاوت بررسی کرد . نتایج پژوهش وی حاکی از تأثیر متفاوت هر یک از دخالت های مذکور بر عمق و سطح سیل گیری بوده و تعیین دوره بازگشت بهینه برای هریک از سازه ها در بازه مورد نظر مشخص نمود که آب گذرها و شیب شکن ها به ترتیب، بیشترین و کمترین تأثیر را در عمق و سطح سیل گیری دارند.
نتایج بررسی صادقی (۱۳۸۴) در مطالعه تهیه مدل تخمین رسوب لحظه­ای در حوزه آبخیز زرین درخت بیانگر توانایی مفهوم رگرسیون در تهیه دو معادله جداگانه برای شاخه­ های بالارونده و پایین­رونده آب­نگار بوده ­است.
سلطانی و مدرسی (۱۳۸۴) با بهره گرفتن از روش­های آماری به بررسی تغییرات رسوبدهی حوزه آبخیز قلعه شاهرخ پرداختند که تغییرات شدید رسوبدهی که ناشی از تغییرات مداوم کاربری اراضی بوده در سال­های اخیر به علت مدیریت اراضی روند کاهشی در آمار رسوب این حوزه را تعیین کردند.
یوسفوند و همکاران (۱۳۸۴) به اثر کلاسه­بندی داده ­های رسوب رودخانه قره­سو بر اساس زمان اندازه ­گیری پرداختند و نتیجه گرفتند در مدلی که داده ­های رسوب اندازه ­گیری شده بر اساس زمان اندازه ­گیری به داده ­های ماه­های پرآب و کم آب تقسیم شده ­اند، میانگین مربعات خطا نسبت به سایر مدل­ها کمتر بوده و بعنوان مدل بهینه انتخاب گردیده است. همچنین بیشترین میانگین مربعات خطا مربوط به مدلی است که در آن تفکیک داده ­ها صورت نگرفته و تنها یک رابطه رگرسیونی بین تمامی مقادیر رسوب و دبی جریان برقرار گردیده است.
صادقی و همکاران (۱۳۸۴) به تهیه معادله سنجه رسوب برای شاخه بالارونده و پایین­رونده هیدروگراف در حوزه آبخیز زرین درخت در استان چهار محال و بختیاری پرداختند. نتایج تحقیق آنها نشان داد که تفکیک داده ­های اندازه ­گیری رسوب بر حسب موقعیت قرارگیری آنها در هیدروگراف سیل مربوطه موجب افزایش دقت تخمین از حداکثر ۷۸ درصد در حالت کلی به بیش از ۹۰ درصد در هر یک از شاخه­ها شده که به مراتب بر دقت تخمین­ها افزوده و امکان تهیه رسوب­نگارها را نیز مهیا ساخته است.
دستورانی(۱۳۸۵) با ارزیابی کارآیی بسته­های نرم­افزاری مختلف در شبیه­سازی جریان در زیر پل­ها به نتیجه رسید که جهت شبیه­سازی جریان در زیر پل قوسی، دو نرم افزار HEC-RAS و ISIS (خصوصا HEC-RAS) توانایی و دقت بیشتری را نشان داد لکن نتایج حاصل از MIKE11 در این مرحله فاصله زیادی با نتایج آزمایشگاهی داشت. همچنین در رابطه با شبیه­سازی جریان در زیر پل مستقیم عرشه­دار، هر سه نرم­افزار نتایج معقولی ارائه دادند؛ نتایج HEC-RAS در مقایسه با دو نرم افزار دیگر به مقادیر آزمایشگاهی نزدیک­تر بود.
مساعدی و همکاران (۱۳۸۵) بر اساس هیدروگراف ماهانه به بهینه­سازی روابط دبی آب- رسوب معلق ایستگاه­های هیدرومتری واقع بر شاخه اصلی گرگانرود پرداختند. نتایج نشان داد که مقدار رسوب در شاخه صعودی هیدروگراف جریان برای یک دبی مشخص بیشتر از شاخه نزولی است.
پرتانی و مجدزاده (۱۳۸۵) با برسی روش­های برآورد بار معلق رودخانه قزل اوزن ومقایسه آن­ها، معادله مناسب برای ۵ ایستگاه بر روی این رودخانه را انتخاب کرده و بار رسوب را برای ترازهای مختلف سطح آب با گام های نیم متری به دو روش اصلی هیدرولوژیکی (داده های مشاهده شده) و روش هیدرولیکی (معادلات تجربی و آزمایشگاهی رسوب) محاسبه شده و سپس با مقایسه آنها و بررسی رفتار روابط مختلف و عوامل موثر در میزان محاسبات، معادله مناسب برای هر ایستگاه انتخاب و پس از واسنجی معادلات، یک معادله نهایی برای محاسبه بار معلق رودخانه قزل اوزن با تعیین ضرایب واسنجی ارائه نمودند.
لطیفی و حسن­زاده (۱۳۸۵) با بررسی مقادیر رسوب انتقالی در پنج ایستگاه هیدرومتری روی رودخانه گاماسیاب و سرشاخه ­های اصلی آن، به کمک معادلات انتقال رسوب و با آزمون چند روش به این نتیجه رسیدند که روش تلفیق دبی متوسط روزانه جریان و منحنی سنجه تک خطی کم­ترین میانگین مربعات خطا و بیشترین ضریب تبیین را نسبت به سایر روش­ها دارا می­باشد.
مهبد و همکاران (۱۳۸۶) عوامل هیدرولیکی خاک را در منطقه باجگاه شیراز، به روش معکوس و با بهره گرفتن از روش بهینه­یابی الگوریتم ژنتیک تخمین زدند که نتایج حاصل از بهینه­یابی اختلاف کمی با نتایج اندازه ­گیری شده داشت.
پوراغنیائی و همکاران (۱۳۸۶) رسوب برآوردی سالیانه از انواع روش­های ترسیم منحنی سنجه را با نتیجه مدل پسیاک در حوزه آبخیز مادون خوزستان مقایسه کردند و نتیجه گرفتند که معادله سنجه فائو کمترین اختلاف را با مدل مذکور دارد و بعنوان روش بهینه عمل می­ کند.
مصباحی و همکاران (۱۳۸۶) در تحلیل خطر پذیری و مدیریت سیلاب و تحلیل اقتصادی آن با بهره گرفتن از نرم­افزارGIS و HEC-RAS در گرگانرود ضمن بهبود روش سنتی پهنه­ بندی سیلاب که بر اساس یک دوره بازگشت بخصوص و ثابت، به­دست می­آمد، نحوه ایجاد نقشه­های خطر پذیری سیلاب، با یک الگوریتم و دستورالعمل مشخص و استفاده علمی و عملی از آن بیان شده است که می ­تواند به عنوان نگرشی تازه ، مورد استفاده محققین و مهندسین شاغل در صنعت آب کشور قرار گیرد. نجفی (۱۳۸۶) به مطالعه و بررسی رسوب­دهی حوزه آبخیز سد دز با بهره گرفتن از سیستم هوشمند شبکه ­های عصبی مصنوعی پرداخت. نتایج نشان­دهنده این واقعیت است که از میان روش­های تجربی بررسی شده (شوکلیچ، بوکس و توفالتی) در این تحقیق، نمی­ توان روش واحدی را به عنوان بهترین و مناسب­ترین روش انتخاب نمود چرا که هریک از این روش­ها در محل هر ایستگاه نمونه­برداری، نتایج متفاوتی را ارائه می­نمایند. نتایج حاصل از کاربرد مدل­های شبکه عصبی مصنوعی درشبکه رودخانه­ای دز دلالت بر توانایی این مدل­ها در برآورد بار رسوبی رودخانه داشته و بر اساس معیارهای متداول نتایج قابل قبولی ارائه نموده است. رحمانی (۱۳۸۶) با برآوردبار رسوبی با بهره گرفتن از مدل­های تجربی مبتنی بر خصوصیات هیدرولیکی جریان در رودخانه کرج به این نتیجه رسید که برای بار بستر، معادله فان­راین و برای بار معلق، معادله انیشتین برآورد منطقی­تری را ارائه می­ دهند.
وروانی و همکاران (۱۳۸۷) با بهره گرفتن از روش های ترسیم منحنی سنجه و انواع ضرایب اصلاحی به ارزیابی مقادیر برآوردی ۱۰ نوع منحنی سنجه رسوب در ۵ ایستگاه هیدرومتری منتخب از مناطق اقلیمی مختلف کشور پرداختند. نتایج تحقیقات آن­ها نشان داد که کاربرد ضریب حداقل واریانس باعث افزایش صحت و دقت منحنی­های سنجه در برآورد متوسط رسوب روزانه (MVUE) نااریب می­گردد. اما این ضریب اصلاحی در برآورد رسوب جریان­های سیلابی عملکرد رضایت­بخشی ندارد.
فرخزاده و همکاران (۱۳۸۷ ) منحنی سنجه­های رسوب را بصورت منطقه­ای مورد ارزیابی قرار دادند. آنها نتیجه گرفتند که بالا بودن شیب منحنی سنجه می ­تواند گویای بالا بودن رسوب­خیزی یک حوزه باشد. همچنین نتیجه گرفتند که در اراضی با پوشش گیاهی خوب شیب منحنی سنجه کمتر است. از طرفی هم درصد مساحت اراضی حساس به فرسایش با شیب منحنی­ها رابطه مستقیم دارد. در نتیجه کاهش شیب منحنی­ها به ازای یک دبی جریان یکسان، مقدار رسوب کمتر خواهد بود.
صادقی و همکاران (b1387) عوامل مؤثر در روابط بین رسوب­نگارها و آب­نگارها و حلقه­های سنجه برای رگبارهای به وقوع پیوسته در آبخیز می در ژاپن را بررسی نموده و به این نتیجه رسیدند که به ازای دبی معین، رسوب برآورد شده در شاخه صعودی هیدروگراف بیش تر از شاخه نزولی می باشد.
عباسی و همکاران (۱۳۸۸) در برآورد نسبت بار بستر به بار معلق در رودخانه های البرز مرکزی (مطالعه موردی رودخانه های جاجرود و طالقان) بررسی نتایج نشان می دهد که در هردورودخانه معادله شوکلیچ بهترین معادله برای برآورد بار بستر و برای برآورد بار معلق، معادله بگنولد برای رودخانه طالقان و معادله انیشتین برای رودخانه جاجرود بهترین برآورد را برای انتقال رسوب انجام می دهند. نسبت بار بستر به بار معلق با توجه به نتایج بهترین معادلات در رودخانه جاجرود ۳۷۶ درصد و در رودخانه طالقان ۱۴/۷ درصد برآورد گردید.
دهقانی و همکاران (۱۳۸۸) در تخمین بار معلق به دو روش منحنی سنجه رسوب و هوش مصنوعی در رودخانه دوغ (گلستان) به این نتیجه رسیدند که شبکه عصبی مصنوعی با دقت بالا می ­تواند نسبت به روش منحنی سنجه رسوب برای تخمین بار معلق مورد استفاده قرار گیرد.
فقیه (۱۳۸۸) در منطقه کردستان با ارزیابی شبکه عصبی مصنوعی و بهینه سازی آن با روش الگوریتم ژنتیک در تخمین داده ­های بارش ماهانه به این نتیجه رسید که شبکه عصبی مصنوعی در مدلسازی و برآورد مکانی بارش ماهانه از دقت بالایی برخوردار بوده و تلفیق آن با الگوریتم ژنتیک برای بهینه سازی شرایط اجرای شبکه عصبی مصنوعی مثبت ارزیابی گردید و روش تلفیقی در اکثر موارد برتری خود را نسبت به اجرای شبکه عصبی بدون بهینه سازی نشان داد.
شوریان و همکاران (۱۳۸۸) در پژوهشی معادلات مناسب جهت برآورد بیلان رسوب رودخانه دز را تعیین نمودند. بهرامی و همکاران (۱۳۸۸) به محاسبه بار کل رسوب رودخانه فیروزآباد در محل سد هایقر با بهره گرفتن از روش­های هیدرومتری، هیدرولیکی و تجربی( MPSIAC) در قالب GIS پرداختند. در این پژوهش جهت شبیه­سازی رودخانه از نرم­افزار HEC-RAS استفاده شد و با بهره گرفتن از روابط موجود بار کل رودخانه محاسبه گردید و با روش تجربی مقایسه گردید.
اعلمی و همکاران (۱۳۸۸) برای برآورد تغییرات پایاب سد شهید مدنی، از نرم­افزار HEC-RAS 4.0 استفاده کردند. در این مطالعه مسأله فرسایش و رسوب­گذاری در بستر رودخانه در پایاب مخزن سد شهید مدنی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاصل از این تحقیق حاکی از این است که معادله انتقال رسوب لارسن نتایج قابل قبول­تری در مقایسه با سایر معادلات حاصل می­ کند. همچنین باتوجه به پروفیل­های تغییرات بستر، فرسایش بیشتر در نزدیکی سد مشاهده می­ شود، ولی رسوب­گذاری در پایین­دست و انتهای محدوده مورد مطالعه بیشتر به چشم می­خورد.
امامقلی­زاده و همکاران (۱۳۸۹) در بررسی وضعیت فرسایش و رسوبگذاری رودخانه شیرین دره با بهره گرفتن از مدل ریاضی HEC RAS نشان داد که معادله لارسن با داشتن خطای کمتری برای برآورد قابل قبول­تری نسبت به سایر معادله­ها داشته است، همچنین وضعیت هیدرولیکی رودخانه به­گونه ­ای است که تمامی مقاطع رودخانه در وضعیت فرسایش می­باشند.
غفاری و امینی (۱۳۸۹) به پهنه بندی خطر سیل با بهره گرفتن از امکانات مدل HEC-RAS و نرم افزار ArcView و الحاقیه HEC-geo-RAS در بازه ای به طول۵/۴ کیلومتر از رودخانه قزل اوزن پرداخته اند. آن­ها نقشه های پهنه­ بندی را برای ۷ دوره ۲ ،۵ ،۱۰ ،۲۵ ،۵۰ ، ۱۰۰ و ۲۰۰ ساله تهیه کردند و دریافتند که۱۴/۸۶% کل سطح سیل گیر ۲۰۰ ساله را سیل های زیر ۲۵ سال تشکیل می دهد.
عمادی و همکاران (۱۳۸۹) در مطالعه­ ای باعنوان استفاده از الگوریتم ژنتیک به صورت کاهش سطح در توزیع رسوب در مخازن سدها (آلتوس اکلاهاما و سد کارده) نشان داد افزایش قابل ملاحظه­ای در دقت پیش ­بینی روش با بهره گرفتن از پارامترهای بهینه می­باشد. سپس با بهره گرفتن از این روش پارامترهای بهینه برای سد مخزنی کارده که تنها دو هیدروگرافی از آن در دسترس بود، به دست آمد و بر اساس آنها نحوه توزیع رسوبات در سال - های آینده پیش ­بینی شد.
مساعدی و همکاران (۱۳۸۹)، با دسته­بندی مقادیر جریان، اقدام به برآورد رسوب بر اساس روش USBR در ایستگاه­های منتخب حوزه آبخیز گرگانرود کردند. نتایج نشان داد که مدل کلی حدوسط دسته­ها مناسب­ترین مدل در برآورد بار معلق می­باشد. ضمن آنکه بیشترین همبستگی بین ضرایب a و b در منحنی سنجه رسوب به ترتیب با شیب متوسط حوزه و ضریب گراویلیوس می­باشد.
داننده­مهر و همکاران (۱۳۸۹) درمطالعه­ی رودخانه آبسرده (لرستان) با بررسی تأثیر توالی دبی روزانه در پیش بینی جریان رودخانه ها که از برنامه­ ریزی ژنتیک استفاده شده و دقت نتایج حاصله با روش شبکه عصبی مصنوعی مورد مقایسه قرار گرفته است . نتایج، حاکی از کارایی مناسب و دقت بالای برنامه­ ریزی ژنتیک در مقایسه با شبکه عصبی مصنوعی در پیش بینی جریان رودخانه­ها است.
بشارت و زینی­وند (۱۳۹۱)، با دسته­بندی مقادیر جریان، اقدام به برآورد رسوب بر اساس روش USBR در ایستگاه­ دهنو خرم­آیاد کردند. نتایج نشان داد که مدل حدوسط دسته­ها مناسب­ترین مدل در برآورد بار معلق می­باشد.
نوروزی و زینی­وند (۱۳۹۱) با دسته­بندی مقادیر جریان، اقدام به برآورد رسوب بر اساس روش USBR در ایستگاه هیدرومتری کشکان دوآب ویسیان کردند. نتایج نشان داد که مدل حدوسط دسته­ها مناسب­ترین مدل در برآورد بار معلق می­باشد.
وزارت نیرو (۱۳۹۱) با بررسی رسوب معلق در رودخانه شاهرود ( ایستگاه لوشان ) در سال ۱۳۴۹-۱۳۴۸ با بهره گرفتن از معادلات مربوطه دوره افزایش رسوب دهی را در فصل پاییز و بهار دانسته و بیش­ترین رسوب­دهی ماهانه را متعلق به ماه اسفند که آغاز فصل پرآبی است اعلام کرد.
پیرو و همکاران (۱۳۹۱) در تحلیل رسوب با بهره گرفتن از نرم افزار HEC-RAS در مطالعه موردی بر روی رودخانه بشار یاسوج به این نتیجه رسیدند که چنانچه بستر رودخانه نسبت به عمل فرسایش مقاوم باشد درآنصورت بدنه رودخانه شروع به ریزش کرده و باعث تعریض رودخانه خواهد شد محاسبه و تعیین حجم متوسط رسوب خروجی از رودخانه درمقاطع مختلف با بهره گرفتن از این مدل قابل محاسبه می باشد. ره­نورد و همکاران (۱۳۹۱) با بررسی و شبیه­سازی انتقال رسوب با بهره گرفتن از مدل HEC-RAS 4.0 در رودخانه دز(بازه بین ایستگاه حرمله تا بامدژ) نشان دادکه در این مدل فرمول لارسن بهترین جواب را داشته است. اما در مجموع، میزان خطای فرمول توفالتی نسبت به روابط دیگر کمتر می­باشد.
غفاریان و همکاران (۱۳۹۱) با بررسی و توسعه مدل­های برآورد تلفات انتقال در حوزه آبخیز کشف رود خراسان رضوی برای تأثیر نفوذ به بستر با بهره گرفتن از مدل HEC-RAS به این نتیجه رسیدند که با افزایش دبی، میزان درصد نفوذ در هر کیلومتر طول بستر کاهش می­یابد. همچنین میزان شدت نفوذپذیری از غرب به شرق به ترتیب در رودخانه فریزی بیشترین و در رودخانه گلستان، کمترین مقدار است.
ره نورد و همکاران (۱۳۹۱) با بهره گرفتن از نرم­­افزار HEC RAS 4.0 و GSTARS انتقال رسوب در رودخانه دز را شبیه سازی کردند، که نتایج نشان داد که مدل شبه دو بعدی GSTARS 2.1 دارای قابلیت بهتری نسبت به نرم­افزار یک بعدیHEC RAS 4.0 بوده و دارای دقت برآورد بیشتری می­باشد.
در کشور ما مطالعه و پژوهشی در زمینه رسوب معلق با بهره گرفتن از مدل GEP صورت نگرفته است.

منابع خارجی

(۲۰۰۵) Cohen et al نیز در مورد انتقال رسوب تحت سیلاب­های ناگهانی در بعضی از رودخانه منطقه اسرائیل مطالعه کرده نتایج نشان داد جریان در این آبراهه­ ها دارای زمان کم و حداکثر دبی نیز دوام کمی داشته طوری که آبنمود دارای راس تا حدودی تیز می­باشد.
Rendon-Herrero (1978) در چندین حوزه آبخیز امریکا در مطالعه­ ای با عنوان منحنی رسوب واحد، پیروی شکل رسوب نگار از آب نگار و هم زمانی دبی اوج و غلظت حداکثر رسوب معلق و چند واقعه بارندگی را گزارش نمود.
Mimikou (1982) به ارزیابی منحنی­های سنجه رسوب در رودخانه­های غرب و شمال یونان پرداخت و نتیجه گرفت که تابع نمایی معادله سنجه تحت تأثیر دبی آب مطابق با فصول خشک و مرطوب است. بطوریکه توان معادله برای فصول مرطوب بین۵/۲ تا ۵/۳ بوده و برای فصول خشک بین ۲ تا ۳ است. وی همچنین دریافت که مقادیر ضرایب a و b در ارتباط با دوره بارندگی سالانه، مساحت آبخیز، طول و شیب کانال اصلی رودخانه است.
(۱۹۸۷) Hartley یک مدل تولید رسوب و رواناب برای رخداد­های منفرد گسترش داده به­ طوری که تعداد داده ­های ورودی و محاسبات کمتری را نیاز داشته ولی درجه شباهت زیادی با فرآیندهای هیدرولیکی و هیدرولوژیکی داشته باشد در این مدل روش­های عددی پیچیده و یا روندیابی هیدرولیکی مورد نیاز نبوده و با بهره گرفتن از نظریه انرژی جنبشی هیدروگراف سیل شبیه سازی می­ شود. در تعیین رسوبدهی این مدل میزان ذخیره چالابی، نفوذ، تأثیر پوشش گیاهی و کنش خاک در اثر قطره­های باران و رواناب سطحی و فرآیندهای انتقال رسوب را در نظر می­گیرد.
(۱۹۸۸) Thomas چهار روش نمونه­برداری رسوب را به جهت ارائه منحنی سنجه بهینه در کالیفرنیا بکار بست. سپس به اصلاح اریب معادلات سنجه پرداخت و مشاهده کرد که اریب نمونه­برداری­ها بطور یکنواخت حذف نشده است. وی نتیجه گرفت که روش­های جمع­آوری داده ­ها یک اثر سیستماتیک و موثر بر محاسبه پارامترهای منحنی سنجه و رسوبدهی معلق دارد که این ممکن است ناشی از نوع مدیریت اراضی باشد.
(۱۹۹۱) Crawford در مقایسه چند روش برای محاسبه پارامترهای منحنی سنجه رسوب به محاسبه پارامترهای منحنی سنجه رسوب پرداخت و به این نتیجه رسید که مدل تغییر یافته خطی (مدل توانی لگاریتمی شده ) نسبت به روش­های غیرخطی توانائی پیش بینی بهتری دارد.
(۱۹۹۴) Nick et al برای برآورد فرسایش و رسوب حوزه با بهره گرفتن از مدل­های تجربی، شکل کلی معادله MUSLE را تا حدودی تغییر داده و شاخص مساحت حوزه را به آن اضافه می­نمایند. همچنین این افراد با تغییر تئوریکی مدل جهانی فرسایش خاک مدل TMUSLE را ارائه می­ دهند
(۱۹۹۶) Jansson با مطالعه ای که در ایستگاه پالومودر رودخانه رونتازون واقع در کشور کاستاریکا به انجام رسانده است ، نتیجه گرفت که بخاطر تغییرات گسترده و تکرار کم نمونه ها در دبی های بالا، امکان بهبود منحنی سنجه رسوب از راه معمولی آن یعنی مدل لگاریتمی وجود ندارد . بنابراین برای تعیین میزان رسوب معلق از روشی بنام منحنی سنجه حد وسط دسته ها استفاده کرد.
(۱۹۹۶) Banasik et al در پژوهشی در لهستان با مقایسه آب نگار و منحنی رسوب در حوزه ­های کوچک آبخیز نشان داد که زمان تأخیر منحنی رسوب کوچک تر از زمان تأخیر آب نگار بوده است.
(۱۹۹۷) Wheat Croft به نقل از Piter منظور تعیین رسوب سالیانه و عامل­های موثر بر تولید رسوب در ۴۶ ایستگاه آب­سنجی واقع در اوهیو بین منحنی­های سنجه و عامل­هایی چون شیب و مساحت حوزه ها روابط رگرسیونی برقرار می­ کند، نتایج این پژوهش حاکی از تاثیر شیب و مساحت در تولید رسوب می­باشد.
(۱۹۹۸) Reid et al اثر جریان، به­ صورت سیلاب ناگهانی را در مورد انتقال بارکف در آبراهه ­های بیابانی با احداث یک بازه پژوهشی ارزیابی شده مورد توجه قرار دادند، نتایج نشان داد تغییرات زیادی در بارش­های چنین مناطقی وجود دارد.
(۱۹۹۹) Johnson et al ، مدل HEC-RAS را برای پیش ­بینی و تعیین حد اراضی غرقاب در طول ۱۰ کیلومتر از رودخانه ویومینگ-گری بول در آمریکا بکار برده و با بهره گرفتن از مدل فوق، پروفیل سطح آب رودخانه را ترسیم نمودند.
(۲۰۰۰) Bates and Horritt در بازه­ای به طول ۶ کیلومتر از رودخانه سورن واقع در مرکز انگلستان با بهره گرفتن از مدل HEC-RAS و مدل­های مشابه و به کمک اطلاعات و تصاویر ماهواره­ای اقدام به تعیین سطح تراز آب و پیش ­بینی نواحی سیل­گیر حاشیه رودخانه نمودند.
(۲۰۰۰) Asselman et al در مطالعه­ ای بر روی رودخانه راین با عنوان برازش و تفسیر منحنی­های سنجه رسوب اظهار می­دارد که منحنی­های سنجه بدست آمده به روش رگرسیون حداقل مربعات که از داده ­های لگاریتمی بدست آمده­اند بار رسوب معلق را حدود ۱۰ تا ۵۰ درصد کمتر از میزان حمل شده برآورد کرده ­اند.

مرحلۀ نوآوری ( آغازین): در این مرحله، سازمان اهمیت مدیریت دانش و ضرورت آن در سازمان را مشخص و خود را برای تلاشهای سازمانی در زمینه مدیریت دانش آماده می کند. در این مرحله، مهمترین مسئله در مدیریت استراتژیک، چگونگی آماده سازی سازمان برای

مدیریت دانش در آن است. مدیریت دانش، امری ناگهانی و سریع نیست، بلکه به دورۀ زمانی طولانی و منابع سازمانی کافی مانند منابع انسانی و سرمایه و تلاشهای گسترده مدیریتی نیاز دارد. لذا سازمان به طرحهای بلندمدت استراتژیک و سیستماتیک برای ایجاد زمینه های مدیریت دانش نیازمند است و می توان گفت، تخصیص منابع انسانی و بودجه لازم از نخستین گامهای ضروری در این مرحله است. برای جمع آوری اطلاعات لازم یا تجربیات مورد نیاز در این زمینه، الگوبرداری از دیگر مؤسسات موفق، مفید خواهد بود.
مرحله تکثیر: در این مرحله ، زیر ساختهای مدیریت دانش در سازمان شکل می گیرد و زمینه برای انجام مراحل مختلف فرایند مدیریت دانش یعنی هدفگذاری، کشف، کسب، تسهیم، نگهداری و استفاده از آن فراهم می شود. این در حالی است که در مرحله پیش می بایست، بسترسازی لازم برای اجرای این فرایند صورت پذیرفته باشد. ویژگیهای این مرحله عبارتند از:
سیستم رهبری مشاوره ای
سیستم پاداش و ارتقاء برای ایجاد انگیزش
استقرار سیستم های آموزشی
در این مقطع باید قوانین و سیستمهای مرتبط با موضوع و نیز تیمی ثابت برای مدیریت دانش در سطح سازمان تشکیل شود، یعنی دانش جمع و طبقه بندی می شود. همچنین برای تسهیل، پشتیبانی و نگهداری منابع دانش در سازمان باید از فناوری اطلاعات و ارتباطات، پایگاه داده و روش های ایجاد مخازن دانش استفاده کرد.
مرحله مجتمع سازی: در این مقطع فعالیتهای دانش در سازمان نهادینه شده به صورت فعالیت های روزانه در کل سازمان دیده می شود. در اینجا همه اعضای سازمان با فعالیت های دانشی آشنا می شوند و میزان این فعالیت ها به حداکثر خود می رسد. در این مرحله کلید موفقیت مدیر، مجتمع و یکپارچه کردن دانشهای گسترده و متنوع سازمانی است، به
گونه ای که از آنها بعنوان اهرمی برای تولیدات و خدمات و فرآیندهای سازمانی استفاده شود. همچنین هنر مدیریت، همسوسازی دانش های گوناگونی که نزد افراد در سازمان توزیع شده و نیز مجتمع سازی آنهاست. علاوه بر این، باید با توجه به تغییرات محیطی، دانش سازمانی را مورد نظارت و کنترل قرار داد و فعالیت های مربوطه را در جهت اهداف سازمان هدایت کرد.
مرحله شبکه شدن: مرحلۀ نهایی، ایجاد سازمان بر مبنای دانش است. در این مرحله یک مجتمع سازی خارجی انجام می شود که در آن دانش سازمانی، نه تنها در داخل سازمان بلکه با سازمان های دیگر نظیر تأمین کنندگان، مسئولان شرکت های پژوهشی و دانشگاه ها به صورت شبکه مرتبط می شوند.(افرازه،۱۳۸۶، ص۷۷ ) . شکل شماره ۲-۱۶ مراحل پیاده سازی مدیریت دانش از دیدگاه «کیم ولی»را نشان می دهد.
۲-۳ عملکرد نوآورانه
نوآوری به عنوان یک عنصر فعال کننده حیاتی برای شرکت ها به منظور ایجاد ارزش و مزیت رقابتی پایدار در محیط پیچیده و در حال تغییر صحیح امروزی به شمار می آید(مادهاوا،^[۳۸] ۲۰۰۵، ص۱۸) سازمانهایی که از نوآوری بالاتری برخوردار می باشند در زمینه اعمال واکنش در برابر محیط های در حال تغییر سریع تر عمل نموده و توانایی توسعه قابلیت های جدیدی را خواهند داشت که به آنها اجازه می دهد به عملکرد بهتری دست یابند(مانتیس،^[۳۹] ۲۰۰۴، ص۴).  راهکارهای نوآوری به ظاهر به میزان زیادی منوط به دانش مستخدمین، تخصص، و تعهد، به عنوان مؤلفه های کلیدی در زمینه فرایند ایجاد ارزش، می باشند(یونت،^[۴۰] ۲۰۰۶، ص۲۱).
۲-۳-۱ انواع نوآوری
صاحبنظران علم مدیریت نوآوری را به طرق گوناگون تقسیم می کنند. یکی از شیوه ها این است که انواع نوآوری را از دیدگاه سازمان و باتوجه به منابع مالی موردنیاز، مهارتهای موردنیاز،سطح ریسک ، سرعت نوآوری برای ورود به بازار و… بررسی کنیم . زیرا این دیدگاه کاربردی و عملی است . بنابراین باتوجه به شاخصهایی که برخی ازآنها ذکر شد، به توضیح انواع نوآوری می پردازیم :
۱ - نوآوری بنیادی
این نوآوری منجر به خلق بازارهای جدید می شود. جایگزینی لوله های خلاء با ترانزیستور، یک مورد از این نوع است . ویژگی نوآوریهای بنیادی ،توسعه انواع مواد جدید سرامیک ، فیبرهای مصنوعی ، کریستال است . پذیرش کند محصول جدید ازطرف مصرف کنندگان ، هزینه بالا و مخاطره آمیزبودن این قبیل نوآوریها ازجمله ویژگیهای آن است . نوآوریهایی از این قبیل برای شرکت بوجودآورنده آن ، حق ثبت به وجود می آورد و به شرکت یک برتری تکنولوژیکی نسبت به رقبا می دهد. و در درازمدت منجر به حاکمیت آنها در بازار می شود. برای به دست آوردن چنین موقعیتی در بازار شرکت بایدسرمایه گذاری سنگین و مستمر بر روی مهارتهای کارکنان و تجهیزات انجام دهد.
۲ - نوآوری مبتنی بر توسعه عملکرد محصول
وقتی نوآوری در محصولی به وجود می آید، شرکتها تلاش می کنند که کاربرد این محصول جدید را افزایش دهند. ویژگیهایی مانند قدرت ، دوام وانعطاف پذیری در توسعه کاربرد محصول موثر است . یک نمونه از انواع توسعه کاربرد و عملکرد محصول ، باتریهای لیتومی بزرگ کداک است . لیتوم به نسبت باتریهای قلیایی دارای مزیت قدرت و وزن است ، اما مشکل اندازه دارد که شرکتها نتوانسته بودند این مشکل را برطرف سازند و مهندسان شرکت کداک توانستند به این محدودیت نائل شوند. به طورکلی نوآوریهای بنیادی، زمینه اصلی برای توسعه کاربرد محصول را فراهم می سازد و هرکدام از این کاربردهای جدید با منحنی S شکل حرکت می کنند. توسعه کاربردهای محصول به لحاظ مالی کمتر هزینه بر است و هزینه تحقیق و توسعه شرکتهایی که بر روی این قبیل نوآوریها کار می کنند، بسیار بیشتر از شرکتهایی است که تحقیقات بنیادی انجام می دهند. این نوآوری نیاز به دیدگاه ساختاریافته ای برای تعریف و حل مشکل و مهارتهای مرتبط با مهندسی ، بخصوص شیمی و مهندسی مکانیک دارد و به دلیل محیط رقابتی باید کار تحقیق به سرعت به نتیجه برسد. بنابراین باید رابطه متقابل بین کارکنان بخشهای تولید و تحقیق و توسعه وجود داشته باشد.
۳ - نوآوری مبتنی بر ساختار فناوری
تجدید ساختار فناوری مستلزم واردکردن مواد یا تجهیزاتی از دیگر حوزه های صنعت برای تولید هر محصول جدید است که اساسا با توسعه کاربردمحصول یا فرمول بندی جدید فرق دارد. زیرا با ترکیب چندتکنولوژی ، محصولی کاملا متفاوت ارائه می شود. از قدیمی ترین نمونه های تجدیدساختارفناوری و تولید که محصولی کاملا جدید است ، می توان به طراحی و تولید تانکهای جنگی اشاره کرد. این تکنولوژی از ترکیب موتورهای دیزلی کامیونهای بزرگ ، تراکتورهای کشاورزی و تفنگهای ته پرسبک به دست آمد که محصولی به نام زره پوش جنگی را به وجود آورد. نمونه ای از نوآوریهای جدید که همراه با تجدیدساختار فناوری بوده ، تولید تلویزیونهای بسیار کوچک مینیاتوری قابل حمل توسط شرکت سونی است . ترکیب کردن موضوع عمده این نوآوریها است . برای مثال شرکت یاماهای ژاپن از تکنولوژی سرامیک برای تولید راکت تنیس استفاده کرد این راکتها بر راکتهای فیبری رجحان داشت و نشان داد که چگونه تکنولوژی مواد برای هر کاربرد خاص می تواند به ایده ای کاملا جدید تبدیل گردد. در این نوع نوآوری نیز باید بین کارکنان تولید، مهندسی و تحقیق و توسعه ارتباط نزدیکی باشد.
۴ - نوآوری در زمینه نام محصول و شهرت آن برچسب کالا
نوآوری در برچسب کالا، ایجاد تمایل به خرید یک محصول خاص را دربرمی گیرد. تحقیقات نشان می دهد که حدود۲۴ درصد از فروش محصول صرف تبلیغ آن می گردد. مطالعه بر روی نوشابه ها مثال خوبی از این موضوع است که تاچه اندازه برچسب محصول بر روی فروش آن تاثیر دارد. تحقیقات نشان داده که مصرف کننده با چشیدن نوشابه چشم بسته نمی تواند نوع نوشابه پپسی یا کوکاکولا را تشخیص دهد زمانی که محصول با مارک ارائه شود،ترجیحات مصرف کننده مشخص خواهد شد. نوآوری در برچسب ، نوعی سرمایه گذاری است که یک شرکت برای حفظ مشتری انجام می دهد وشرکتهایی مانند کوکاکولا از قدرت خود درمورد نام کالایشان برای معرفی کالاهای دیگر مانند کوکاکولا با طعم گیلاس و یا کوکای مخصوص رژیم استفاده می کنند. برخی از کالا در بازار برچسب و نام غالب داشتند اما به تدریج به علت عدم تداوم تبلیغ بر روی آن از ذهن مصرف کنندگان پاک شدند. هرشرکت برای موفقیت در این امر لازم است که درمورد چگونگی تاثیر عوامل فرهنگی بر پیام موردنظر، ارزش کانالهای تبلیغی مطالعه و بررسی کند و به این منظور افرادی با تخصصهای بالا در زمینه بازاریابی و تبلیغات موردنیاز است و نیز مستلزم مهارتهایی در زمینه برنامه ریزی برای به حداکثررساندن پتانسیل برگشت سرمایه و نیز تماس تنگاتنگ با مشتری لازم دارد.
۵ - نوآوری در فرایند
بیشتر سرمایه گذاریهای جدید صرف جایگزینی تجهیزات می شود. نرخ رشد این سرمایه گذاریها نشان می دهد که صنعت به طور مستمر درپی توسعه ظرفیت تولیدی خود است . نوآوری در فرایند تولید باعث می شود که شرکت ، مزیتهایی بر رقبا به دست آورد که عبارتند از: ۱ - افزایش سرعت فرایندتولید و ۲ - افزایش قابلیت انعطاف تولید از یک محصول به محصول دیگر.
نوآوری در طراحی با بهره گرفتن از کامپیوتر و سیستم های قابل انعطاف تولید ۱۴FMS در بسیاری از بازارها موثر است و نیز بر روی انواع دیگرنوآوری بخصوص توسعه کاربرد محصول و تجدید سازمان تکنولوژی تاثیر دارد. این مزیت رقابتی را ۱۵TBC یا مزیت رقابتی مبتنی بر زمان می گویند.شرکت تویوتا با بهره گرفتن از سیستم تولید قابل انعطاف توانست عرضه ماشین جدید را در عرض سه سال انجام دهد شرکت دترویت که سیستم FMS ندارد در عرض پنج سال موفق به عرضه ماشین جدید می شود. نوآوری در فرایند باعث می شود که عرضه یکنواخت تولید با کیفیت بالا و یاقیمت پایین امکان پذیر گردد. نوآوری فرایند نیاز به سرمایه گذاری اساسی و اغلب بلندمدت دارد و اداره موثر نوآوری فرایند نیاز به مهارتهای مهندسی ،مدیریت تولید و مهارتهای خرید دارد.
۶ - نوآوری در طراحی
بسیاری از شرکتها نوآوری ازطریق طراحی را نادیده می گیرند. یکی از مسائل مهم در طراحی ، قابلیت انعطاف است بدین معنی که کالا باتوجه به شرایط بازار و تغییر علائق مصرف کنندگان قابلیت تعدیل داشته باشند، یکی از مثالهای کلاسیک در این زمینه ، اختراع خوراک پزی در اوایل قرن بیستم بود که با تغییرات متعددی منجمله در سوخت ، مواد به کار رفته و رنگ توانسته هنوز بعداز هشتاد سال در بازار باقی بماند. معیار دیگر در طراحی ،احساس راحتی و اطمینان مصرف کننده است . برای مثال جاروبرقی الکترولوکس به سرعت توانست به دلیل راحتی مصرف کننده ، در مقابل جاروبرقی هوور قرارگیرد. از مثالهای دیگر نوآوری در زمینه طراحی ، ارائه صندلیهای اداری |ERGON2 است که به مصرف کننده امکان تغییر زاویه ، بلندی وکوتاهی و تغییر شکل پشتی های صندلی را می دهد. نوآوری در طراحی نیاز به تماس نزدیک با بازار مصرف دارد.
۷ - نوآوری در زمینه تجدید فرمول سازی
تجدید فرمول سازی مشابه تغییر در ساختار محصول بدون تغییر در اجزاء آن است . تغییر ویژگیهای فیزیکی یک محصول ، جزء این دسته بندی قرارمی گیرد. نوآوری در زمینه تجدید فرمول سازی ، شامل ترکیب مجدد اجزاء فعلی برای ارائه محصول جدید است اما این کار با تجدید ساخت تکنولوژی فرق دارد و ترکیب جدیدی از مواد موجود به دست می آید، برای مثال اضافه یا کم کردن اسانس های خاصی برای نوشابه و یا انواع اسپری های خوش بوکننده . شرکتی که در کار تجدید فرمول سازی است باید ارتباط نزدیکی بین بازار و کارکنان تولید به وجود آورد و مهارت تعیین نیازهای مشتری وتوانایی تبدیل آنها به یک محصول را داشته باشد.
۸ - نوآوری در ارائه خدمات
تحقیقات انجام شده نشان می دهد که هزینه جلب یک مشتری هفت برابر هزینه حفظ آن است . بنابراین نوآوری در خدمات یکی از مسائل مهم دررقابت محسوب می شود. نوآوری در ارائه خدمات مستلزم توسعه تخصص کارکنان در معرفی و ارائه فنی و مناسب محصول است . برای مثال شرکت دارویی مرک نمایندگان فروش خود را با بالاترین سطح تکنیکی آموزش می دهد تا بتواند به مناسب ترین شکل محصولات شرکت را معرفی کند.نوآوری در ارائه خدمات با سطح نسبتا پایین سرمایه گذاری صورت می گیرد و برگشت سرمایه آن سریع است . البته این نوآوری در کوتاه مدت مزیت رقابتی را فراهم می کند.
۹ - نوآوری در بسته بندی
تغییر بسته بندی عموما باعث تغییر میزان خرید کالا و یا میزان استفاده از آن در یک دوره زمانی و بازشدن بازارهای جدید بر روی آن کالا می شود.بسته بندی بهتر، نوع کیفیت انبارکردن کالا را بهبود می بخشد و به سلامت محصول و سهولت حمل آن کمک می کند که به نوعی در میزان پذیرش مصرف کننده تاثیر دارد. هزینه نوآوری در بسته بندی در مقایسه با هزینه تحقیقات نوآوریهای دیگر کمتر است اما مزیت رقابتی بلندمدتی برای شرکت ایجاد نمی کند
امروزه در اغلب جوامع، سازمانها و شرکت ها، از نوآوری و اهمیت آن بسیار سخن به میان آمده و اهمیت نوآوری در ماندگاری، کامیابی، موفقیت و ارتقاء سازمانها در دنیای پر از تغییرات و دگرگونی ها بیش از پیش به اثبات رسیده است.
پس از اینکه یک فکر یا اندیشه بکر و نو، برخواسته از خلاقیت شخص تولید می شود، مرحله بعد و تکمیلی آن اجرا کردن و به عبارت دیگر به مرحله عمل رساندن آن می باشد، که این مرحله همان نوآوری است. نوآوری تبدیل فکر، اندیشه و ایده نو به عمل و حرفه و وارد کردن آن به بازار و صنعت می باشد و در واقع پیاده ساختن ایده ناشی از خلاقیت است که به صورت یک محصول یا خدمت تازه ارائه می گردد.
نوآوری برخلاف تصور عموم مقوله ای گسترده و پیچیده است که در هر شرکت یا سازمانی باید تبدیل به یک فرهنگ سازمانی شود.
برای رسیدن به چنین هدف و آرمانی در ابتدا بایست شناخت کاملی از مفهوم نوآوری وانواع آن بدست آورد. در شماره های قبل از نوآوری و تفاوت های آن با خلاقیت سخن به میان آمد و در این شماره به انواع نوآوری پرداخته می شود.
شناخت انواع نوآوری می تواند کمک شایانی در به اجرا درآوردن هرچه بهتر، اصولی تری و کاراتر ایده بکر و تازه کند.
صاحب نظران و اندیشمندان عرصه نوآوری چهار نوع نوآوری را مطرح نموده اند که عبارتند از نوآوری محصول، فرایند، بازاریابی و مدیریت.
در ادامه در مورد هر کدام از موارد فوق توضیحاتی مختصر ارائه می شود:
۱- نوآوری محصول
این نوع نوآوری، به محصولات و یا خدمات جدید یا ارتقاء محصولات یا خدمات قبلی می انجامد. این نوع نوآوری پرکاربرد ترین و رایج ترین نوآوری می باشد که می تواند بسیار سودمند برای سازمان باشد.
برای نمونه شرکت اینتل، سازنده تراشه های کامپیوترهای شخصی، در سالهای گذشته با رقبای خود که از نمونه های مشابه و تقلیدی تراشه هایش برای رقابت بر سر قیمت استفاده می کردند روبه رو شد، با نوآوری مدیر ارشد اجرایی این شرکت و با تدوین برنامه ای اقدام به تولید تراشه های نو کرده و رقبای خود را در گرد و غبار پشت سر خود محو کردند.
۲- نوآوری فرایند
این نوع نوآوری به فرآیندهای بهبود یافته در سازمان به عنوان مثال در بخش های عملیات، مدیریت منابع انسانی، امور مالی و … منتج می شود.
این نوع نوآوری بر بهبود اثربخشی و کارایی تاکید می ورزد و با بهبود در فرایند و با ایجاد روش و فرایند جدید و نوین و یا تغییر در فرایند، سبب بهتر شدن جریان کار، ارتقا، بهبود محصول و خدمات و در نهایت پیشرفت سازمان می گردد.
۳- نوآوری در بازاریابی
این نوع نوآوری به کارکردهای بازاریابی، تبلیغ، قیمت گذاری، توزیع و دیگر کارکردهای محصول به غیر از توسعه محصول ( مانند بسته بندی یا تبلیغات) مربوط می شود.
استفاده از مفهوم نوآوری بازاریابی، سازمانها را قادر می سازد تا همگام با تغییرات فناوری، نیازهای مشتریان را که پیوسته با تغییرات سلایق و شرایط جامعه دستخوش تحول است، شناسایی کرده و انتظاراتشان را برآورده سازند.
۴- نوآوری در مدیریت

مهارت ادراکی

۷۳/۲۵

۸۴/۴

۴۵۸/۰

۰۰۰۱/۰

 

اثربخشی

۲۶/۸۸

۷۰/۱۲

 

 

جدول۴-۶: رابطه بین مهارت ادراکی مدیران و اثربخشی سازمانی
همان گونه که در جدول۴-۶ مشاهده می شود مقدار ضریب همبستگی برابر ۴۵۸/۰ گردیده این مقدار در سطح۰۰۰۱/۰معنادار شده است و از آنجا که سطح قابل قبول معناداری کمتر از ۰۵/۰ می باشد بنابراین نتیجه می گیریم که بین مهارت ادراکی مدیران و اثربخشی سازمان رابطه معنادار وجود دارد بدین معنا که با افزایش میزان مهارت های ادراکی مدیران، اثربخشی سازمان نیز افزایش می یابد.

۴-۳-۴- فرضیه چهارم پژوهش
بین میزان ادراک مدیران و معلمان از مهارتهای سه گانه مدیریتی تفاوت معنادار وجود دارد.
برای بررسی این فرضیه از آزمون تی مستقل استفاده گردید که نتیجه آن در جدول زیر آمده است .

 

گروه

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

t

درجه آزادی

سطح معناداری

 

مدیران

۵۰

۵۲/۹۳

۲۷/۸

۳۱/۰

۱۴۸

۷۵/۰

 

معلمان

۱۰۰

۹۸/۹۲

۷۱/۱۰

 

 

جدول ۴-۷ : تفاوت بین میزان ادراک مدیران و معلمان از مهارتهای سه گانه مدیریتی
همانگونه که مشاهده میشود مقدار t برابر با ۳۱/۰ گردیده که این مقدار با درجه آزادی ۱۴۸ در سطح ۷۵/۰ معنادار گردیده و چون سطح قابل قبول معناداری کمتر یا مساوی ۰۵/۰ میباشد ، بنابراین نتیجه می‌گیریم که بین میزان ادراک مدیران و معلمان از مهارتهای سه گانه مدیریتی، تفاوت معنادار وجود ندارد.
۴-۳-۵- فرضیه پنجم :
بین مهارتهای سه گانه (فنی ، انسانی ، ادراکی ) ومیزان اثر بخشی سازمان رابطه وجود دارد.
تحلیل مسیر کاربرد رگرسیون چند متغیری در ارتباط با تدوین بارز مدل های علی می باشد. هدف آن بدست دادن برآورد های کمی روابط علی بین مجموعه ای از متغیر ها است. روابط بین متغیر ها در یک جهت جریان می باشد و به عنوان مسیر های متمایزی در نظر گرفته می شود. مفاهیم تحلیل مسیر در بهترین صورت از طریق نمودار مسیر که روابط علی احتمالی بین متغیر ها را آشکار می سازد، تبیین می شود. در این مدل هر یک از مقادیرp نشان دهنده ضریب مسیر(بتا) می باشد که همان وزن های Beta در تحلیل رگرسیون یعنی ضریب همبستگی جزئی بین آن متغیر و متغیر درونزا(وابسته) می باشد. شکل زیر نمودار مسیر برونداد را نشان می دهد که از طریق نرم افزار AMOS5 مورد تحلیل قرار گرفته است.
برای تشکیل نمودار مسیر دو نوع متغیر باید تعریف شود ۱- متغیر های برونزا یا مستقل که در این تحلیل ابعاد مهارت های سه گانه می باشد ۲- متغیر های درونزا(وابسته) که در این تحلیل اثر بخشی می باشد.
وجود فلش های یک طرفه به معنای وجود رابطه یک طرفه(رابطه علی) و فلش های دو طرفه وجود رابطه همبستگی را نشان می دهد. نمودار پیشنهادی جهت تحلیل مسیر به صورت زیر می باشد.
در شکل ۱ هر یک از مهارتها با توجه به فلش های دو طرفه فقط پیش بینی رابطه همبستگی شده است. هر یک از مهارتهای سه گانه تأثیر گذاشته و این مهارتها برروی اثربخشی تأثیر می گذارد یعنی تأثیر هر یک از مهارتها اثر غیر مستقیم است وبرروی اثربخشی تاثیر مستقیم دارد .
شکل ۴-۱ مسیر درونداد در تحقیق حاضر

۴-۱-۴-۲-۳-مسکن به ازاء هزار نفر جمعیت ۱۴۳
۴-۱-۵- روند تحولات قیمت مسکن ۱۴۳
۴-۱-۶- نقش دولت و بخش خصوصی در تامین مسکن ۱۴۵
۴-۱-۶-۱-سرمایه‌گذاری دولت در تامین مسکن ۱۴۵
۴-۱-۶-۲-سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در واحدهای مسکونی مناطق شهری کشور به تفکیک ساختمان های شروع شده، نیمه تمام و تکمیل شده ۱۴۸
۴-۲- تجزیه‌وتحلیل شاخص‌های بررسی شده در طول برنامه سوم وچهارم ۱۵۱
۴-۳- جمع‌بندی ۱۷۵
فصل پنجم: پاسخ به سوالات و نتیجه‌گیری ۱۷۷
مقدمه ۱۷۸
۵-۱- پاسخ به سوالات ۱۸۰
۵-۲- نتیجه‌گیری ۱۸۷
منابع فارسی ۱۹۲
منابع انگلیسی ۱۹۵
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره ۱: مسکن مقرون‌به‌صرفه در چین ۵۹
جدول شماره ۲: خلاصهای از برنامههای تامین مسکن کمدرآمدها در کشورهای مختلف ۹۴
جدول شماره ۳: روند تحولات شاخص بهای اقلام کلیدی در بخش مسکن(برنامه سوم) ۱۰۴
جدول شماره ۴:تولید در بخش مسکن طی برنامه سوم ۱۰۶
جدول شماره ۵: سهم ساختمان‌های سه طبقه و بیشتر در ساخت‌و سازهای مناطق شهری طی دوره برنامه سوم ۱۰۶
جدول شماره ۶: روند تحولات شاخص بهای اقلام کلیدی در بخش مسکن(برنامه چهارم) ۱۱۱
جدول شماره ۷:مشخصات کلی حجم ساخت‌و ساز در مسکن مهر(هزارواحد) ۱۱۳
جدول شماره ۸: برآورد میزان نقدینگی خانوارهای شهری جهت خرید مسکن در سال ۱۳۸۸ میلیون ریال- درصد ۱۱۵
جدول شماره ۹: تغییرات جمعیت و خانوار کل کشور در نقاط شهری و روستایی در سال‌های ۹۰-۱۳۳۵ ۱۲۲
جدول شماره ۱۰: مقایسه تغییرات نرخ رشد جمعیت و خانوار کل کشور در نقاط شهری و روستایی در سال‌های۹۰-۱۳۳۵ ۱۲۳
جدول شماره ۱۱: پروانه های ساختمانی صادر شده برای احداث ساختمان مسکونی بر حسب تعداد واحد مسکونی، مساحت زمین و مساحت زیربنا در نقاط شهری(فقره- هزار مترمربع) ۱۲۴

جدول شماره ۱۲: روند تحولات متوسط زیربنای هر واحد مسکونی در نقاط شهری کل کشور طی سال‌های ۱۳۸۰-۱۳۹۱ ۱۲۵
جدول شماره ۱۳: پروانه های ساختمانی صادر شده در مناطق شهری برحسب شیوه ساخت در سال‌های ۱۳۸۵تا۱۳۹۰ ۱۲۶
جدول شماره ۱۴: ضریب جینی و سهم هزینه ناخالص سرانه هر دهک در سال‌های ۹۱-۱۳۸۰: کل کشور(دهک وزنی) ۱۲۸
جدول شماره ۱۵: متوسط هزینه‌های خالص سالانه یک خانوار شهری و روستایی(ریال) ۱۳۰
جدول شماره ۱۶: متوسط درآمد سالانه یک خانوار شهری و روستایی (ریال) ۱۳۱
جدول شماره ۱۷: متوسط هزینه مسکن در سبد هزینه خانوار(ریال) ۱۳۳
جدول شماره ۱۸: متوسط هزینه ناخالص سالانه مسکن یک خانوار شهری در هر یک از دهکهای هزینه سالانه(ریال) ۱۳۴
جدول شماره ۱۹: متوسط هزینه ناخالص سالانه مسکن یک خانوار روستایی در هر یک از دهکهای هزینه سالانه(ریال) ۱۳۶
جدول شماره ۲۰: تحولات شاخصهای دستیابی به مسکن، طول دوره انتظار،درآمد خانوار و قمیت مسکن در بازه زمانی۹۱-۱۳۷۹ ۱۳۹
جدول شماره ۲۱: خانوارهای شهری ساکن در کشور بر حسب نحوه تصرف مسکن ۹۰-۱۳۷۵ (درصد) ۱۴۰
جدول شماره ۲۲: روند تحولات موجودی مسکن مناطق شهری و روستایی کشور در سالهای ۱۳۶۵تا۱۳۹۰(میلیون واحد) ۱۴۱
جدول شماره ۲۳: متوسط موجودی مسکن سالانه اضافه شده مناطق شهری و روستایی کشور در سالهای۹۰-۱۳۶۵ ۱۴۱
جدول شماره ۲۴: تحولات شاخص نفر در واحد مسکونی در سالهای۹۰-۱۳۶۵ ۱۴۲
جدول شماره ۲۵: تحولات تراکم خانوار در واحد مسکونی در سالهای ۱۳۶۵ تا۱۳۹۰(میلیونواحد) ۱۴۲
جدول شماره ۲۶: واحدهای مسکونی موجود به ازای هزار نفر جمعیت در سالهای ۹۰-۱۳۶۵ ۱۴۳
جدول شماره ۲۷: روند تغییرات شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی و شاخص بهای مسکن ۱۴۴
جدول شماره ۲۸: متوسط نرخ رشد سالانه قیمت مسکن در سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۱(درصد) ۱۴۵
جدول شماره ۲۹: اعتبارات عمرانی دولت در فصل مسکن(میلیون ریال) ۱۴۶
جدول شماره ۳۰: خانوارهای دریافت کننده زمین برای ساخت واحد مسکونی و مساحت اراضی واگذار شده توسط سازمان ملی زمین و مسکن ۱۴۷
جدول شماره ۳۱: احداث مسکن محرومین توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ۱۴۸
جدول شماره ۳۲: سرمایهگذاری بخش خصوصی در واحدهای مسکونی مناطق شهری کشور (میلیارد ریال) ۱۴۹
جدول شماره ۳۳: چارچوب سیاست‌گذاری در بخش مسکن در برنامه‌های توسعه سوم و چهارم ۱۸۱
فهرست نمودارها
عنوان صفحه

حال که ضرایب برهمکنش بین حلال ها و هیدروکربن ها بدست آمد در این قسمت به بررسی منحنی های رفتار فازی دما بر حسب جزء مولی و فشار برحسب جزء مولی می پردازیم.
-گلیکول
شکل۴-۹- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط مونو اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر

شکل۴-۱۰- منحنی فشار بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط مونو اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در دمای ۳۵۱ درجه ی کلوین

شکل۴-۱۱- منحنی فشار بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دی اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در دمای ۳۵۱ درجه ی کلوین

شکل۴-۱۲- منحنی فشار بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط تری اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در دمای ۳۵۱ درجه ی کلوین

شکل۴-۱۳- منحنی فشار بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط پروپیلن گلیکول و نرمال هپتان در دمای ۳۵۱ درجه ی کلوین
شکل۴-۱۴- منحنی مایع- مایع دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط مونو اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر، داده های تجربی از [۳۹]
شکل۴-۱۵- منحنی مایع- مایع دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دی اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر، داده های تجربی از [۳۹]
شکل۴-۱۶- منحنی مایع- مایع دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط تری اتیلن گلیکول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر، داده های تجربی از[۳۹]
شکل۴-۱۷- منحنی مایع- مایع دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط پروپیلن گلیکول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر[داده های تجربی از مرجع ۳۹]
شکل۴-۱۸- مقایسه ی حلالیت های گلیکول ها در نرمال هپتان در دمای ۳۵۱ درجه ی کلوین
همان طور که در شکل های فوق مشاهده می شود حلالیت گلیکول ها در هیدروکربن ها کم است، به همین جهت از استفاده ی آن در برطرف کردن انسداد میعانی صرف نظر می کنیم.
حلال بعدی گلیکول اتر است که به بررسی رفتار فازی آن می پردازیم.
-گلیکول اتر ها
شکل۴-۱۹- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دو متوکسی اتانول و نرمال هپتان در فشار ۱ اتمسفر، داده های تجربی از[۲۱]
شکل۴-۲۰- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دو متوکسی اتانول و نرمال اکتان در فشار ۱ اتمسفر ، داده های تجربی از[۲۱]
شکل۴-۲۱- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دو متوکسی اتانول و نرمال هگزا دکان در فشار ۱ اتمسفر ، داده های تجربی از [۲۱]
شکل۴-۲۲- منحنی لگاریتمی غلظت نرمال هپتان بر حسب دما برای مخلوط دو متوکسی اتانول و نرمال اکتان دکان در فشار ۱ اتمسفر، داده های تجربی از[۲۱]
شکل۴-۲۳- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دو اتوکسی اتانول و نرمال اکتان در فشار ۱ اتمسفر ، داده های تجربی از [۲۱]
شکل۴-۲۳- منحنی دما بر حسب غلظت نرمال هپتان برای مخلوط دو بوتوکسی اتانول و نرمال اکتان در فشار ۱ اتمسفر ، داده های تجربی از[۲۳]
برای بررسی رفتار فازی حلال در کنار سیال گاز میعانی ازسیال با هیدروکربن هایی با جزء مولی زیر استفاده شده است:
جدول۴-۹- جزء مولی سیال گاز میعانی ساختگی دو و همکارانش(۲۰۰۰)[۳]

 

جزء مولی	هیدروکربن های سیال گاز میعانی
۸/۰	متان
۱۵/۰	بوتان
۰۳۸/۰	نرمال هپتان

الف – با عنایت به لزوم ارائه گزارش واحدهای مختلف به مراجع بالادستی، پیشنهاد میگردد سامانه نظارت پروژه های ملی و استانی ایجاد شود و کلیه پروژه ها از نظر پیشرفت علاوه بر نظارت نوبه ای، توسط مراجع مختلف نیز مورد پایش و ارزیابی قرار گیرند وامنیت لازم در بستر شبکه نیز کاملا جدی انگاشته شود.
ب – پیشنهاد میگرددسیستمهای تبادل اطلاعات فرایندها بر پایه مشخصات پروژه، کارفرما– مجری – ناظر - منابع مالی - مدت شروع و پایان پروژه در شبکه اختصاصی ایجاد گردد و سرفصل هرپروژه به اطلاع نمایندگان دولت در استان و نمایندگان مجلس بصورت دسترسی سیستمی به اطلاعات مهیا گردد.
۵-۶-۶ پیشنهادهایی در زمینه بعد کیفیت
الف– با توجه به لزوم نظارت مطلوب کیفیت در پروژه های فناوری اطلاعات و رعایت مقررات مناقصات دولتی میتوان به مجریانی محول نمودکه استانداردهای ملی را رعایت نمایند.
ب – پیشنهاد میگردد ارزیابی نظارت بر عملکرد مجریان بصورت تیمی صورت گیرد و گزارش با تایید تیم مربوطه که بصورت نوبه ای در مقاطع زمانی مختلف صورت گرفته ارائه و پیشرف پروژه کنترل گردد.
۵-۶-۷ پیشنهادهایی در زمینه بعد زمان
الف- با توجه به اهمیت مدت اجرا و زمان بندی پروژه، پیشنهاد میگردد بااستفاده از نرم افزار های مدیریت پروژه بصورت روزآمدمجموعه کارها را رصد نموده وجزئیات پروژه به اطلاع عموم رسانده شود.
ب- پیشنهاد میگرددجزئیات تقسیم زمانی پروژه بصورت گام به گام تعریف نموده و برای تمام کارفرمایان، پیمانکاران، ناظران وتیم های اجرایی ابلاغ گرددو از برنامه های انتزاعی و تصورات فضایی خودداری گردد.

ج– پیشنهاد میگردد نیازهای سیاسی مدیریتها در پروژه ها ادغام نشود واز تعجیل و تاخیر بهره برداری پروژه ها بدلیل نیازهای سیاسی خودداری گرددومواعید و تعهدات سیاسی و اداری مدیریتی با همخوانی منطقی در جامعه ارائه گردد.
۵-۷ چالشهای پیش روی اجرای استعلام الکترونیکی بین دستگاه های دولتی استان مرکزی
در فرهنگ واژگان مترادف و متضاد چالش به معناهای ۱- خرامیدن، خرامش، نازخرامی ۲- تکبر، غرور ۳- جولان ۴- جنگ وجدال، زدوخورد، کشمکش ۵- تلاش، مبارزه ۶- مساله و موضوع، آورده شده است که منظور و نیت ما از این واژه همان مسئله و موضوع است و آنچه بعنوان مسئله هایی که باید درراستای اجرای برنامه حل شده و یا به موضوعات کم اهمیت استحاله گردند تا از دغدغه ها کاسته شود ما براساس شاخصهای مدل تحقیق مورد بررسی کرده ایم.
۵-۷-۱ تامین نیروی متخصص
آنچه محور تمام خدمات دولت به مردم و سیستمهای متعدد است منابع انسانی است که باید جهت مشاغل و عنوانهای شغلی خاص برگزیده شود- استخدام گردد-آموزش داده شود و در شغل متناسب باتخصص وآموزش بکارگیری شود که این امر با عنایت به ارتباط قوی تحصیل و شغل کاربران و عدم انطباق تحصیل و شغل نسبت کمی از شاغلین در حوزه فناوری قابل اغماض است اما مستلزم بکارگیری نیروی متخصص فناوری اطلاعات در حوزه تخصصی مربوطه میباشد و بعضا نیروهای فناوری اطلاعات در اختیار واحدهای اداری مالی – پرسنلی- تدارکات و حقوقی قرار دارند واز توان فنی آنان درحد تهیه گزارشات آماری این واحدها استفاده میشود.
۵-۷-۲ آموزش کاربران و تیم سازی
با عنایت به اینکه بنابرارائه خدمات الکترونیکی به مراجعین و بهره برداری از سیستمهای مکانیزه باسرعت – دقت و کیفیت مطلوب و بهره وری مناسب میباشد لذا لازم است به نیروهای موجود تیم سازی و کار گروهی آموزش داده شود تاعلاوه بر کسب توان مندی کارگروهی قدرت تحمل دیگران و تعامل با یکدیگر را نیز تمرین کنندو کارکردن باسیستمهای تخصصی شغل خود رانیز علاوه برمهارتهای هفت گانه ICDL بیاموزند.
۵-۷-۳ اجرای زیرساخت شبکه
هماهنگ سازی دستگاه های مختلف و هدایت نمودن برای اجرای زیرساخت شبکه از مسائلی است که اغلب توان اجرایی را هدر داده و به نگرش صنفی و بخشی نگری گرایش پیدا میکند و لازم است کلیه دستگاه های دولتی – مخابرات و شهرداریها در این راستا از گرایش به نگرش صنفی پرهیز نمایند و درحد مقدور درجهت اجرای پروژه مساعدت نمایند.
۵-۷-۴ تولید نرم افزار مورد نیاز
با توجه به اینکه اغلب نرم افزارهای مورد استفاده در سیستمهای وارداتی دارای منافذ امنیتی (درب پشتی) برای تولید کنندگان میباشد بررسی و کنترل لازم در تهیه نرم افزار ها ضروری است.
۵-۷-۵ تمهیدات امنیت حفظ داده ها
تعیین سطح دسترسی به لایه های اطلاعات سیستمها وصلاحیت سنجی و اتخاذ تمهیدات امنیتی و محدودیت خروج از سرور توسط نرم افزار و مدیریت رمز بسیار قوی و توان مند لازمه امنیت و حفظ داده ها است.
۵-۷-۶ سیستم یکپارچه سازی فعالیتها
آنچه فعالیتهای مجزای یک پروژه را به هم ارتباط میدهد و قسمتهای مختلف پازل پروژه را پیوند میدهد سیستم مدیریتی وهدایت مراحل پروژه است که با توجه به تفکیک سازمان مدیریت و برنامه ریزی از استانداریها، خط و مشی کدام حوزه باید عمل شود که معین نیست سازمان مدیریت و برنامه ریزی که هنوز شاکله سازما ن به خود نگرفته است یا اداره کل فناوری اطلاعات استانداری ؟
۵-۷-۷ تامین منابع مالی
با استناد به اجرای پروژه های زیرساخت مترواترنت قم و کرمان که در سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۹۱ بعنوان پایلوت زیرساخت شبکه ملی اطلاعات در استانهای مذکور اجرا گردیدکه در کوچکترین استان با ۵ شهر بالغ بر۴۷میلیارد ریال و پهناورترین استان با ۷۱شهر بالغ بر ۸/۱۲۲ میلیارد ریال میباشندواز روش قیاسی استفاده میکنیم و تعداد شهرهای مورد نظر در استان مرکزی ۳۳ شهر میباشد که تقریباً نصف شهرهای استان کرمان است و اگر با نرخ هزینه های سال ۱۳۹۱ به روش قیاسی هزینه های اجرای مترواترنت استان کرمان را که ۸/۱۲۲ میلیاردریال هزینه اجرا داشته را نصف نماییم حد اقل ۶۰ میلیارد ریال هزینه برای اجرای زیرساخت فیزیکی شبکه مترواترنت استان مرکزی خواهد بود و اگر از هزینه های دو استان قم و کرمان میانگین گرفته شودبرای هر استان کشور حداقل ۶۵ میلیارد ریال جهت اجرای زیرساخت باید درنظر گرفته شود که برای ۲۹ استان باقی مانده حد اقل رقم ۱۸۸۵ میلیارد ریال باید جهت اجرا ی مترواترنت در نظر تخصیص داده شود که برای استان مرکزی در طی ۳ سال اول برنامه پنجم ۷۱۷/۷ میلیارد ریال جهت پروژه های فناوری اطلاعات تخصیص یافته است اما با ارزیابی بعمل آمده هزینه های اجرای فیبرنوری توسط شرکت مخابرات نسبت به سال ۱۳۹۱ تقریبا” ۳ برابر شده است که با قیاس ارقام قبل و جاری ۵۲۰۰ میلیارد ریال برای هر استان بطور میانگین باید در نظر گرفته شود و تامین ۵۶۵۵ میلیارد ریال صرفا برای زیرساخت فناوری اطلاعات با توجه به برنامه های فعلی دولت مستلزم صرف زمان بسیاری است.
۵-۷-۸ تعیین مجریان قوانین
همانگونه که در پرسشنامه ها و ارزیابی نظر خبرگان اهمیت تعیین مجریان قوانین مورد تاکید قرار گرفت لذا باید قوانین مربوط به حوزه فناوری اطلاعات به گونه ای وضع گردد که همه مجموعه دولت را شامل شود وقراردادن این باور که همه کارکنان دولت باید مجری قوانین فناوری اطلاعات هم باشند از مسائلی است که قانون گذاران را با موضوعات جدید مواجه خواهد کرد.
۵-۷-۹ نظارت بر عملکرد پیمانکاران
با عنایت به اینکه پیمانکاران به سیستم نظارت مستقیم کارفرما حساسیت خاصی دارند ودر تلاش فرار از فرایند نظارت دولتی هستند لذا اجرای پروژه عظیم زیرساخت سخت افزاری و برنامه های نرم افزاری لازم جهت تبادل اطلاعات بین دستگاه های دولتی و بخصوص توضیح لحظه ای نحوه برنامه نویسی نرم افزارها و اثبات نیاز بخشهای بکار گرفته شده در نرم افزار، کاری است که از نظر برنامه نویسان افشاء اسرار شغلی محسوب میگرددو باید ضمن رعایت حریم آنان نظارت دائم و کامل برآنها حکم فرما باشد.
۵-۷-۱۰ اجرای برنامه طبق زمان بندی
با عنایت به اینکه انجام پروژه های فناوری اطلاعات طبق زمان بندی از لحاظ هزینه ها- تغییر تکنولوژی و از نظر سیاسی ارائه تصویر مطلوب از دولت را در پی خواهد داشت، ازطرفی افزایش زمان پروژه موجب تحمیل هزینه مازاد و گذشت زمان با توجه به اینکه هر دوره ۱۸ ماهه سبب تغییر نسل تکنولوژی های فناوری اطلاعات میگرددوخلف وعده های دولت تصویر نامطلوب مدیریت را درپی خواهد داشت و اجرای ۹۰درصد برنامه در مدت ۱۸ ماه باقی مانده از برنامه پنجم توسعه امری سنگین و مستوجب فشار مضاعف بر مجریان و برنامه ریزان خواهد بود.
۵-۸ پیشنهادهایی برای دیگرمحققین
الف- با عنایت به اینکه احتمال بروز حوادث مدیریتی از این قبیل مصوبات دولت و مجلس وجود دارد لذا پیشنهاد میگردد بعنوان رفتارهای خیرخواهانه و با احساس مسوءلیت اجتماعی نسبت به امکان سنجی پروژه های دولتی در محیط دانشگاهی اقدام گرددو زوایای مختلف از دیدگاه های متفاوت در جهت امکان سنجی آن بهره برداری شود.
ب– با توجه به اینکه این تحقیق در استان مرکزی و فقط برای ۴۰ دستگاه دولتی اجرا شده پیشنهاد میگردد دیگر محققین در استانهای دیگر نسبت به مشارکت در امکان سنجی پروژه های مختلف اقدام و زوایای مغفول مانده پروژه ها رابه ظهور برسانند.
۵-۹ موانع ومحدودیتهای تحقیق
الف– عدم همکاری برخی دستگاه ها در ارائه اطلاعات و عدم پذیرش پرسشنامه بدلیل تحقیق دانشجویی بدون ملاحظه نوع و نحوه تنظیم سوالات به دلیل دستورات امنیتی که مانع از ارائه رسمی پرسشنامه در دستگاه شد.
ب– محدودیت زمان و لزوم تردد مکرر جهت دریافت پرسشنامه های توزیع شده در دستگاه های دولتی.
ج– لزوم کسب مجوز جهت توزیع پرسشنامه در اکثر دستگاه های دولتی و مرتبط نمودن مجوز تحقیق به سیستم حراست دستگاه بجای حوزه پژوهشی دستگاه.
د– عدم تمایل برخی از دستگاه ها به ارائه اطلاعات فنی زیرساختی دستگاه علیرغم تنظیم سوالات بصورت کلی و کلان و پرهیز از ورود به جزئیات.
ح– توزیع پرسشنامه بجای مصاحبه و پرسشنامه که هردو مکمل هم برای جمع آوری مطلوب میباشد.
و– محدودیت نوع سولات پرسشنامه که براساس طبقه بندی لیکرت میباشد و به نظرات پرسشگر در پرسشنامه محدود میگردد و از دریافت نقطه نظرات پاسخگویان در حالتهای دیگر محروم میشود.
با توجه به مسائل مطرح شده، محقق از هیچ تلاشی در راستای جمع آوری اطلاعات فروگذار نبوده و سعی شده اخلاق تحقیق نیز رعایت گردد.
منابع و ماخذ
منابع فارسی
دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی، گروه آشنا. ۱۳۸۴٫ مرکزداده

۳- کس نمی گوید که یاری داشت حق دوستی ع اشاره به عراق و بیات راجع

 

 

 

حق شناسان را چهحالافتاد، یارانراچه شد؟ ن م .

 

 

 

این بیت در گوشه بیات را جه (راجع) اجرا شده است و اشاره ای اندک به عراق دارد، این لحن شکایت آمیز، هم به لحاظ ملودی آواز و هم به لحاظ معنوی ، شعر ، به تدریج در حال اوج گرفتن است. باز هم همان صدای (آ) در حال بیشتر تکرار شدن است و شنونده را با این حالت شکوه آمیز همراه و هم سو می سازد.

 

 

۴- لعلی از کان مروت برنیامد، سال هاست م ردیف آوازی: گوشه عشاق

 

 

 

تابشخورشید و سعی باد و باران را چه شد؟ م .

 

 

 

کان مُروّت: اضافه تشبیهی، مروت به کان پر لعل مانند شده است. قدما معتقد بودند که با تابش خورشید و تأثیرات باد و باران، سنگ در معدن تبدیل به لعل می شود.
گوشه عشاق که اوج این آواز است و یکی از فرازهای مؤثر و آسمانی ردیف آوازی است، شکایت بیداد را هم به اوج معنا می رساند و باز هم به نوعی شکایت از زمانه، قضا و قدر و خورشید و باران و باد. تکرار صدای بلند (آ) در تمامی غزل آواز همان، حکایت غرور و عزت نفس است که تم اصلی آواز بیداد است.

 

 

۵- شهر یاران بود و خاک مهربانان این دیار م ردیف آوازی: گوشه عشاق و قرچه م جمله اول رضوی

 

 

 

مهربانی کی سرآمد؟ شهریاران را چه شد؟ ن م .

 

 

 

بیت براساس تکرار کلمۀ «شهریاران» با تسامح دارای صنعت ردالصدر الی العجز و یا تصدیر است و نیز بین شهر یاران و شهریاران جناس مرکب است.
گوشه عشاق برای اینکه پر سوز و گداز شود به قرچۀ شور راه پیدا می کند که شنونده را متوجه این تغییر حالت کند و سوز و گداز ملودی و مضمون را به شنونده بطور مؤثر تفهیم کند و در احساس مستمع تنوعی زیبا و جان سوز بوجود آورد.

 

 

۷- گوی توفیق و کرامت در میان افکنده اند م ردیف آوازی: جمله اول شوشتری

 

 

 

کس به میدان در نمی آیدسواران راچه شد؟ ن .

 

 

 

گوی توفیق و کرامت: اضافه تشبیهی، توفیق و کرامت به گوی چوگان بازی مانند شده است.
سواران: چوگان بازان، دلاوران. بین گوی، میدان و سواران تناسب است.
در اینجا لحن شکایت ملایم و موقر می شود لذا با گوشه شوشتری که تم ملایم دارد انطباق بیشتری دارد. آواز همچنان به طرف آرامش و آهستگی میرود، ضمن اینکه شکایت همچنان باقی است، اما با اقتداری توأم با آرامش که نتیجه تجربه و پختگی است.

 

 

۶- صدهزارانگلشکفت و بانگ مرغی برنخاست م جمله دوم عشاق فرود به بیداد و شوشتری

 

 

تعداد اقامتگاه های عمومی و صرف غذا
در سطح شهرستان ۲۲۲ واحد است که ۸۳ مورد شهری و ۱۳۹ مورد روستایی است. (مأخذ: سالنامه آماری استان گیلان سال ۱۳۹۰ و فرمانداری رضوانشهر ۱۳۹۳)
۲-۸-۱۴-۵) حمل و نقل
شهرستان رضوانشهر فاقد ترمینال مسافربری می باشد و مردم برای سفر به دیگر شهرهای کشور از خودروهای عبوری یا از طریق ترمینال های مسافربری شهرستان های تالش و بندرانزلی اقدام می نمایند. در زمینه حمل و نقل شهری تعداد ۴۶ تاکسی شهری در داخل شهر فعالیت دارند. آن هم تنها در مسیر خیابان اصلی شهر و در سایر خیابان ها و کوچه ها مردم برای عبور و مرور با تاکسی شهری دچار مشکل هستند. اتوبوس شهری وجود ندارد. ۱۲ واحد آژانس کرایه اتومبیل و دو آژانس مخصوص بانوان در داخل شهر فعالیت دارند و ۴۶ دستگاه تاکسی بی سیم در سطح شهر به شهروندان خدمت ارائه می دهند.

از نظر موقعیت ارتباطی شهرستان رضوانشهر در شاهراه ارتباطی مرکز استان به بندر آستارا و همسایگان شمالی قرار دارد. از طرف دیگر از دو مسیر سه راه اسالم به خلخال و راه پونل به خلخال کوتاه ترین مسیر ورودی به استان اردبیل است.از چند مسیر مختلف ضیابر به پیربازار، صومعه سرا به رشت، انزلی به رشت با مرکز استان ارتباط می یابد. جمع راه های شهرستان بر اساس آمار سال ۱۳۹۰، ۹۸/۶۰۰ کیلومتر می باشد. شهرستان فاقد راه آهن است اما در طرح راه آهن قزوین-رشت-آستارا دو ایستگاه راه آهن در شهرستان احداث خواهد شد. (مأخذ: سالنامه آماری استان گیلان ۱۳۹۰ و مشاهدات نگارنده)
۲-۸-۱۴-۶) شبکه ارتباطی شهرستان رضوانشهر
تعداد فرستنده های تلویزیونی شهرستان ۱۴۷ ایستگاه و تعداد ۵۲ فرستنده اصلی وجود دارد که شبکه های اول، دوم، سوم، چهارم، باران و خبر را برای سطح شهرستان پوشش می دهد. در حدود ۹۹ درصد از مناطق شهری و روستایی و کوهستانی شهرستان از خدمات تلفن ثابت بهره مند هستند. ۹۵ درصد از تمامی مناطق شهرستان از مزایای تلفن همراه برخوردارند و ۵ درصد با قیمانده مربوط به کوهستان های صعب العبور می باشد.
در زمینه خدمات اینترنتی تعداد شرکت های خدمات اینترنتی Isp در سطح شهرستان ۶ شرکت است که اولین آنها آشنای اول (مخابرات) است و شرکت های دیگر عبارتند از: ذعا کیش- فن آرا – سبز البرز –اندیشه سبز خزر و دادگستر است که فعالیت تمامی آنها در سطح شهر رضوانشهر است و روستاها تاکنون از خدمات اینترنتی بی بهره بوده اند اما طبق اظهار مسئولین مخابرات تا پاییز ۱۳۹۳ تمامی روستاها نیز به شبکه اینترنتی متصل خواهند شد. در تمامی روستاها نیز دفتر خدمات پست بانک افتتاح شده است. در مورد وجود دستگاه های گیرنده ماهواره اطلاعات درستی در دست نیست اما طبق مشاهدات نگارنده گیرنده های ماهواره حتی در اکثر روستاهای کوهستانی شهرستان نیز به وفور دیده می شود. (مأخذ: مصاحبه با آقای حسنی، مدیر مخابرات رضوانشهر در تاریخ ۷ تیر ماه ۱۳۹۳)
۲-۸-۱۴-۷) جاذبه های گردشگری رضوانشهر
۲-۸-۱۴-۷-۱) مناطق نمونه گردشگری

 

1. 1. منطقه کوهستانی ارده: این منطقه در ارتفاعات رضوانشهر قرار دارد و دسترسی به این منطقه در فصول بهار و تابستان میسر است و در فصول دیگر به دلیل بارش برف و باران و نبود جاده آسفالته، دسترسی به آن تنها با خودروهای کمک دار میسر است.

 

1. 1. منطقه کوهستانی دشت دامن: منطقه نمونه گردشگری دشت دامن در ارتفاعات شهرستان رضوانشهر قرار دارد.

 

1. 1. منطقه ساحلی پره سر: منطقه پره سر به علت دارا بودن شرایط ساحلی و جنگلی توانایی بالایی برای جذب توریست دارد. فاصله بین منطقه ساحلی و جنگلی در حدود ۵ کیلومتر است.

 

1. 1. منطقه ساحلی تازه آباد: در ۵ کیلومتری شهرستان رضوانشهر قرار دارد و مجتمع آن وابسته به شهرداری رضوانشهر است.

 

1. 1. منطقه کوهستانی زندانه: در ارتفاعات شهرستان با ییلاقات زیاد پذیرای گردشگران است.

 

۲-۸-۱۴-۷-۲) آثار باستانی

 

1. 1. پل آجری رودخانه شفارود: این پل در جاده مواصلاتی رضوانشهر-تالش بر روی رودخانه شفارود در روستای پونل واقع شده و مصالح آن عمدتاً از آجر است و بنای آ« مربوط به دوره فاجاریه می باشد.

 

1. 1. گورستان باستانی «مینه رو» و «وسکه»: در مسیر آسفالته رضوانشهر به تالش و در ابتدای تأسیسات صنایع چوکا راه شوسه ای در میان درختان جنگلی و کناره شمال شرقی شفارود وجود دارد که در ۳ کیلومتری مسافت روستای ییلاقی وسکه و مینه رو وجود دارد. در سال های اخیر در آن آبادی ها، گورستان ها باستانی مهمی شناسایی شده، در کاوش های باستان شناسی در این منطقه گورهای مختلف کشف و لایه برداری شده که علاوه بر اسکلت های موجود در گورها، اشیایی چون ظروف سفالی، مهره های تزئینی، النگو، خنجر، ادوات آهنی سر پیکان، تبر و شمشیر که کاملاً اکسیده شده بودند، به دست آمده که به علت رطوبت زیاد متلاشی شده اند. قدمت این گورستان ها به دوران اشکانی می رسد.

 

1. 1. خرابه های شهر گسکر: با گذر از روستای بهمبر درست غرب جاده پونل در کنار راه جاده شاه عباسی بر دو سمت رودخانه اسکندررود، آثار خرابه های به جا مانده از شهری قدیمی در جنگل انبوه هفت دغنان (به وسعت حدود چهل هکتار) به چشم می خورد. امروزه از بقایای این شهر قدیمی که زمانی شهری آباد و پر رونق بوده، می توان به آثاری همچون حمام، خانه، مغازه، یک پل آجری و کور سیده خروسه اشاره نمود. این شهر زمانی محل حکومت امرای گسکر بوده و قدمت آن به دوره ایلخانی و صفوی بر می گردد.

 

1. 1. بنای تاریخی ایسپیه مزگت: بنای ایسپیه باقیمانده یک آتشکده قدیمی و بزرگ در دیناچال تالش است. این بنا در دوران پس از اسلام احتمالاً بعد از قرن سوم به مسجد تبدیل شده و مورد استفاده قرار گرفته است.

 

۲-۸-۱۴-۷-۳) بناهای زیارتی
آرامگاه پیر شرف شاه و یا سید شرف شاه دولایی، در روستای دارسرا در ۵ کیلومتری شرق رضوانشهر واشع شده، آرامگاه مادرش سید بانو نیز در جوار آن قرار دارد و رودخانه چافرود در حد فاصل آن دو مزار جریان دارد. سید شرف شاه شاعر و عارف گیلانی است که دیوان اشعاری از او به زبان گیلکی-تالشی بر جای مانده و از عرفای سده هشتم می باشد.
از دیگر مکان های مذهبی این شهرستان می توان به سلطان برزکو در ییلاق برزکو اشاره کرد که در قله بسیار مرتفعی واقع شده و در فصل تابستان عده کثیری برای زیارت به این مکان می روند. همچنین در داخل شهرستان نیز می توان از سلطان غریب بنده نام برد که از نوادگان امام موسی بن جعفر (ع) می باشد.
۲-۸-۱۴-۷-۴) جاذبه های فرهنگی گردشگری رضوانشهر

 

1. 1. بازارهای هفتگی رضوانشهر در روزهای سه شنبه در پره سر و چهارشنبه در رضوانشهر

 

1. 1. آیین استقبال از نوروز

 

1. 1. جشنواره بازی های بومی و محلی زندانه و برن

 

1. 1. جشنواره خرمن

 

1. 1. جشنواره کوچ

 

1. 1. مراسم تاسوعای سید شرف شاه

 

1. 1. اجرای تعزیه در اربعین در بقاع غریب بنده و سید شرف شاه

 

۲-۸-۱۴-۷-۵) مراکز اقامتی و پذیرایی رضوانشهر

 

1. 1. هتل حوریان گیسوم

 

1. 1. اردوگاه شهید رجایی

 

1. 1. طرح ساحلی تازه آباد

 

1. 1. مجتمع آستانه حضرت معصومه رودکنار

 

1. 1. رستوران ارکیده

 

1. 1. رستوران طلایی شمال

 

1. 1. استراحتگاه فرهنگیان پونل

 

1. 1. خانه معلم رضوانشهر (مأخذ: نشریه جاذبه های گردشگری رضوانشهر، ستاد خدمات سفر فرمانداری رضوانشهر، تابستان ۱۳۹۳)

 

۲-۸-۱۵) چالش ها و مشکلات رضوانشهر

 

 

* در دور سوم ۲ نفر از شرکت کنندگان همکاری خود را متوقف کردند و تعداد پرسشنامه های جمع آوری شده به ۲۸ عدد کاهش یافت.
سوالات توصیفی این امکان را فراهم می کرد که شرکت کنندگان انتقادات و نظرات خود را راحت تر بیان کنند. پس از جمع آوری نظرات و پاسخ های دور اول، خلاصه ای از نظرات، انتقادات و پیشنهادات در قالب سندی تهیه شد و از آن در جهت اصلاح و بهبود چارچوب اولیه استفاده شد.
پس از اجرای مرحله اول، ۳ نوع بازبینی به چارچوب پیشنهادی اعمال شد:

 

 

• بازبینی های اساسی و ریشه ای

 

 

 

• بازبینی های اضافه و یا حذف کردن ابعاد چارچوب

 

 

 

• بازبینی های شفاف سازی و افزایش قابلیت درک

 

 

بازبینی های اساسی محدود بودند و شامل توسعه مفاهیم جدید حاصل از نظرات و پیشنهادات شرکت کنندگان، شرح بیشتر و شفاف سازی مفاهیم موجود در چارچوب اولیه و همچنین توجیه بیشتر عناصر و قسمت های چارچوب می شد. بازبینی های افزودنی به معرفی عناصر جدید، تشریح مفهوم هریک و رابطه آن با دیگر عناصر می پرداخت. نهایتا بازبینی های شفاف سازی زمانی مورد استفاده قرار گرفت که از نظر خبرگان، لازم بود مفاهیم موجود با جزئیات و تشریح بیشتری بیان شده و یا تاکید بیشتری بر روی آنها اعمال شود.
دور اول اجرای روش دلفی در فاز ۱ ارزیابی
همانطور که قبلا هم ذکر شد در دور اول، مفاهیم اولیه، مرور ادبیات، کارهای پیشین انجام گرفته و تشریح جزئیات آنها در اختیار شرکت کنندگان قرار گرفت. اهداف چارچوب و کار تحقیقی انجام گرفته شده نیز جهت ارزیابی چارچوب تهیه شده در اختیار ایشان قرار گرفت. پرسشنامه بدون ساختار(توصیفی) که در پیوست ۱ نشان داده شده است (پرسشنامه شماره ۱) به هر یک از شرکت کنندگان ارائه شد که هدف آن خلق ایده های جدید و انجام طوفان مغزی بود. از هر یک از شرکت کنندگان درخواست شد که نظرات خود را آزادانه، به طور مستقل و جداگانه بیان کنند. پس از جمع آوری پرسشنامه ها، پاسخ ها سازماندهی، نظرات مشابه ترکیب و گروه بندی شدند و موضوعات تکراری و حاشیه ای حذف شد و همچنین پاسخ ها تا حد امکان خلاصه شدند.
دور دوم اجرای روش دلفی در فاز ۱ ارزیابی
پس از اصلاح و بهبود چارچوب با الهام از نتایج و پاسخ های پرسشنامه دور اول، از طریق پست الکترونیکی از شرکت کنندگان دور اول، جهت شرکت در دور دوم دعوت به عمل آمد و به هریک از آنها ایمیلی ارسال شد که شامل موارد ذیل بود:

 

 

• دعوت نامه شرکت در دور دوم

 

 

 

• یک نسخه از چارچوب پیشنهادی

 

 

 

• توضیحات تکمیلی چارچوب

 

 

 

• ۶ پرسشنامه به ازای هر مرحله از چرخه حیات سیستم

 

 

 

• نظرات و پاسخ های افراد در دور اول با حفظ گمنامی افراد

 

 

 

• سند تحلیل پاسخ ها و اظهارنظرها در دور اول

 

 

در دور دوم به شرکت کنندگان فرصت داده شد تا نظرات و جواب های دور اول خود و دیگر شرکت کنندگان را مطالعه و تحلیل کرده (با حفظ گمنامی افراد) و نظرات و پاسخ های خود را بازبینی کرده و در صورت لزوم اصلاح کنند. بر اساس مباحث مطرح شده در دور اول، پرسشنامه های ساختارمندی به ازای هر مرحله از چرخه حیات سیستم سازمانی به هریک از شرکت کنندگان ارائه شد. نمونه این پرسشنامه ها در پیوست ۱ در قالب پرسشنامه شماره ۲ و پرسشنامه شماره ۳ نشان داده شده اند. پرسشنامه های مشابهی نیز برای مراحل انطباق، پذیرش، عادی سازی و به روز رسانی تهیه شد که به علت تکراری بودن از ذکر آنها خودداری کرده ایم. پرسشنامه های دور دوم به محض آماده شدن در اختیار شرکت کنندگان قرار گرفت و این پرسشنامه ها بعد از کامل شدن جهت تحلیل برگردانده شدند.

نتایج کمی به دست آمده در دور دوم فاز ۱ ارزیابی
نتایج پرسشنامه های دور دوم به شرح ذیل می باشد. همانطور که در شکل ۳-۱ مشاهده می شود موارد ذکر شده در سلول های چارچوب پیشنهادی با درصد بالایی توسط خبرگان شرکت کننده در روش دلفی انتخاب شده اند. مثلا عدد ۶۰ نشان داده شده در سطر ۲ و ستون ۲ نشان دهنده این موضوع است که ۶۰ درصد شرکت کنندگان در دور دوم گزینه عدم تعهد مدیریت ارشد را به عنوان مهمترین مانع اجرای مؤثر فرایند مدیریت دانش در مرحله آغاز از چرخه حیات سیستم های سازمانی انتخاب کرده اند.
انواع دانش
فعالیت های مدیریت دانش
کنشگران
چرخه حیات سیستم سازمانی
مهارت های لازم
موانع مدیریت مؤثر دانش
دانش خاص سازمان
انتقال دانش
مدیران ارشد
مهارت های مدیریتی
عدم تعهد مدیریت ارشد
آغاز
۶۰%
۵۶%
۴۵%
۴۳%
۴۹%
دانش کسب و کار
اشتراک دانش
مدیران میانی و فروشندگان
مهارت های تجاری
رتبه و جایگاه سازمانی
انتخاب
۵۳%
۳۹%

قوم گفتندش که کسب از ضعف قلـب لقـمه تـزویــر دان بـر قــدر حــلـق
نیسـت کــسبی از توکــل خــوبتـر نیست از تسلــیم خــود محـبـوب تـر
پس گــریـزنـد از بــلا ســوی بـلا بس جــهنـد از مـار ســـوی اژدهــا
حیله کرد انسان و حیلــه اش دام بـود آنک جـان پنداشـت خـون آشـام بـود
در ببست و دشمن انــدر خــانه بـود حــیلـه فرعـــون زیــن افـسانه بـود
صد هزاران طفل کشت آن کیــنه کش وآنک او مـی جـسـت انـدر خانـه اش
دیده ما چون بسی عــلّـت دروســت رو فـنا کـن دیدِ خـود در دیدِ دوسـت
دیــدِ ما را دیــدِ او نــعم العــوض یابـی انـــدر دیــد او کــلّ غــرض
طفــل تا گیــرا و تا پــویــا نبــود مـرکــبـش جــز گــردن بابا نبـــود
چون فضولی گشت و دست و پا نمود در عـنا افــتاد و در کــور و کـــبود
جان های خلـق پیش از دســت و پا مـی پریـدنــد از وفــا انـدر صــفـا
چون به امــر اهبــطوا بندی شــدند حبس خشم و حرص و خرسندی شدند
ما عیال حضــرتــیم و شیــرخــواه گــفـت الخــلــق عیــالٌ لــلالــه
آنــک او از آســمــان باران دهــد هــم تــواند کــو ز رحمت نان دهد
(مولوی،۱۳۸۳ ، دفتر اول : ابیات ۹۲۸-۹۱۵)
نخچیران رها کردن توکل و رفتن پی کسب و کار را ، ناشی از ضعف ایمان می دانند نیکلسون معتقد است ضعف و سستی ایمان ، مردان را به اعمال ناشی از انگیزه های خودپرستی می کشاند. هر اندازه خودپرستی و انانیتِ آنان بیشتر باشد ، اعمال آنان باطل تر و ریاکارانه تر است.( نیکلسون ، ۱۳۷۴ ، ج۱ ، ص۱۶۲) نخچیران معتقدند که کسب و تلاشی بهتر از توکل نیست ، زیرا هیچ چیزی محبوب تر از تسلیم شدن در برابر تقدیر خدا نیست. از نظر این جماعت رفتن در پی اسباب دنیوی و غفلت از توکّل ، در حقیقت گریختن از بلایی به بلایی دیگر ، فرار از مار و رفتن در دهان اژدهاست. در اثنای گفت و گوی نخچیران مولوی که راوی داستان است رشته کلام را در دست گرفته و بر اعتقاد و باور نخچیران صحّه گذاشته و به ناکام ماندن حیله فرعون در برابر موسی که در حقیقت نوعی جهد و کوشش است پرداخته و می گوید : انسان برای وصول به مقصود ، حیله ها بکار می برد و تدبیرها می اندیشد ، غافل از این که همین حیله ها و تدبیرها ، دامِ راهِ او می شوند. برای مثال انسان درها را به رویِ مردم می بندد تا از گزندِ دشمنِ خود دور بماند در حالی که دشمن در خانه او ساکن است. حیله فرعون نیز از همین سنخ بود. او نیز درها را بست در حالی که دشمن او یعنی حضرت موسی(ع) در خانه اش رشد می کرد و می بالید تا به موقع ، اساس حکومت وی را به بادِ فنا دهد.فرعون کینه توز صدها هزار کودک را کشت ، ولی آن کس که به دنبالش بود در خانه اش سالم بسر می برد. ابیات ۹۱۹ و ۹۲۰ ناظر به آیات ۸-۴ سوره قصص می باشند.(زمانی،۱۳۹۲،ج۱،صص۳۱۹-۳۱۸) این ابیات همگی ناظر به جنبه های منفی جهد و تلاش اند امّا هرگاه جهد و ریاضت بنده در راستای تبدیل رذایل به فضائل و فنای اراده خویش در اراده حق تعالی باشد ، آن گاه این جهد نه تنها منافی توکل نیست که تکمیل کننده آن هم بشمار می آید.

بیت ۹۲۱ اشعار می دارد که اگر آدمی به خود متکی شود و حقیقت حاکم بر جهان را نادیده انگارد در داوری های خود بر خطا می رود. بنابراین آن دسته از صوفیه که توکّل را ملازمِ ترکِ تدبیر و سعیِ آدمی دانسته اند بر این باور رفته اند که اگر آدمی امور را به خدا واننهد و تسلیم او نشود به سعادت نرسد ، زیرا او خود نمی تواند خیر حقیقی را تمییز دهد.( همان : ۳۱۹) نظر مولوی این است که آفات ناشی از جهد در حقیقت آفات ناشی از اعتقاد سوء و خودبیانه آدمی است ، لذا هرگاه این اعتقاد تصحیح شود و جهد آدمی بر پایه این اعتقاد صحیح شکل گیرد ، نتیجه ناشی از این جهد محققاً نتیجه ای مطلوب و نیکو خواهد بود.
مولوی در بیت ۹۲۲ اظهار می دارد که اگر دیدِ خود را در دیدِ حضرت حق محو و فانی کنیم و به جایش دیدِ او را به دست آریم این کار ، پر فایده ترین داد و ستد است ، زیرا در دیدِ حضرتِ حق ، همه مطلوب ها و مقصودها حاصل آید. (زمانی،۱۳۹۲،ج۱،ص ۳۱۹) صوفیه برای اتّحاد دو مقوله کسب و توکل بحث فنا را که در حقیقت واسطه العقد بین این دو است پیش کشیده اند و معتقدند که ریاضت و کسبی که برای وصول به مقام فنا صورت می گیرد به هیچ رو با روح توکل در تعارض و تقابل نیست بلکه توکل حقیقی توکل تؤام با کسب و ریاضت است و الا توکّل بدون ریاضت و جهد بسان تفکرات سالکان جبری مسلک است که آنان را به وادی ترک فرایض و نوافل می کشاند.
بیت ۹۲۳ تمثیلی است برای تبیین این مطلب که هر کس از جهد و تلاش و تدبیر شخصی خود دست کشد و توکل پیشه کند از رنج و تشویش عمل بیآساید. این ابیات که از زبان نخجیران گفته آمده مبیّنِ عقیده آن دسته از صوفیه است که توکل را با سعی بشری منافی می دانند. اما مولوی این نظر را نمی پذیرد. (زمانی،۱۳۹۲،ج۱،صص۳۱۹-۳۱۸) تنافی توکل با جهد از منظر بعض صوفیان در حقیقت کاشف از این مطلب است که شخص جهد کننده یک سری افعال از خود خلق می کند که این افعال با اقتضاداتِ مقام توکل در تعارض است. لذا شخص سالک نمی تواند هم اهل ریاضت باشد و هم اهل توکل ، این دو مانعه الجمعند امّا مولوی با پیش کشیدن بحث فنای افعالی شخص مرتاض و ارتباط و اتصال آن با مقام توکل به رفع و دفع این تضاد و تعارض می پردازد.
در بیت ۹۲۵ مولوی به تجرّد و روحانیت محض ارواح آدمیان در ملکوت و عروجشان از مرتبه وفا به مرتبه صفا پرداخته است که این مثال هم در اثباتِ توکل بی سعیِ بشر بر توکل با سعیِ بشر است. یعنی مولوی باور آن دسته از صوفیه را که می گویند توکل منافیِ سعیِ بشر است بیان می دارد. ارواح آدمیان تا وقتی که در عالم مجردات و فوق الاسباب زندگی می کردند هیچ رنج و تشویشی نداشتند ، امّا همین که به جهان اسباب هبوط کردند اوصاف متضاد از حرص و قناعت بر آن ها غالب آمد و قهراً تردّد میان اوصافِ متضاد ، روح آدمی را جریحه دار می کند. پس هرگاه سالک بر مقتضیات جسمانی غالب آید و همه چیز را بی هیچ سعی و عملی به حضرتِ وهّاب وانهد همچون روح های پاک ، برآساید. (زمانی،۱۳۹۲،ج۱،ص ۲۰) نظر این دسته از صوفیه در تعارض کسب با توکل بر این پایه استوارست که توکل امری ملکوتی و جهد و کسب امری ملکی است لذا ارواح آدمیان در عالم ملکوت با روح توکل نهایت ِسنخیت معنوی را داشته اند ، امّا با نفخِ روح در کالبد و آمدن آدمی به نشئه ملک و طبیعت ، کالبد جسمانی و عوارض و آثار ناشی از آن بین روح انسان و روح توکل فاصله انداخته است.
در بیت ۹۲۶ سخن از مقیّد و محبوس شدن ارواح در کالبدهای جسمانی به واسطه خطاب قُدسی قلنا اهبطوا منها جمیعا فامّا یأتینَّکُم منِّی هُدیً فمن تبع هُدایَ فلا خوفٌ علیهم و لا هم یحزنون می باشد. که این هبوط عوارضی چون خشم و آز و قناعت را به همراه داشته است.مولوی از این آیه فقط اقتباس لفظی کرده است تا بگوید که روح های مجرّدِ آدمیان ، پیش از هبوط به عالمِ جسمانی و کالبدِ عنصری در مرتبه الهی و صقع ربوبی بوده اند. و این نظر با قاعده جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء عده ای از حکما از جمله ملاصدرا و حاج ملاهادی سبزواری در نمی سازد. مولوی در مثنوی به کرّات بدین باور تصریح کرده است.
بحث نیازمندی و احتیاج خلق به حق تعالی که با تحت عنوان کلی عیال الله بودن خلق مطرح گردیده ناظر به اثبات توکل و نفی جهد است زیرا توکل حقیقی با احتیاج و افتقار در پیشگاه حق تعالی تحقق می یابد و در نقطه مقابل آن توکل تؤام با غنای از حق ، در حقیقت به تمرّد و عصیان از حق تعالی و اوامر او می انجامد.
جمله با وی بانگ هـــا برداشــتند کآن حریصان که سبــب ها کاشتند
صد هزار اندر هـزار از مــرد و زن پس چرا محروم مـــاندند از زَمَن؟
صد هــزاران قـــرن از آغازِ جهان همچو اژدرها گـــشاده صد دهان
مکرهـا کـــردند آن دانا گــــروه که ز بُن برکَنده شد زآن مکر ، کوه
کرد وصفِ مکرهاشان ذوالجـــلال لتــــزول مـــنه اقلال الـــجبال
جز که آن قسمت که رفت اندر ازل روی ننمــود از شکــار و از عمل
جمله افتادند از تدبیـــر و کـــار ماند کار و حـــکم هــای کردگار
کسب جز نامی مـدان ای نامـــدار جهد ، جز وهمی مپنـــدار ای عیار
مولوی ،دفتراول: ابیات ۹۵۵-۹۴۸)
۴-۱-۲- ترجیح جهد بر توکّل
گفت آری گر توکل رهبر است این سبب هم سنّتِ پیغمبر است
گفت پیغمبر به آواز بـــلنــد با تــوکـــل زانـوی اشتر ببند
رمز الکاسـب حبیب الله شنــو از توکّل در سبب ، کـاهِل مشو
(همان ، ابیات۹۱۴-۹۱۲)
در این ابیات مولوی به اقتران و پیوستگی دو مقوله جهد و توکل در سلوک عرفانی از زبان شیر اشاره می کند. شیر که همان مرشد ربّانی معتقد است که مریدان(=نخچیران) در سیر و سلوک خویش متوکلانه قدم نهند و در ضمن از اسباب و وسایط طبیعی هم غافل نشوند.که پیامبر اکرم هم در سلوک عرفانی خویش بر این نهج رفته است. صوفیه عقیده دارند که توکل ، حال پیامبر است و کسب و جهد ، سنّتِ او. سهل بن عبدالله تستری گوید : توکل ، حال پیغمبر است/ هر که در توکّل ، حال پیغمبر دارد گو سنّتِ او فرومگذار.(قشیری،۱۳۸۸ : ۲۴۷) یکی از اعراب بادیه نشین شتر خویش را یله کرد و گفت : بر خدا توکل کرده ام. پیامبر خدا(ص) بدو فرمود : اِعقِلهَا وَ تَوَکَّل. «شترت را ببند و در عین حال به خدا توکل کن.» پس توکل با توسّل به اسباب منافاتی ندارد. (زمانی،۱۳۹۲ ، ج۱ ، ص۳۱۷)
مولوی یکی از دلایل عدم تعارض جهد با توکل را حدیث الکاسب حبیب الله می داند و معتقد است که کاسب می تواند کسب کند و در عین حال توکل داشته باشد و از قبَل این کسب و آن توکل به مقام حبیب اللهی برسد. نکته جالب توجه در مناظره شیر و نخجیران این است که شیر مقام توکل را نفی نمی کند بلکه معتقد است که جهد با توکل منافاتی ندارد در حالی که نخجیران جهد را نفی و انکار می کنند و معتقدند که باید تنها توکل داشت.
گفت شـیر : آری ، ولـــی رب الــعباد نردبـانی پیـــش پـــایِ مـــا نــهـاد
پایـه پایـه رفـــت بایــد ســـوی بام هست جبری بودن این جا ، طمــع خـام
پای داری چون کُنـــی خود را تو لنگ؟ دست داری ، چون کُنی پنهان تو چنـگ؟
خواجه چــون بیلی بــه دستِ بنده داد بی زبـان مــعلــوم شــد او را مُـــراد
دست ، همچون بیل اشارت های اوسـت آخراندیــشی ، عبــارت هــای اوسـت
چون اشـــارت هــاش را بر جان نهی در وفــای آن اشــارت ، جــان دهــی
بس اشـارت هــای اســرارت دهـــد بـار بــردارد ، ز تـــو کــارت دهــد
حاملـی محمــول گــردانــد تــو را قابلــی مقـــبول گـــردانـد تـــو را
قابلِ امـر ویـــی ، قـــایــل شــوی وصل جویی ، بعد از آن ، واصـل شـوی
سعی شکـرِ نعمــتش ، قــدرت بــود جبرِ تــو ، انکـــارِ آن نعمـــت بُــود
شکر قدرت ، قدرتــت افــزون کنــد جبر ، نعــمت از کفـــت بیرون کــند
جبر تو ، خفتـن بُــود در ره مخســب تا نبـــینی آن در و درگـــه مخــسب

-هنجارهای دوسویه
- شبکه افقی وعمودی
منابع اجتماعی
-قانون
-مقررات تعارضی
-ارتباطات آزاد
مزایای مصرفی-
سودحاصل
مزایای جمعی-
تسهیل همکاری
هماهنگی عملکرد
کاهش هزینه ها
حمایت اجتماعی
شکل۲-۱۴ . منابع، مکانیسمها و پیامدهای سرمایه اجتماعی
منبع: مدل رونسکانن، ۲۰۰۱

۲-۴-۱۰-۸- نقش سرمایه اجتماعی در رفتار

سرمایه اجتماعی سازمان، از طرفی به ارتقای عملکرد سازمان کمک می‌کند و شرایطی را فراهم می‌آورد که افراد می‌توانند دانش خود را تقویت کنند و از طرف دیگر افراد را تشویق می‌کند تا این دانش و اطلاعات را به نفع سازمان مورد استفاده قرار دهند (کالبرگ، اپل بام، اسلی و اشمیت^[۲۸۳]، ۲۰۰۴)
بر اساس تحقیقات صورت گرفته پیرامون تأثیر سرمایه اجتماعی بر رفتار در سازمان، سرمایه اجتماعی رفتار شهروندی را بهبود بخشیده (کالبرگ، اپل بام، اسلی و اشمیت، ۲۰۰۴) و سبب بالا رفتن موفقیت حرفه ای آنها شده و به آنها در جستجوی کار کمک می‌کند، تبادل منابع بین واحدها را افزایش داده، سبب افزایش خلاقیت و عملکرد گروهی می‌شود و از ترک خدمت می‌کاهد (حیدری و رستمی، ۲۰۱۲) و نیز با اتصال افراد مختلف با پیشینه های متفاوت در یک واحد یکپارچه سازمانی با تأثیر بر حس تعهد آنها به سازمان رضایت شغلی آنها را نیز افزایش می‌دهد (پاتس^[۲۸۴]، ۲۰۰۷).

۲-۵- بعد سازمانی

سازمان‌ها اصولاً قبل از اینکه کسی به آنها بپیوندد بوجود می‌آیند و بعد هم به حیات خود ادامه می‌دهند. اشخاص بخش عمده ای از زندگی خود را به عنوان کارکنان در محیط‌های سازمانی سپری می‌کنند (مورهد و گریفین، ۲۰۱۰، ۱۹۹۵؛ نلسون و کوئیک، ۲۰۱۲) آنها در گروه‌ها به تنهایی کار نمی‌کنند بلکه در درون ساختار سازمان رسمی با هم در تعاملند. ساختار سازمان نیز روابط بین افراد و گروه‌ها را طرح ریزی کرده و با بوجود آوردن نظام و سیستم‌های مدیریتی تلاش‌های فرد و سازمانی رابه سمت اهداف سازمان هدایت می‌کند. بنابراین خود سازمان سومین بعدی خواهد بود که می‌توان از طریق آن عوامل مؤثر بر رفتار سازمانی را بررسی کرد. رفتار در سازمان تحت تأثیر ساختار سازمانی و تکنولوژی در سازمان قرار دارند (چانتا^[۲۸۵]،۲۰۱۰). عوامل تشکیل دهنده بعد سازمانی در رفتار سازمانی را به طور کلی استراتژی، ساختار، تکنولوژی، طراحی کار، فرهنگ و جو سازمانی و اقتضائات محیطی می‌دانند (رابینز و جاج،۲۰۰۸).

۲-۵-۱- ساختار

ساختار سازمانی شبکه ای رسمی و مرتبط با حیطه وظایف مورد اختیار افراد است، که چگونگی نظم دهی به فعالیتهای آنها و استفاده از منابع لازم جهت دستیابی به اهداف سازمان را کنترل می‌کند. هدف اصلی ساختار سازمانی کنترل راهی است که افراد فعالیتهای خود را برای دستیابی به اهداف سازمان هماهنگ نموده و آنها را جهت کسب این اهداف تهییج نمایند. برای هر سازمانی ساختار مناسب ساختاری است که فرایندهای مؤثر در ارتباط با مسائل هماهنگی و انگیزش – مسائلی که می‌تواند در هر محیطی و در هر سطحی از تکنولوژی رخ دهد – را تسهیل کند (جونز، ۱۳۹۱).

۲-۵-۱-۱- تعاریف موجود در باب ساختار

با توجه به بررسیهای انجام شده، ساختار را می‌توان با توجه به قابلیت‌هایی که برای سازمان و مدیریت ایجاد می‌کند تعریف کرد. بر این اساس، ساختار سازمانی چارچوبی برای کنترل عمودی و همکاری افقی در سازمان ایجاد می‌کند (لاننبرگ و اورنستین^[۲۸۶]، ۲۰۱۲) ویک الگوی رسمی تعاملات و هم آهنگی است که مدیران طراحی می‌کنند تا وظایف افراد و گروه ها را برای تحقق اهداف سازمانی بهم مرتبط کنند (بارتول و همکاران^[۲۸۷]، ۲۰۰۱؛ مولینز، ۲۰۰۲). ساختار سازمانی آن چارچوبی است که وظایف را به طور رسمی تفکیک، گروه‌بندی و هماهنگ می‌کند (دفت، ۲۰۰۴؛ رابینز و جاج، ۲۰۰۸)، سبب تمایز داخلی و شکل دهی به روابط شدهو وسیله ای است که سازمان توسط آن محدودیتها و مرزها را مشخص می‌کند تا افراد بوسیله تشخیص مسؤلیتها و کنترل منابع و غیره به عملکرد مؤثر دسترسی یابند. ساختار الگوی روابط بین موقعیتها در سازمان و بین اعضای سازمان را شکل می‌دهد و کاربرد فرایند مدیریت را امکان پذیر می‌کند و چارچوبی برای دستور و فرمان ایجاد می‌کند که از طریق آن فعالیتهای سازمان قابلیت برنامه ریزی، تنظیم، هدایت و کنترل پیدا می‌کند. ساختار به تبیین وظایف و مسؤلیتها، نقش های کاری و روابط وکانالهای ارتباطی می‌پردازد. نه تنها بهره وری و کارآیی یک سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد بلکه اخلاقیات و رضایت شغلی اعضای آن را نیز در بر می‌گیرد. علاوه بر آن، اثربخشی کلی سازمان توسط طراحی ساختار مناسب و رفتار اعضایی که در ساختار کار می‌کنند تأثیر پذیر است (مولینز، ۲۰۰۲)
کتز و کن^[۲۸۸] (۱۹۷۸) بیان می‌دارند که ساختار روابط در هم تنیده ای است که چرخه فعالیتها را باز سازی و کامل می‌کند (منصور، اسلم، باربو، کاپوشانو، ارفان^[۲۸۹]، ۲۰۱۲). ساختار سازمان از آن جهت اهمیت داردکه با تنظیم و هماهنگی اقدامهای کارکنان تحقق هدفهای سازمان را میسر می‌کند. زیرا فرض بر این است که از طریق کوشش سازمان یافته یعنی کار کردن دسته جمعی افراد، در مقایسه با کار انفرادی موفقیت بیشتری کسب می‌شود.

۲-۵-۱-۲- عناصر سازنده ساختار سازمانی

رابینز(۲۰۰۵) و لاننبرگ و اورنستین(۲۰۱۲) معتقدند که انواع ساختار سازمانی دارای اجزای زیر هستند وساختار سازمانی را با توجه به پاسخی که به سؤالات زیر داده می‌شود می‌توان ترسیم نمود.
تخصصی کردن کارها: تا چه اندازه ای فعالیتها به کارهای مجزا تفکیک شده اند؟
بخش بندی: بر چه اساسی مشاغل در یک گروه قرار می‌گیرند؟
زنجیره فرمان: افراد در گروه ها به چه کسی گزارش می‌دهند؟
حیطه کنترل: مدیر چند نفر را به طور کارآمد هدایت می‌کند ؟
تمرکز و عدم تمرکز: اختیار تصمیم گیری در کجا قرار گرفته است؟
رسمیت و عدم رسمیت: تا چه حدی قوانین و مقررات وجود دارد؟
بر اساس این ویژگیها دو نوع ساختارکلی ارگانیک و مکانیک (برنز و استاکر^[۲۹۰]، ۱۹۸۱) بوجود می‌آیند. ولی علت تفاوت در انواع ساختارها در میزان توجه به این عناصر و درجه به کارگیری این عناصر و اجزا در ساختار است.

۲-۵-۱-۵- انواع رویکردهای مربوط به ساختار

مولینز( ۲۰۰۲) انواع رویکردهای مطرح شده مربوط به ساختار را به صورت زیر بیان می‌کند:

۲-۵-۱-۵-۱- رویکردهای اولیه

به بهترین شکل ساختار اعتقاد داشتند و تمایل داشتند بر روی زوایای محدودی از سازمان تمرکز داشته باشند. آنها همچنین تمایل داشتند تا سازمانها را جدا از محیط آنها مورد بررسی قرار دهند.

۲-۵-۱-۵-۲- رویکردهای سنتی

بر روی ساختار رسمی، نیازهای فنی سازمان، و مجموعه اصول کلی سازمان تمرکز داشتند. بروکراسی به عنوان زیر مجموعه ای از رویکرد سنتی ساختار را بر حسب تخصصگرایی، سلسله مراتب اقتدار، نظام قوانین و عدم شخصی گرایی متمرکز بود.

۲-۵-۱-۵-۳- رویکرد روابط انسانی

بر روی سازمان غیر رسمی و نیازهای روانشناختی و اجتماعی افراد در سر کار تمرکز دارد.
رویکرد سیستم‌ها: بر روی رویکرد فنی، اجتماعی، روابط بین زیر سیستم ها و کانالهای متعدد تعاملی و اهمیت محیط خارجی تمرکز دارد.

۲-۵-۱-۵-۴-رویکرد اقتضایی

این رویکرد از توسعه رویکرد سیستمهابوجود آمده است که در ارتباط با محیط و دیگر
متغیر ها و ساختارهای ویژه سازمانی پا را فراتر گذاشته و بیان می‌کند که بهترین ساختار وجود ندارد بلکه بسیاری از متغیر ها یا عوامل موقعیتی وجود دارند که طراحی و عملکرد سازمانی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این رویکرد بر نیاز به انعطاف پذیری تأکید دارد.

۲-۵-۱-۶- انواع ساختار سازمانی

ساختار سازمانی دلیل و مدلول انتخابهای راهبردی مدیران در پاسخ به فرصتهای محیطی است. اشکال سازمانی از دو متغیر استراتژی و ساختار که در نو آوری سازمانی تأثیر دارند ساخته شده اند (لم^[۲۹۱]، ۲۰۱۱). از طرف دیگرمروری بر ادبیات مربوط به ساختار نشان دهنده نظریه‌های گوناگونی در مورد آن می‌باشند. از تئوری های کلاسیک نظیر تئوری بروکراسی وبر^[۲۹۲] (۱۹۴۷) گرفته تا مدل چند قسمتی چادلر^[۲۹۳] (۱۹۶۲) و نهایتاً نظریه اقتضایی که در دهه‌ های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ شکل گرفت وبیان داشت که بهترین ساختار برای یک سازمان آنستکه با مقیاس عملکرد (بلا^[۲۹۴]، ۱۹۷۰) تکنولوژی (وودوارد^[۲۹۵]، ۱۹۶۵؛ پرو^[۲۹۶]، ۱۷۰) یا محیط (برنز و استاکر، ۱۹۶۱؛ لارنس و لورچ^[۲۹۷]، ۱۹۶۷) تناسب داشته باشد. امروزه نیز نظریاتی در مورد ساختار سازمان‌های دورگه یا همه فن حریف^[۲۹۸] که قادرند با تغییرات تکنولوژیکی تکاملی و انقلابی کنار بیایند در حال جریان است (اوریلی و تاشمن^[۲۹۹]، ۲۰۰۴، ۲۰۰۸؛ تاشمن و همکاران^[۳۰۰]، ۲۰۱۰).

۱۹۷۵: یکی از اولین شرکت‌هایی که به مدیریت دانش توجه نمود، کمپانی فولاد چاپارل^[۱۴۵] بود که ساختار سازمانی و استراتژی‌های خود را به طور مستقیم بر مبنای مدیریت دانش بنا ساخت؛
۱۹۸۰: کمپانی تجهیزات دیجیتالی^[۱۴۶] اولین سیستم مبتنی بر دانش را در مقیاس وسیعی راه‌اندازی کرد؛
۱۹۸۱: ارتور دی لیتل^[۱۴۷] مرکز هوش مصنوعی کاربردی را راه‌اندازی کرد؛
۱۹۸۶: در بیانیه کنفرانس مدیریت دانش اروپا به مفهوم مدیریت دانش به عنوان دورنمایی از یک فرصت جدید اشاره گردید؛
۱۸۹۷: اولین کتاب مدیریت دانش در اروپا توسط سویبی و لیود^[۱۴۸] منتشر شد. اولین میزگرد مدیریت دانش با عنوان کنفرانس دارایی‌های دانشی در قرن ۲۱ که مجری برگزار کننده آن، کمپانی تجهیزات دیجیتالی و انجمن انتقال فناوری در دانشگاه پورتو^[۱۴۹] بودند، برگزار شد؛
۱۹۸۹: مجله مدیریت اسلوان^[۱۵۰] اولین مقاله مرتبط با مدیریت دانش را منتشر ساخت. چند شرکت مشاوره‌ای تلاش‌هایی را برای اداره نمودن دانش درونی و بیرونی آغاز نمودند و شبکه بین‌المللی مدیریت دانش^[۱۵۱] در اروپا آغاز به کار کرد. پژوهشی با نام دورنمای مدیریت دانش از نظر مدیران CEOS به وسیله ویگ انجام شد؛

۱۹۹۰: اقدامات اولیه‌ای برای اداره دارایی‌های دانشی آغاز شد. اولین کتاب در مورد سازمان‌های یادگیرنده در اروپا و آمریکا به وسیله سنگه و همکارانش منتشر شد. همچنین کتاب و مقالاتی در این زمینه در معتبرترین مجلات علمی دنیا به چاپ رسیده است؛
۱۹۹۱: بیمه اسکاندیا^[۱۵۲]، پست سازمانی مدیریت سرمایه فکری^[۱۵۳] را ایجاد نمود و اولین کتاب مرتبط با مدیریت دانش در ژاپن به نوشته ساکایا^[۱۵۴] منتشر شد. فورچون اولین مقاله در مورد مدیریت دانش را به قلم استووارت^[۱۵۵] منتشر ساخت. همچنین در مجله ‌هاروارد بیزنس^[۱۵۶] نیز اولین مقاله در این زمینه منتشر شد؛
۱۹۹۲: کمپانی‌های EDS و Steelcasحامی اولین کنفرانس بهره‌وری دانشی بودند؛
۱۹۹۳: در اروپا مقاله مهمی با عنوان مدیریت دانش شرکتی^[۱۵۷] منتشر شد. همچنین کتابی که به طور مستقیم به مدیریت دانش می‌پرداخت توسط ویگ منتشر شد؛
۱۹۹۴: چندین شرکت مشاوره‌ای بزرگ اقدام به ارائه خدمات مدیریت دانش نمودند و سمینارهایی را برای مشتریان مدیریت دانش برگزار کردند. شرکت اسکاندیا تلاش کرد تا ارزش سرمایه فکری و دارایی دانشی خود را کمی کند. در این سال نتیجه پژوهش در ۸۰ شرکت بزرگ هلندی در زمینه مدیریت دانش منتشر شد. همچنین کنفرانس مدیریت دانش برای مدیران اجرایی برگزار شد. و دانشگاه پلی‌تکنیک کمپین در فرانسه اولین کنفرانس سالانه مدیریت دانش را برگزار نمود. شبکه مدیریت دانش و مجله کمپانی فست در ایالات متحده منتشر شدند؛
۱۹۹۵: برنامه اسپریت در اروپا برای پروژه‌های مربوط به مدیریت دانش طرح‌ریزی شد. مرکز کیفیت و بهره‌وری امریکا^[۱۵۸] و آرتور اندرسن^[۱۵۹] سمپوزیوم ضرورت‌های دانش را با حضور ۳۰۰۰ شرکت‌کننده برگزار نمودند؛
۱۹۹۶: چندین سمینار در مورد مدیریت دانش در اروپا و آمریکا برگزار شد. همچنین شرکت‌های زیادی به مدیریت دانش توجه نمودند و همزمان انجمن مدیریت دانش اروپا^[۱۶۰] آغاز به کار کرد (wing, 1997, 12-13).
۲-۴-۳- مراحل رشد و بلوغ مدیریت دانش
مراحل رشد و بلوغ مدیریت دانش را همچنین می‌توان بر اساس دو رویکرد تکنولوژی اطلاعات و مدیریت اطلاعات بررسی کرد. بر این اساس مدیریت دانش سه مرحله را پشت سر گذاشته و در حال حاضر در مرحله چهارم قرار دارد:
اولین مرحله: با رویکرد IT، دارای نگاهی درونی بود. یعنی بر بهره‌وری سازمانی تمرکز داشت. این مرحله در حدود سال‌های ۱۹۹۲ همراه با نصب و راه‌اندازی انواع پایگاه داده‌ها بود؛
مرحله دوم: با اینکه مشابه مرحله اول است اما روی مشتری تمرکز دارد. در این مرحله تمرکز بر این است که چگونه می‌توان با اعمال قدرت دانایی درباره مشتریان، به آن‌ ها بهتر خدمت کرد؟ در این مرحله نیز پایگاه داده‌های مختلفی نصب شد، البته همه آن‌ ها یک طرفه و منفعل -و نه دوطرفه و تعاملی- بودند؛
مرحله سوم: در حدود سال‌های ۱۹۹۴-۲۰۰۱ قرار دارد و در واقع مرحله‌ای تعاملی بود. صفحه‌های وب تکنولوژی اطلاعات تعاملی، تجارت الکترونیکی^[۱۶۱]، بازرگانی الکترونیکی^[۱۶۲]، تبادل در دسترس الکترونیکی تمام وقت از ویژگی‌های این مرحله می باشد؛
در این مرحله دانش افراد مطرح است و به موضوعات انسانی اندیشیده می‌شود؛ مانند: چگونه می‌توان توانایی اعضای سازمان را برای خلق دانش جدید به حد اعلاء ارتقاء داد؟ چگونه می‌توان محیط‌های عادی برای سهیم‌سازی دانش ایجاد کرد؟ چگونه می‌توان محیط‌هایی برای افزایش نوآوری به وجود آورد؟ سرمایه‌گذاری در این مرحله برخلاف سرمایه‌گذاری در تکنولوژی اطلاعاتی بسیار سخت‌تر است. سرمایه‌گذاری در این مرحله مستلزم سرمایه‌گذاری افراد، استخدام افراد توانمند، ایجاد محیط‌های مناسب و … است (عدلی،۱۳۸۴، ۵۵).
۲-۴-۴- نسل‌های مدیریت دانش
از نظر تاریخی سه نسل از مدیریت دانش مطرح شده است:
دوره ۱۹۹۵- ۱۹۹۰، به عنوان اولین نسل مدیریت دانش شناخته شده است. در طی این نسل، بسیاری از اقدامات بر تعریف مدیریت دانش، بررسی فواید بالقوه مدیریت دانش برای تجارت و طراحی پروژه‌های تخصصی مدیریت دانش مبتنی بود. علاوه بر آن، پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی بر تحقیقات مدیریت دانش به خصوص در باز نمودن و ذخیره دانش تأثیر گذاشت؛
نسل دوم مدیریت دانش از حوالی ۱۹۹۶ پدیدار شد. به این شکل که بسیاری از سازمان‌ها پست‌های جدید سازمانی برای مدیریت دانش در نظر گرفتند؛ از جمله مدیر ارشد دانش. منابع متفاوت مدیریت دانش با یکدیگر ترکیب شده و به سرعت در مباحث روزانه سازمانی به کار گرفته شدند. در طی این نسل، در تحقیقات مدیریت دانش تعاریف متفاوتی از دانش، فلسفه‌های تجاری، نظام‌ها، الگوها، شیوه‌ها و فعالیت‌ها و فناوری‌های پیشرفته وجود داشتند. این نسل بر این نکته تاکید می‌کند که مدیریت دانش درباره تغییر نظام‌مند سازمانی است، جایی که شیوه‌های مدیریتی، نظام‌های سنجش، ابزارها و مدیریت محتوا نیاز به گسترش مشترک دارد؛
نسل سوم مدیریت دانش با دیدگاه‌ها و شیوه‌های نوین اکنون در حال پدیدار شدن با روش‌های جدید و نتایج جدید است. بنابر عقیده ویگ (Twiig, 2002) یک تفاوت نسل سوم با دیگر نسل‌های مدیریت دانش در این است که نسل سوم با فلسفه سازمان، استراتژی، اهداف، شیوه‌ها، نظام‌ها و رویه‌های سازمانی یکپارچه شده و تبدیل به کار روزانه کارکنان و محرک برای آن‌ ها شده است. به نظر می‌رسد که نسل سوم بر پیوند میان دانستن و عمل تاکید می‌کند. دانش به طور ذاتی فرهنگی و اجتماعی است و دانش سازمانی تنها می‌تواند از طریق تغییر در فعالیت‌ها و شیوه‌های سازمانی درک شود (Metaxiotis et al., 2005).
۲-۴-۵- مفاهیم مدیریت دانش
دانش هویت و ماهیت مدیریت دانش را تشکیل می‌دهد. دانش مقوله‌ای بسیار پیچیده و انتزاعی و سیال است که قابلیت عینی‌سازی بسیار کمی دارد. درک مفهوم دانش و استفاده و خلق آن نیازمند حرکت به سوی ماوراء اطلاعات می‌باشد. همچنین باید تفاوت دانش و اطلاعات روشن شود. برای درک تفاوت سه واژه اصلی در مدیریت دانش (داده، اطلاعات و دانش) توجه به جریان دانش ضروری است. همچنین باید نحوه تبدیل داده به اطلاعات و اطلاعات به دانش و از همه مهمتر به عمل را بدانیم. برای درک این مفاهیم و کاربرد آن‌ ها از جریان دانش کمک گرفته می‌شود. جریان دانش مجموعه فرایندها، رویدادها و فعالیت‌هایی است که از طریق آن اطلاعات، دانش و فرادانش یا خرد از یک وضعیت به وضعیت دیگر تبدیل می‌شود (عدلی، ۱۳۸۴، ۲).
۲-۴-۶- مفهوم‌پردازی و تعاریف دانش
در فرهنگ لغت آکسفورد معاصر آمده است که دانش عبارت است از: «درک یا آشنایی حاصل از تجربه و اطلاعات». آنچه قابل ضبط باشد دانش نیست؛ تنها بازنمودی از دانش است. جایی که دانش باشد، وجود کسی که دانای آن باشد لازم است (Gloet & Terziovski, 2004). به منظور تشریح مفهوم مدیریت دانش لازم است ابتدا مفهوم دانش تعریف و تبیین شود. در تعاریف متنوعی که اندیشمندان از دانش بیان کرده‌اند ویژگی‌های مشترکی از قبیل: قبول دانش به عنوان مجموعه‌ای از اطلاعات سازماندهی شده، هدف‌مند بودن این اطلاعات و گذر این اطلاعات از یک پروسه فکری، نهفته است. در واقع باید اظهار داشت که بدون اندیشه و تفکر، اطلاعات به دانش تبدیل نمی‌شود و دانش چیزی فراتر از جمع‌ آوری و سازماندهی اطلاعات می‌باشد (دانش‌فرد و ذاکری، ۱۳۸۹). دانش عبارت است از ترکیبی از داده‌ها و اطلاعات که تجربیات، عقاید و مهارت‌های متفاوتی به آن افزوده شده که نتیجه آن ایجاد دارایی با ارزشی است که در تصمیم‌گیری کاربرد دارد (ربیعی و خواجوی، ۱۳۸۹، ۲۲).
دانش به کارگیری کامل اطلاعات و داده‌ها، همراه با تجارب افراد، شایستگی‌ها، ایده‌ها، بصیرت، تعهد و انگیزش است (برور، ۱۳۸۳). براساس تعریف جامعی، دانش را اطلاعات ترکیب شده با تجربه، شرایط، تفسیر و تفکر می‌دانند که منبع قابل تجدیدی بوده و همواره می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد (قلیچ‌لی، ۱۳۸۸، ۱۰).
۲-۴-۶-۱- انواع دانش
تحقیقات مدیریت دانش، تمایز اولیه مایکل پولانی^[۱۶۳] میان دو نوع دانش را شناسایی می کند؛ دانش نهان و دانش آشکار. دانش نهان دانشی فردی، مبتنی بر بافت خاص، حک شده در ذهن آدمی و از این رو برای ارتباط و قالب‌بندی کردن دشوار می‌باشد. این دانش شامل اجزاء شناختی و فنی است. به عکس، دانش آشکار به دانش قابل بیان در قالب واژه‌ها و اعداد که به آسانی به وسیله زبان نظام‌مند و روشن، قابل انتقال از یک فرد به فرد دیگر است گفته می‌شود. نمونه‌های دانش آشکار شامل: داده‌ها، فرمول‌های علمی، جزئیات، خط‌مشی‌ها، رویه‌ها و کتاب‌های راهنما می‌باشد (Alavi & Leidner, 2001).
۲-۴-۷- سیستم‌های مدیریت دانش )^[۱۶۴] (KMS
کاربرد اصلی مدیریت دانش در این زمینه است که چگونه یک سازمان سرمایه هوشی خود را خلق، کسب، ذخیره و به کار برد. از نقطه نظر تئوریک KMS با اتکا به سیستم‌های اطلاعاتی، به طور مؤثری، تجارب و دانش انباشته شده پرسنل سازمانی را برای پشتیبانی نیازهای پردازشی اطلاعات، و همچنین تواناسازی و تسهیل فعالیت‌های تصمیم‌گیری دانش‌کاران سازمانی، مدیریت می کند، KMSدر پی آنند که بتوانند فرآیندهای مدیریت دانش را درون سازمان‌های مربوطه حمایت نموده و توانمند سازند (Huosong et al., 2003, 13). اولین هدف KMS ارتقاء کاربرد دانش درونی در کل سازمان است و هدف ثانوی آن کسب دانش اعضای با تجربه و آموزش کارکنان جدید و بی‌تجربه است. با بررسی سیستم‌های مدیریت دانش در عمل، نه تنها امکان این است که برای پذیرفتن فرایندهای مدیریت دانش مسیر روشن و مشخصی پیش روی ما قرار داده شود، بلکه نقش KM در سازمان نیز تسهیل گردد. یا حتی نکته با اهمیت‌تر اینکه این امکان وجود دارد هر بی نظمی میان تئوری و عمل آشکار شود .(Wickramasinghe, 2003, 4) عناصر اصلی دانش می تواند به عنوان عناصر اصلی که دارای اثری بر فرایند مدیریت دانش است مدنظر باشد. در حالی که عناصر ذهنی نوعاً بر نوآوری به وسیله حمایت از مفاهیم واگرا (مختلف) تأثیر می‌گذارند. هم فرایندهای کارامد و علاوه بر آن کارکرد حمایت و پرورش نوآوری همه دارای عناصر کلیدی مدیریت دانش در تئوری هستند.
بنابراین معماری مدیریت دانش، این دو عنصر را که دارای جنبه‌های کلیدی دانش است می‌شناسد و طرح اولیه‌ای برای این‌که همه جوانب KMS را در بر بگیرد فراهم می‌کند. بطور واضح معماری دانش تعریف KMS است که هم ویژگی‌های ذهنی و هم ویژگی‌های عینی دانش را حمایت می‌کند. کارکرد اصلی مورد تاکید در معماری دانش، جریان دانش است و جریان دانش بوسیله KMS توانمند می‌شود (Wickramasinghe, 2003, 4). زنجیره‌های مدیریت دانش، خلق دانش از طریق پردازش تحلیلی و انتقال دانش به هرکسی که به آن نیاز دارد را در بر می‌گیرد، بررسی زنجیره کلی دانش در یک سازمان KMS نامیده می‌شود .(Huosong et al., 2003, 13)
۲-۴-۸- الگوهای مدیریت دانش در سازمان‌ها
سیستم مدیریت دانش به منظور تحقق اهداف خود باید فعالیت یا فرایندهایی را به کار گیرد. هنر و علم مدیریت دانش چارچوب طراحی فعالیت‌های هدفمند متوالی برای اخذ تصمیم‌های اثربخش سازمانی است. در این زمینه، مدیریت دانش یک فرایند استراتژیک با هدف متمایزسازی سازمان از رقبا و سبقت از مزیت رقابتی آن‌ ها می‌باشد (عدلی، ۱۳۸۴، ۱۶۷). مروری گذرا در منابع مدیریت دانش نشان می‌دهد که تعاریف و الگوهای متعددی در این زمینه مطرح هستند. در ادامه در قالب جدول ۲-۲۶ به صورت اجمالی خلاصه‌ای از ۲۶ مدل مدیریت دانش که از مهمترین مدل‌های این مبحث می‌باشد و از پژوهش‌های اندیشمندان مختلف این حوزه استخراج شده است مطرح می‌گردد. در این مدل‌ها فرض بر این است که این مراحل و فعالیت‌ها اغلب همزمان و گاهی اوقات پی در پی و به ندرت در یک ترتیب خطی هستند اما نکته‌ای که تقریبا در تمام این مدل‌ها به چشم می‌خورد تاکید بر استفاده و بکارگیری دانش می‌باشد و دیگر مراحل به مثابه مقدمه‌ای در ایجاد بسترهای مناسب برای به کارگیری دانش هستند.
جدول ۲-۲۶- خلاصه‌ای از ۲۶ مدل مدیریت دانش (افرازه، ۱۳۸۴، ۴۶)

 

	اول	دوم	سوم	چهارم	پنجم	ششم
Hicks

In the sweat of this brow he should produce his food from the earth with his hinds
(همان منبع ص ۲۹۸). ↑
- میتوان مراجعه کرد به:
Philips. o and Maurice , S., 1986 , Economic analysis (Irwin , p. 196-200) ↑
- وی ادامه میدهد که اصولاً کالا را به این دلیل good (خوب) میگویند که هم میتواند به خوبی نیاز انسانها را برآورده کند و هم چون خدا آن را داده است. از این رو، استفاده بهینه از کالاها و دارایی ها و مالکیت‌ها آن است که هم خود انسان و هم دیگران از آن بهره ببرند. ↑
-Clement of Alexandria ↑
- هانت ای ک ؛ «تکامل نهادها و ایدئولوژیهای اقتصادی»، ص۴۷٫ ↑
-Augustine ↑
- ایسینگ، اتمار،تاریخ اندیشه ها و عقائد اقتصادی، ص ۲۵ ↑
-The City of God ↑
- سلطنت خدا (The kingdom of God) مراد از سلطنت خدا یا ملکوت خدا برقراری حکومت خدایی بر زمین و غلبه نیروی الهی بر نیروی شیطانی است. ↑
-Wilson. Rodney, op.cit.,p. 98 ↑
- Wilson, Rodney.loc.cit. ↑
- Wilson, Rodney.op.cit., P.99 ↑
- Wilson, Rodney.loc.cit. ↑
- Wilson, Rodney.op.cit., 100 ↑
- Wilson, Rodney.loc.cit. ↑
- مصطفوی کاشانی لیلی، شورای واتیکان دو: میعادگاه کلیسای کاتولیک با تجدد گرایی ، صص ۲۸۸-۲۸۷٫ ↑
- Wilson, Rodney.loc.cit. ↑
- معروف است که فئودالیسم در روسیه شوروی تا سال ۱۸۶۱ وجود داشته است در ایران قرائتهایی از این پدیده حتی تا سال ۱۳۵۰ (۱۹۷۱ میلادی) باقی بوده است. ↑
.Adam,Smit(آدام اسمیت را بر اثر تألیف کتاب ثروت ملل در سال ۱۷۷۶ پدر علم اقتصاد متعارف می خوانند) ↑
. Wilson, Rodney.loc.cit. ↑
. Wilson, Rodney.op.cit., PP.100-101. ↑
- آیلاز شاگرد روسلین و برجسته تراز وی بود وی عقیده داشت که بجز کتب مقدس هیچ چیز و هیچ کس مصون از خطا نیست وی حتی حواریون را نیز جایز الخطا میدانست اهمیت اندیشه وی در زمینه های منطق و فلسفه تحلیلی است. جان سالیسبوری از دیگر فلاسفه مدرسی است وی به پادشاهان (بخصوص بی سوادان آنها ) با تندی حمله میکرد شاهان بی سواد را خر تاجدار مینامید. قدیس برنارد نیز در همین دوران زندگی میکردند (برای اطلاع کافی از اندیشه اولین فلاسفه مدرسی میتون مراجعه کرد به برتراند راسل تاریخ فلسفه غرب ترجمه نجف دریابندری کتاب پرواز ۱۳۷۳ ) ↑

- برترراند راسل میگوید یک وقت من در یک نطق رادیویی انتقاداتی به اندیشه ارسطو ابراز کردم پس از آن موج اعتراض علیه من از سوی کاتولیک ها به راه افتاد. ↑
- تفضلی ،فریدون، تاریخ عقائد اقتصادی، ص ۳۴٫ ↑
- هانت. ای ک،« تکامل نهادها و ایدئولوژیهای اقتصادی»، صص ۵۰-۴۹٫ ↑
- Wilson, Rodney.op.cit.PP. 104-105 ↑
-subjective ↑
-Objective ↑
- ارسطاطالیس، اخلاق نیکوماخص ،ترجمه: ابوالقاسم پورحسینی، جلد اول ص ۱۹۵-۱۹۴٫ ↑
-Distribulive Justice ↑
-Commulative Justice ↑
- ایسینگ، اتمار، تاریخ اندیشه ها و عقائد اقتصادی، ص ۲۸-۲۶٫ ↑
- ساول جورج، عقاید بزرگترین علمای اقتصاد، ترجمه حسین پیرنیا؛ ص ۹٫ ↑
- Wilson, Rodney.op.cit., P. 104 ↑
- Wilson, Rodney.op.cit.,. 103-104 ↑
- همان، صص ۶۴۵-۶۴۴٫ ↑
- Saint , Tiara ↑
- Ecoaspartai ↑
- Escutos ↑
-William, Okami ↑
- Vikliof ↑
- بر همین اساس پاپ دستور محاکمه وی را صادر کرد اما مردم از او حمایت کردند و چون وی استاد آکسفورد هم بود دانشگاهیان محاکمه استاد خود را در محکمه پاپ غیرقانونی میدانستند. ↑
. Wilson, Rodney.op.cit., PP.110-115. ↑
- اسکولاستیسیزم (Scholoasticism) به آن مکتب های فکری قرون وسطی اشاره دارد که به مبرهن ساختن واقعیت به نحو منسجم براساس تفکر مسیحیت گرایش داشت. حکمای مدرسی قرون وسطی بیش از همه به موضوع رابطه خدا با جهان توجه داشتهاند. نظام تعلیم و تربیت مدارس قرون وسطی که دارای روش های جدل و تأمل الهیاتی و فلسفی بود با پیدایش منطق ارسطویی در قرن یازدهم فعال شد و منجر به تأمل و سازماندهی ایمان مسیحی در همه جوانب شد. ↑
-Wilson. Rodney , op.cit.,P. 104 ↑
-wilson Rodney , op.cit.,PP. 105-106 ↑
. Wilson, Rodney.op.cit, PP.105-107. ↑
- Tams , Mor ↑

انسجام بخشیدن به امت حزب الله در جهت اصلاح جامعه
نظارت وحمایت قانونی از امر به معروف ونهی از منکر ^[۱۲۲]
این ستاد ، بموجب آیین نامه ای که در ۱۲ ماده و ۳ تبصره، در تاریخ ۲۳/۷/۸۳ به تصویب رئیس قوه قضائیه رسیده است، بموجب ماده ۱ آن، هدف از تشکیل ستاد را امنیت بخشیدن به اصل هشتم قانون اساسی ودر جهت حفاظت جامعه از هرگونه آلودگی، جرم و جنایت و تشکیل اجتماعات مضر به حال امنیت و سلامت جامعه واحیای سنت امر به معروف ونهی از منکر وکاهش و رفع مفاسد در جامعه دانسته و در ماده ۲ آن نیز ستاد را نهادی غیرانتفاعی وغیرسیاسی می داند و در ماده ۳ نیز به اهداف ستاد پرداخته که صدراٌ ذکر شده است .
به هرحال این ستاد در هرمسجد و محله ، هسته های اولیه مردمی را شکل می دهد و مجموعه تشکل محلات به تشکیلات منطقه متصل میگردد و مجموع مناطق ، زیر نظر ستاد مرکزی خواهد بودوهمچنین در کارخانجات، بازار، حوزه و دانشگاه، مدارس واجتماعات و غیره چنین تشکیلاتی ایجاد خواهد شد وآنان به همان ترتیب به ستاد مرکزی متصل میشوند، این هستهها به جمعآوری وارسال اطلاعات مردمی در خصوص جرائم ومرتکبین آنها می پردازند وتلاش می شود با رعایت اصول امر به معروف ونهی از منکر ، ضمن پیشگیری از وقوع جرم ، درجهت اصلاح اجتماع وحفاظت و صیانت جامعه بکوشند. ^[۱۲۳]
مبحث دوم: کیفیت تاثیرگذاری در پیشگیری از جرم در سیاست کیفری اسلام
پیش‌گیری از جرم همواره یکی از موضوعات اساسی و مهم در زندگی بشری بوده که در طول تاریخ به شیوه‌‌های مختلف اعمال گردیده است. در جوامع گذشته غالباً مجازات به عنوان تنها راه‌کار مبارزه علیه جرم و به تعبیر صحیح‌تر مجرم تلقی می‌شد و شدت و قاطعیت در اجرای آن را موجب کاهش بزه‌کاری می‌دانستند‌، البته در مکاتب الهی شیوه‌های تربیتی علاوه بر مجازات‌ها مورد تأکید بوده است‌. در اوایل قرن نوزدهم با تغییر نگرش به پدیده مجرمانه در اروپا، عوامل وقوع جرم مورد توجه قرار گرفت و مکاتب جرم شناختی و دفاع اجتماعی نظریات مربوط به جرم و مجرم را ابراز نمودند.
مفهوم پیش‌گیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین که در گذشته به‌طور عمده از رسالت‌های حقوق کیفری به شماره می‌آمد امروزه متحول و مفهوم آن گسترش یافته است بنحوی که توجه به مفهوم خاص پیش‌گیری جرم‌شناسانه در تدوین سیاست جنائی در کنار پیش‌گیری کیفری سابق قرار گرفته است به‌طوری که اغلب حقوق دانان کیفری معاصر معتقدند که سیاست جنائی نمی‌تواند نسبت به نتایج جرم‌شناسی بی‌بهره باشد از این دیدگاه پیش‌گیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین به دو قسم قابل تقسیم است: یکی پیش‌گیری عام و دیگری پیش‌گیری خاص است. ^[۱۲۴]
۱ ـ مفهوم عام پیش‌گیری از وقوع جرم
پیش‌گیری در این معنا، عبارت است از کلیه اقدامات و تدابیری است که برای مبارزه با بزهکاری صورت می‌گیرد اعم از واکنش‌های جامعه علیه جرم از قبیل مجازات یا اقدامات تأمینی و تربیتی و جبران ضرر و زیان مجنی‌علیه، فردی کردن مجازات ها و اعطای آزادی مشروط و استفاده از مجازات های جایگزین حبس، باز‌پروری و هر اقدامی که برای اصلاح مجرم و جلوگیری از تکرار جرم در آینده صورت می‌گیرد. همچنین سایر نمود‌های واکنش اجتماعی که در جهت تقلیل یا از بین بردن علل بزهکاری و قبل از وقوع جرم به منظور خنثی کردن عوامل جرم‌زای محیط خانوادگی، اجتماعی بزهکار که در تکوین جرم مؤثرند بعمل می‌آید و نیز فعالیت هایی که برای جلوگیری از فعلیت یافتن اندیشه‌های مجرمانه بزهکاران در جامعه صورت می‌گیرد. بنابراین مفهوم پیش‌گیری در معنای عام طیف وسیعی از انواع پیش‌گیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین را اعم از پیش‌گیری کیفری و پیش‌گیری غیر‌کیفری را در برمی‌گیرد.

۲ ـ مفهوم خاص پیشگیری از وقوع جرم
پیش‌گیری در این معنا، عبارت است از تعیین و استفاده از مجموع وسائل و تدابیری است که به هدف مهار کردن بهتر بزهکاری، از طریق از بین بردن یا خنثی کردن عوامل جرم‌زای محیط زندگی بزهکار بدون توسل به اعمال مجازات یا اقدامات تأمینی و تربیتی و قبل از وقوع جرائم در یک جامعه معینی یا یک شهر یا منطقه‌ای از یک شهر به مرحله اجراء گذارده می‌شود.^[۱۲۵]
در سیاست جنایی اسلام سه شیوه مبارزه علیه بزه‌کاری وجود دارد که مکمل یکدیگر هستند. این مراحل سه‌گانه عبارت‌انداز‌:
الف. مرحله‌ قبل از تصمیم قطعی مجرم به ارتکاب جرم؛
ب. مرحله پس از تصمیم قطعی مجرم به ارتکاب جرم و قبل از تحقق عمل مجرمانه؛
ج‌. مرحله‌ پس از اجرای فکر مجرمانه و تحقق بزه‌کاری.
در مورد مرحله‌اول تدبیرهای مختلف اجتماعی‌، فرهنگی‌،اقتصادی و غیره در جهت خشکاندن ریشه مجرمیت و ایجاد جامعه‌ای سالم به صورتی که تصمیم به ارتکاب جرم در ذهن افراد تحقق نیابد اعمال می‌گردد‌. رفع فقر‌، بی‌کاری و ایجاد تعهدات مذهبی‌، ایجاد فرهنگ صبر در مقابل وسوسه‌های مجرمانه‌، و ایجاد همبستگی و تعامل اجتماعی جزء این شیوه به حساب می‌آید.
در مرحله دوم که فرد تصمیم قاطع به ارتکاب جرم گرفته و شیوه‌های مرحله اول در او مؤثر نیفتاده، راه‌ حل‌ هایی به کار گرفته می‌شود تا شخص مصمم به ارتکاب جرم نتواند تصمیم خود را عملی سازد. در این مرحله باید وضعیتی ایجاد شود که تحقق عمل مجرمانه را دشوار و پرخطر یا ناممکن سازد؛ از این‌رو به این شیوه، پیش‌گیری وضعی گفته می‌شود،در تعریف پیش‌گیری وضعی که جایگاه آن روشن شد می‌توان گفت‌:شیوه‌ای از پیش‌گیری است که با تغییر وضعیت فرد در معرض بزه‌کاری و بزه‌دیدگی و یا تغییر شرایط محیطی مانند زمان و مکان در صدد است از ارتکاب جرم توسط فرد مصمم به انجام جرم، جلوگیری کند،در این روش گاهی فرد در معرض بزه‌دیدگی مدنظر قرار گرفته و با حمایت از او یا آن‌چه در معرض وقوع جرم است ‌(آماج‌های جرم) از تحقق عمل مجرمانه جلوگیری می‌شود و در مواردی نیزباتغییرشرایط محیطی اعم ازمکان‌، زمان و …، امکان تحقق جرم سلب یا وقوع آن دشوارتر می‌گردد. بنابراین،پیش‌گیری وضعی شامل: پیش‌گیری وضعی و بزه‌کار؛ پیش‌گیری وضعی و بزه دیده؛ پیش‌گیری وضعی و محیط ارتکاب جرم.اما مرحله سوم، یعنی پس از تحقق عمل مجرمانه، نیز در سیاست جنایی اسلام از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا از طرفی به دلایل و عوامل وقوع جرم اعم از اجتماعی‌، فرهنگی‌، اقتصادی و حتی ژنتیکی و تأثیر آن‌ ها بر وقوع جرم و هم‌چنین محیط و وضعیت فرد در معرض بزه‌کاری و بزه دیدگی توجه و تأکید فراوان نموده و از طرف دیگر، انسان را دارای مسئولیت و پاسخ‌گوی اعمال خویش می‌داند. از این‌رو حذف حقوق کیفری از سیاست جنایی اسلام امکان‌پذیر نیست، اما توجهی که اسلام به حاکمیت در جرم انگاری‌، تعیین نوع مجازات‌ها و شیوه اجرای آن‌ ها نموده و اختیاراتی که در این‌باره قایل شده است تدوین یک سیاست کیفری سنجیده و منطقی در راستای کاهش پدیده مجرمانه و رفع آثار سوء برخی مجازات‌ها را میسر نموده است، که جای بحث و بررسی فراوان دارد. ^[۱۲۶]
گفتارنخست: کیفیت مشارکت مردم
از ویژگی‌های سیاست جنایی اسلام مشارکت مردم است‌. تکلیف همگانی امر به معروف و نهی از منکر در زمینه پیش‌گیری از وقوع جرایم و ابراز عکس‌العمل در برابر آن، یکایک شهروندان را در مقابل رفتار یکدیگر مسئول و ناظر قرار داده است. در مکتب فقهی گاهی از امر به معروف و نهی از منکر با عنوان دفاع همگانی یا دفاع اجتماعی در مقابل دفاع فردی یا دفاع مشروع یاد می‌شود.^[۱۲۷]
پیامبر اسلام(ص) در مورد اثر پیش‌گیرانه‌ این نهاد اسلامی می‌فرماید‌:
«حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید وگرنه خدای متعال اشخاص بد و نابکار شما را بر افراد شایسته و خوب مسلط می‌کند، آن‌گاه خوبان دعا می‌کنند ولی مستجاب نمی‌شود».^[۱۲۸]
بنابراین فریضه مقدس امر به معروف ونهی ازمنکر نمود واقعی از سیاست جنایی مشارکتی اسلام محسوب میشود و این فریضه موجب تحقق معروف ونفی منکر واعمال ضد اجتماعی در جامعه خواهد شد که نیازمند برنامه ریزی دقیق ومدونی می باشد درهر صورت با عملیاتی شدن این اصل ، موانعی توسط مردم در برابر پدیده مجرمانه وانحرافات جامعه ایجاد می گردد و حرکت جامعه به سمت خیر واعمال صالح ومفید جهت می گیرد ومردم پاســدار خط صحیح حرکت جامعه می شوند.
نوع دیگر مشارکت مردم، جذب وپذیرش آنان در ستاد پیشگیری وحفاظت اجتماعی است که این ستادباهدف سازماندهی گروه ها و تشکلهای مردمی علاقه مند به احیای فریضه امربه معروف و نهی ازمنکر درقالب هسته های اجتماعی تشکیل میشود.
الف: الزام وتعهد افراد درمقابل یکدیگر
شکی نیست که برای رسیدن به سعادت، نیازمند توجه به جنبه‏ه ای فردی و اجتماعی هستیم. زندگی بشر نیازمند نظم و قانون است. انسانی که در یک جامعه فاسد زندگی می‏کند، دچار بدبختی و هلاکت می‏شود؛ یعنی سعادت فرد و جامعه از هم جدا نیست و دین اسلام همان‏گونه که برای سعادت فرد دستور و برنامه دارد، برای سعادت جامعه نیز طرح و برنامه خاصی دارد. از جمله، امر به معروف و نهی از منکر، سرنوشت هر مسلمانی را با مسلمان دیگر پیوند می‏دهد.
عبادت دارای یک بُعد فردی و شخصی و یک بعد اجتماعی است. امر به معروف و نهی از منکر، دعوت دیگران به برّ و نیکی و برحذر داشتن از شر و بدی است. سکوت در این امر و بی‏تفاوتی نسبت به آن، موجب مؤاخذه خواهد بود. اگر افراد در برابر مفاسد بی‏تفاوت باشند، بار سنگین آن بر دوش دولت و حکومت قرار می‏گیرد. در صورتی که دولت اسلامی باشد، علاوه بر ناتوانی آن از انجام امر به معروف و نهی از منکر، این امر صرفاٌ جنبه صوری و دستوری و نظامی به خود خواهد گرفت و ممکن است روح این عمل از بین برود. پس لازم است همه آحاد جامعه ابتدا ناظر اعمال خود و سپس دیگران باشند.^[۱۲۹]
در حکومت اسلامی نظارت همگانی، ضامن دوام و بقای جامعه و نیروی عظیمی برای مبارزه با مفاسد است. اگر همه مسلمانان با انجام آن، جامعه را سالم سازند، می‏توانند بزرگ‏ترین مشکلات را حل و دشمن را منکوب کنند.
رمز بقای تمدّن‏ها، حکومت‏ها و ملت‏ها انجام این وظیفه مهم است، همان‏گونه که در احادیث علت نابودی و هلاکت برخی اقوام، ترک امر به معروف و نهی از منکر دانسته شده است.
از سوی دیگر، اگر حکومت نقش نظارتی و امر و نهی خود را از دست بدهد، ضمن اینکه عمر خود را کوتاه می‏کند، جامعه نیز به سمت تباهی و گرفتاری در انبوه بحران‏ها و مفاسد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی فرهنگی و اخلاقی می‏رود. دین در بین مردم کم‏رنگ و زمینه هجوم اشرار و تسلط بیگانگان فراهم می‏آید.
در جامعه اسلامی، یکی از وسایل مهم کنترل اجتماعی و جامعه‏پذیری، اصل امر به معروف و نهی از منکر می‏باشد که به صورت یک وظیفه شرعی، از کارآیی مؤثری برخوردار است. به گونه‏ای که مردم با احساس تکلیف شرعی، حضور و شرکت فعّال خود را در مقابله با انحرافات و ناهنجاری‏های اجتماعی وظیفه دینی خود می‏دانند.
از این‏رو، امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک هنجار دینی و یک امر واجب، افراد را با نقش خود در رابطه با تکلیف و حقوق آشنا کرده و آنان را موظف به رعایت انتظارات نقش می‏کند و این مهم، موجب می‏شود تا افراد وظیفه و تکلیف خود را انجام داده به سمت تشکیل جامعه‏ای سالم حرکت کنند؛ زیرا جامعه‏ای سالم است که در آن بین تکالیف و حقوق یک رابطه و همبستگی متقابل وجود داشته باشد.^[۱۳۰]
انسان موجودی مختار است و ابزار هدایت و رستگاری برای او وجود دارد. می‏تواند ورای جبر، مسیر خود را طی کند و از ابزار عقل درونی و بیرونی استفاده نموده و مسیر خود را خود تعیین نماید. اراده انسان بالاتر از جبر است که نه مقهور ظلم شده و نه اختیاری بی‏حد و حصر دارد که بدون ضابطه عمل کند. اسلام دین اعتدال است، جبر و تفویض در آن راه ندارد. همان‏گونه که فطرت و سایر ویژگی‏های انسان بر اعتدال هستند: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ.»^[۱۳۱]
باتوجه به آنچه بیان شد، امر به معروف و نهی از منکر برای اصلاح جامعه و پیروزی بر مشکلات قرار داده شده و بهترین راه برای سعادت جامعه و فرد استفریضه امر به معروف و نهی از منکر، مصداق دقیق و اساسی نظارت اجتماعی و بهترین شیوه و ضامن اجرایی قوانین الهی و عرفی است. سازوکارهای نظارت اجتماعی به دو شکل رسمی و غیررسمی اعمال می‏شود. در شکل رسمی، نهادها و افرادی به صورت مستقیم رفتار دیگران را کنترل می‏کنند که تا حدودی جنبه اجبار دارد؛ مثل قوانین انضباطی در مدارس، دانشگاه‏ها و یا قوانین راهنمایی و رانندگی در جامعه. اما سازوکار غیررسمی به عوامل تأثیرگذار به صورت غیرمستقیم گفته می‏شود. اصلاح زمینه‏های فساد در جامعه، مثل حجاب و…، می‏تواند غیرمستقیم از کشیده شدن به فساد و اعتیاد جلوگیری کند.^[۱۳۲]
امر به معروف و نهی از منکر توسط همه افراد واجد شرایط و مسلمان، بهترین راه پیش‏گیری و درمان آسیب‏ها و انحرافات اجتماعی است ودراین راه هریک از افراد جامعه درمقابل یکدیگر الزاماتی دارند که باعث توسعه معروف و دوری از اعمال ضد اجتماعی خواهدشد این الزامات عبارتنداز:
التزام به رفتارها و احکام دینی
سفارش به پرهیز از پیروی الگوهای منحرف
سفارش به تقویت پیوندهای اجتماعی
پرهیز از حضور درمکان های جرم خیر
پرهیز ازهمنشینی با نامحرمان
ضرورت ارضای غریزه جنسی بنحو مشروع
پرهیز از خلوت گزینی وغیره
اینها از جمله تکالیف اجتماعی است که افراد درمقابل یکدیگر از طریق امر به معروف ونهی از منکر برعهده دارند ومتقابلاٌ همدیگر را به انجام اموریادشده وترک اعمال ناشایست سفارش و دعوت می کنند.^[۱۳۳]
ب) الزام وتعهد افراد درمقابل کل جامعه:
تردیدی نیست که انسان در جهت حفظ و بقای خود تلاش می‏کند؛ زیرا گاه میان برخی از پدیده‏های طبیعت و خواست‏های انسان تعارض ایجاد می‏شود. هر چند این تعارض، تعارض ذاتی نیست، اما طبع طبیعت مایل به حفظ وضع موجود خود است و خواست انسان در جهت تغییر و دگرگونی آن، برای بهره‏وری و استفاده بهینه از آن درجهت منافع خود است. این کشمکش میان انسان و طبیعت، که گاه برای آدمیان سنگین تمام می‏شود، نشان می‏دهد که انسان، آزادی مطلق در مواجهه با طبیعت پیرامون خود را ندارد.
از سوی دیگر، خودِ قوای طبیعی و غریزی انسان نیز حرکات انسان را تحت تأثیر خود قرار داده و گاه قدرت اراده و انتخاب آزاد را از او می‏گیرند. در واقع، خواسته‏های معقول انسان همیشه با تمایلات غریزی او همسو و همراه نیستند. از این‏رو، ناگزیر میان آنها درگیری و کشمکش ایجاد می‏شود. بنابراین، انسان برای حفظ آزادی خود در دو جبهه می‏جنگد. پس آزادی انسان از ناحیه طبیعت و نیز خواسته‏ها و توانایی‏های درونی تهدید می‏شود.
آزادی اجتماعی، یعنی اینکه در اجتماع از سوی سایر افراد و اجتماع، آزادی داشته باشد و دیگران مانع و رادعی در راه رشد و تکامل او نباشند و جلوی فعالیت سازنده او را نگیرند. نه مورد استثمار قرار گیرد و نه به دیده تحقیر و نه صاحبان قدرت و مقام و طالبان شهرت او را وسیله و ابزاری برای رسیدن به مطامع خود کنند.
این حقیقت در آیات بسیاری از قرآن مجید به صراحت مورد تأکید قرار گرفته است. از آن جمله اینکه خداوند متعال ارزش انسان‏ها را در قدرت و ثروت و نژاد و پست و مقام و موقعیت آنها نمی‏داند، بلکه آنچه موجب ارزش بیشتر انسان‏ها می‏شود و کرامت آنان را تضمین می‏نماید، تقوای آنهاست. همچنین یکی از اهداف انبیا، اعطای آزادی اجتماعی به بشر است؛ یعنی افراد را از اسارت، بندگی و بردگی نجات دهند. از قید اوهام، خرافات، جاهلیت و تعصبات و خرافه‏پرستی‏ها برهانند و راه زندگی انسانی و الهی را به ایشان بنمایانند. این موضوع آن‏قدر مهم است که بردگی و اطاعت بی‏چون و چرای از انسان‏ها شرک محسوب می‏شود. در اصول و فروع و احکام دین نکات بسیاری وجود دارد که ضامن و حافظ آزادی اجتماعی و فردی انسان است. حضرت علی علیه‏السلام می‏فرمایند: «وَ لا تَکُنْ عَبدَ غَیرکَ وَ قد جَعلکَ اللَّهُ حرّا»^[۱۳۴] برده و بنده دیگری مباش که خدا تو را آزاد آفریده است.
پس آزادی اجتماعی انسان یک اصل مسلّم و امری مقدّس است، ولی به هر حال انسان موجودی اجتماعی است و طبیعت و سرشت او، او را به زندگی اجتماعی سوق می‏دهد.
اسلام، جامعه انسانی را مانند کشتی و افراد اجتماع را به منزله سرنشینان کشتی محسوب می‏کند. اگر کسی مرتکب خلافی شد، مانند آن است که کشتی را سوراخ نموده و مقدّمات غرق همگان را فراهم آورده است. از این‏رو، همه انسان‏ها مسئول و موظّف هستند تا از ارتکاب خلاف جلوگیری کنند؛ زیرا در غیر این صورت همه مسئولند. امر به معروف و نهی از منکر، مهم‏ترین عاملی است که می‏تواند این کشتی را به ساحل نجات رسانده و از خطر غرق شدن نجات دهد.
قانون به تنهایی نمی‏تواند مانع خلاف و جرم شود. هرچند که این قانون مترقّی و حتی مأخوذ از شرع باشد؛ چراکه حقیقت قوانین عمومی، اعم از الهی و یا غیرالهی تنها در پرتو عمل بدان‏ها معنا و مفهوم می‏یابند. بنابراین، اگر اراده انسانی از اجرای قانون سر باز زند، دیگر در خارج عملی که قانون با آن منطبق باشد، نیست. اما چگونه و به چه وسیله‏ای باید اراده‏ها را، در مرحله اجرای قوانین حفظ نمود و این قدرت را به وجود آورد تا قانون برقرار بماند؟
قوانین دنیای جدید جوامع غربی سکولار و قوانین موضوعه در بسیاری از کشورهای شرقی، اهتمام و توجهی جز تنظیم افعال بر اراده حاکمیت ندارند. آنها درصدد حفظ و تربیت اراده‏ها نیستند، پس هر گاه اراده‏های زنده و هوشمندی باشد، قانون اجرا می‏شود و اگر اراده‏ها در اثر انحطاط روحی مردم و سستی قدرت روحی و اخلاقی جامعه بمیرد و یا قوّه خود را در اثر گسترش لهو و لعب از دست بدهد، یا در اثر روبه‏رو شدن با یک قدرت قوی‏تر از خود، اثر لازم را از دست داده باشد، ملّت به آرزوی خود در اجرای قانون نخواهد رسید. اما اسلام، روش اجتماعی و قوانین خود را بر اساس اخلاق بنا کرده است و بر تربیت مردم بر اساس موازین اخلاقی اهتمام زیادی نموده است. ضمانت اجرایی قوانین را هم بر عهده تربیت اخلاقی نهاده است. این ضمانت اجرایی همانند پلیسی درونی همواره و در همه جا در نهان، آشکار، خلوت و جلوت همراه انسان بوده و مانع خلاف و خطا می‏شود. ^[۱۳۵]

جدول ۳: ویژگیهای فضاهای شهری و فضاهای الکترونیکی
] هیون کیم،۱۳۸۴، ص ۲۷ [

 

فضاهای شهری٭	فضای الکترونیکی شهری
چیرگی بر قیود زمانی با کمینه کردن قیود مکانی	چیرگی بر قیود مکانی با کمینه کردن قیود زمانی
قلمرو	شبکه
ثبات	جنبش یا جریان
محصور	غیر محصور
مادی	غیر مادی
قابل رؤیت	غیرقابل رؤیت
ملموس	غیر ملموس
واقعی	مجازی (آبستره)
فضای اقلیدسی یا اجتماعی	فضای منطقی

^٭ مبتنی بر ساختمان‏ها، خیابان‏ها، جاده‏ها و فضای کالبدی شهرها
شهرهای الکترونیکی نرم‏افزار، سخت‏افزار و پی‏بستر مورد نیاز را برای دسترسی شهروندان در تمامی اوقات شبانه‏روز به خدمات دولتی و بخش خصوصی بر روی شبکه وب فراهم می‏آورند. به عنوان مثال ادارات شهر الکترونیکی با شعار شهروند محوری بخش بزرگی از خدمات خود را در منزل شهروندان ارائه می‏کنند. این اقدام علاوه بر اینکه باعث کاهش رفت و آمدهای شهری می‏شود، زمینه ارائه خدمات مطلوب، سریع و کم هزینه را از هر مکان و در هر زمان بوجود می‏آورد. در شهرهای الکترونیکی به صورت تعاملی مدیران می‏توانند به راحتی از پیشنهادات و نظرات شهروندان مطلع شده و در تصمیم‏سازی‏های مدیریتی و اداره شهر از آنها استفاده کنند.

ایجاد شهر الکترونیک تأثیرات بسیاری را در زمینه‏های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای اداره شهر و شهروندان به دنبال خواهد داشت. در زمینه توسعه تجارت الکترونیکی، بانکداری الکترونیکی، گسترش استفاده از کارت‏های اعتباری، کاهش بروکراسی و روند اداری مبتنی بر کاغذ، کاهش هزینه ارائه خدمات، ایجاد زمینه برای سرمایه‏گذاری داخلی و خارجی و ارتباط تجاری شهر با سایر نقاط جهان، بخشی از تأثیرات آن خواهد بود. خدمات برخط به شهروندان و مسافرین در هرجا و هر وقت، افزایش رضایتمندی شهروندان در دسترسی به خدمات دولتی و بخش خصوصی، امکان تشکیل گروه‏های اجتماعی برخط، رأی‏گیری برخط، امکان توزیع عادلانه امکانات به صورت یکسان در میان شهروندان و ایجاد زمینه برای استفاده از نظرات شهروندان در مدیریت شهر از جمله اثرات اجتماعی ایجاد و توسعه شهرهای الکترونیک خواهد بود. در زمینه‏های فرهنگی نیز آموزش مجازی شهروندان در موضوعات عمومی و اختصاصی، امکان انتشار رسانه‏های دیجیتالی برای شهروندان، استفاده از کتابخانه‏های دیجیتالی شهر و سایر نقاط کشور و جهان، انتشار اخبار و اطلاعاتبه هنگام در مورد شهر و ده‏ها مورد دیگر نام برد. در زمینه اجتماعی و سیاسی معرفی شهر در جهان و امکان بیشتر ارتباطات بین‏المللی در جامعه اطلاعاتی، بالا بردن وجهه سیاسی شهر و شهروندان برخی از تأثیرات مهم شهر الکترونیک خواهد بود.
با توجه به مباحث مطرح شده می‏توان مزایای زیر را برای به خدمت گرفتن فناوری‏های نوین ارتباطاتی و اطلاعاتی در مدیریت شهر و ایجاد شهرهای الکترونیکی برشمرد: [سند راهبردی شهر الکترونیک مشهد، ۱۳۸۱، ص ۵۶[

 

1. فراهم آوردن خدمات اینترنت باکیفیت و سرعت بالا برای شهروندان: به وجود آوردن یک زیرساخت مناسب جهت اتصال به اینترنت و شبکه جهانی یکی از مزایایی است که توسط شهرهای الکترونیک بدست می‌آید.

بهبود فرآیندها و روش های کاری
بهبود استقرار تجهیزات درکارگاه وایستگاه کاری وبهبود طرح استقرار ماشین آلات وتجهیزات
صرفه جویی در بکارگیری نیروی انسانی وکاهش کارهای پرزحمت، خسته کننده وغیر ضروری
استفاده بهتراز مواداولیه، تجهیزات ونیروی انسانی
ایجاد وتوسعه محیط فیزیکی بهتر برای کار

طراحی میز کارها وایستگاه های کاری با توجه به اصول اقتصادی حرکات و مهندسی فاکتورهای انسانی
■ دستورالعمل کلی :
هنگامی که هرمشکل ومسئله بررسی شد آنها بایستی معین شده و به طورمنظم ومتوالی آنالیز شوند.چنانچه یک توالی ممکن است به صورت زیر خلاصه شود.
-تعریف مشکل یا مساله
-به دست آوردن همه عوامل مربوط به مشکل
- بررسی عوامل بحرانی اما با اهمیت
- در نظرگرفتن راه های ممکن تصمیم گیری، اینکه چه دنبال شود.
- عمل روی تصمیم گیری
- تعقیب وتوسعه دادن
■ مراحل مطالعه روش :
۱- انتخاب – انتخاب کاری که ضرورت دارد مورد تجزیه و تحلیل و مطالعه قرار گیرد.
۲- ثبت – ثبت کلیه جزئیات روش موجود با مشاهده مستقیم آنها درقالب ابزار ترسیمی مناسب.
۳- بررسی- بررسی دقیق ومنتقدانه اطلاعات جمع آوری شده.
۴- طرح و تدوین- طرح و تدوین مناسبترین روش ممکن بادرنظرگرفتن شرایط واقعی نه کاذب.
۵- تعریف- تعریف روش جدید با توجه به زمان مربوط
۶- اعمال- اعمال روش جدید برمبنای استانداردهای تعیین شده در زمان مجاز آن.
۷- ابقاء- ابقاء استاندارد های جدید به وسیله روش های صحیح کنترل.
اینها هفت مرحله عمده ومهم در کاربرد مطالعه روش هستند که هیچ یک از مراحل را نمی توان حذف کرد و به شرط این که به طور سیستماتیک در مراحل ارزیابی مشکلات وبررسی یافتن راه حل های آنها به کار گرفته شود، موفقیت را تثبیت خواهد کرد.با افزایش مرحله زمان سنجی به عملیات فوق مراحل ارزیابی کار و زمان تکمیل می گردد و معمولا پس از طرح و تدوین روش جدید، عملیات تعیین زمان استاندارد صورت می گیرد.
■ انتخاب کار برای مطالعه و تجزیه و تحلیل:
هنگامی که یک ارزیاب کار و زمان “کاری” را جهت مطالعه کار و روش سنجی انتخاب می کند باید معیارهای مختلفی را در نظر بگیرد و در صورتی که بدون این ملاحظات کار را انتخاب کند بررسی آن مقرون به صرفه نخواهد بود. اهم ملاحظاتی که باید درنظر گرفته شوند عبارتند از:
الف- ملاحظات اقتصادی
ب – ملاحظات فنی
ج – ملاحظات انسانی
الف- ملاحظات اقتصادی- در همه مراحل حائز اهمیت خواهد بود، بدیهی است اگر کاری که دارای اهمیت اقتصادی کمی است مورد مطالعه قرار گیرد یا کاری را که پس از مدت کوتاهی وجود نخواهد داشت در برنامه کارسنجی قراردهید، اتلاف وقت ومنابع است.اولین پرسشی که باید جواب داده شود این است: آیا این کار برای مطالعه ارزش خواهد داشت و یانه؟ آنقدرمنافع می رساند که هزینه های مطالعه کار را جبران کند؟
از معیارهای زیر میتوان جهت این انتخاب کمک گرفت.
وجود گلوگاهها: که موجب بازداشتن سایرعملیات تولید می شود.نظیر حرکت مواد به مسافت های طولانی که درمیان کارگاهها صورت می گیرد.
-عملیاتی که مستلزم استفاده از نیروی انسانی زیاد است و یا عملیاتی که جابجایی دستی و تکراری مواد را در بردارد.
-"عملیات دربرگیرنده کارهای تکراری” عملیات کوتاهی که تعداد زیادی از کارگران بدان اشتغال داشته و تا مدت نسبتا طولانی ادامه دارد.
ب – ملاحظات فنی : که به نظر بدیهی می آید یعنی باید درباره هرکاری پیش از ارزیابی کاروزمان اطلاعات فنی کافی داشت تا در نتیجه مطالعه کار احیانا به کیفیت محصول در اثر عدم آگاهی به نکات فنی صدمه واردنشود.
ج- ملاحظات انسانی: در زمره عوامل با اهمیت در نظر گرفته می شود. عکس العمل های فکری و احساساتی برای بررسی تغییر روش باید پیش بینی شوند.تجربیات پرسنل و شرایط کای آنها باید در نظر گرفته شود.
-برای موفقیت در انتخاب کار مورد مطالعه بهتر است، ابتدا کارهای مشقت زا برای پرسنل و کارهایی که در شرایط کاری نامطلوب در حال اجرا هستند، در اولولیت بررسی قرار گیرند و از این طریق ارزیابی کار وزمان حسن نیت و توانمندی خود برای کمک به پرسنل را اثبات برساند.
۲-۴-۱۸- میزان حمل و نقل انواع محصولات:
میزان و انواع برخی از محصولات حمل و نقل مطابق جدول زیل می باشد که با توجه به نوع محصول زمان تحویل بار ترکیبات نفتی و مواد غذایی و ملزومات پزشکی از اولویت بالایی برخوردارند.
واحد هزار تن

 

نام محصول	میزان حمل محصول	در صد به کل کشور
انواع ترکیبات نفتی و شیمیائی	۵۰۶۰۶

با زیر تاثیر قرار دادن آراء

 

رهبری، سازمان دهی، برقراری ارتباط، هدایت، میانجی گری، هم گروه شدن

 

دوستان، بازی های گروهی، جلسه های اجتماعی، رویدادهای جمعی باشگاهها روابط مرید و مرادی

 

 

 

انفرادی

 

با هماهنگی نیازها ، احساس ها و هدف ها

 

تعیین هدف ها، میانجی گری، خیالبافی، برنامه ریزی، تفکر و تامل کردن

 

مکان های سری (مخفی )، زمان هایی به تنهایی سر کردن، اجرای طرح های انفرادی، حق انتخاب

 

 

 

طبیعت گرا

 

با طبیعت و شکل های طبیعی

 

بازی با حیوانات خانگی، باغبانی، گردش و مطالعه در طبیعت، مراقبت از محیط زیست

 

دسترسی به طبیعت، فرصت هایی برای تعامل با حیوانات، ابزارهایی برای مطالعه در طبیعت مانند عدسی یا دوربین های دو چشمی

 

 

 

۲-۸-اهمیت و کاربرد نظریه‏ی هوش‏های چندگانه
درقرن حاضر دو نظریه مهم به منظور توضیح تفاوت های فردی به وجود آمده که محیط های یادگیری را بر اساس این تفاوت دسته بندی می کند؛ اولین نظریه، سبک های یادگیری است و دومین نظریه، هوش‌های چندگانه می باشد (کیامرثی ومومنی،۱۳۹۲ ). این نظریه رویکردجدیدی را درآموزش پیشنهاد می کند. افراد می توانند پیشرفت زیادی دربرخی حیطه های هوشی داشته باشند و در برخی دیگر از حیطه های هوشی پیشرفت کمی داشته باشند. هرشخصی می تواندسطوح هوشی خودرا بهبود ببخشدتا زمانی که از آموزش کافی برخوردار باشد (گاردنر،۱۹۸۳).براساس نظریه گاردنرانسان هاازنظر هوش و توانایی و کاربرد هوشهای چندگانه تفاوت دارند و تشخیص این امر توسط معلمان موجب می شود با مشکلات درسی برخورد خلاق‌تر و مناسبی داشته باشند. گاردنر در بیان‏ تجربه‏ی شخصی خویش در این‏باره اظهار می‏دارد: من در شکل‏دهی گروه‏های کاری‏ برای انجام پروژه‏ها ، برخلاف ۱۵-۱۰ سال قبل که می‏کوشیدم حتماً افرادی مشابه خود را پیدا کنم، اینک با درک هوش‏های چندگانه نظرم کاملاًعوض شده است. امروز بیش‏تر به این نکته توجه دارم که هریک از همکارانم در چه زمینه‏ای کارآمدترند و می‏کوشم گروه‏هایی را شکل دهم که در آن‏ها توانایی‏های متفاوت اعضا تکمیل‏کننده‏ی‏ یکدیگر باشد. روشن‏تر شدن هرچه بیش‏تر ابعاد گوناگون هوش، از جمله درک امکان‏ دست‏ورزی، فهم چگونگی فراهم‏سازی زمینه‏های رشد و بسط آن و یافتن‏ راهکارهایی برای عمل در آن زمینه می‏تواند بستری مناسب برای شکوفایی‏ توانمندی‏هایی در انسان‏ها باشد که در حال حاضر در پرده‏ی استتار ناشی از عدم شناخت کافی قرار دارند.به این ترتیب، معنی جدید از انرژی‏های‏ بالقوه‏ی انسانی در اختیار تمدن بشری قرار می‏گیرد. گاردنر و هم‏فکرانش اظهار می‏دارند که به نوع انسان مهارت‏هاو توانایی‏های‏ گوناگونی ارزانی شده است که از طریق برخورد با محیط ها و تجارب یادگیری متنوع قابل توسعه‏اند. همه‏ی افراد می‏توانند در زمینه‏ی تمامی‏ هوش‏ها به پیشرفت‏هایی نایل شوند اما احتمالاًبعضی اشخاص می‏توانند در رشته‏ای خاص دستاوردهای چشم‏گیرتری داشته باشند. علت این امر می‏تواند ویژگی‏های زیستی و مغز ارزنده‏ای که به ایشان ارزانی شده یا امکانات فرهنگی‏ و آموزشی خاصی باشد که در اختیارشان قرار گرفته است.
از لحاظ آموزشی، دلیل اهمیت درک مفهوم هوش، خصوصا یک‏پارچه‏ تلقی کردن آن به عنوان یک توانایی کلی ذهن یا مجموعه‏ای از توانایی‏های‏ مختلف دانستن آن، این است که در صورت قبول نظر اول، معلمان می‏توانند با بررسی کلی توانایی‏های ذهنی شاگردان خود، هریک از آن‏ها را در سه گروه‏ هوشمند دارای هوش متوسط و کم‏هوش قرار دهند و در تمامی موارد تحصیلی با یک روش خاص و متناسب با جایگاه هوش کلی آن‏ها، با ایشان‏ برخورد کنند و درحالی که اگر معلم به وجود هوش‏های گوناگون در هریک از شاگردان خود اعتقاد داشته باشد، برخورد وی با هریک از ایشان براساس یک‏ برداشت کلی و کلیشه‏ای نخواهد بود بلکه وی با بذل دقت بیش‏تری خواهد کوشید تا از توانمندی‏های ذهنی هر فرد درک دقیق‏تری داشته‏باشد و با تأکید بیش‏تر بر توانایی‏های قوی‏تر او و به شکوفایی استعدادهایش بیش‏تر کمک کند. (امیر تیموری،۱۳۸۲ ، صص ۴۶-۴۵)
۲-۹-آموزشگاه‏ها و هوش‏های چندگانه
برخورد اکثر مؤسسات آموزشی و معلمان با انبوه شاگردان از این جهت مشابه است که‏ فقط به یک نوع هوش و استعداد عمومی آن هم هوش (کلامی و منطقی) ارزش قایل‏اند. آن‏ها حتی اگر در برخورد با شاگردان مختلف، متفاوت عمل کنند، عملکردشان براساس‏ داوری‏هایی است که در مورد این نوع هوش آن‏ها دارند. به این ترتیب که خواهند کوشید به کمک آزمون‏های استعدادسنج صورت وضعیت یا نیم‏رخ استعدادی‏آنان رامشخص سازند و بر آن اساس، فعالیت‏های آموزشی مناسب آن‏ها را اجرا کنند. در کامل‏ترین و بهترین حالا ، این تشخیص صرفاً بیانگر محدوده‏ای ناچیز از توانایی‏های‏ دانش‏آموز یعنی فقط هوش کلامی- منطقی وی خواهد بود.
اگرچه امروزه کاربرد آزمون‏های هوش گستردگی گذشته را ندارد اما متأسفانه نه تنها آزمون‏های مدرسه‏ای، بلکه اغلب آزمون‏های مربوط به‏ بزرگسالان نظیر آزمون‏های ورودی دوره‏های کارشناسی و تحصیلات تکمیلی‏ دانشگاه‏ها در ایران و آزمون توانایی‏های مدرسه‏ای ( SAT 32و GRE 33) و مقیاس هوش بزرگسالان وکسلر در خارج یا حتی بسیاری از آزمون‏های‏ استخدامی مشاغل عمدتاً بر توانایی‏های کلامی، ریاضی و منطقی اتکا دارند.به‏ همین علت، افرادی که در استعدادهای دیگری برجسته‏اند، اغلب در این‏ آزمون‏ها مردود می‏شوند. درحالی‏که برای مشاغلی نظیر مدیریت، معلمی و وکالت، داوطلب باید مثلاً از هوش بین فردی ویژه‏ای برخوردار باشد.
در حال حاضر،کوشش اغلب برنامه‏های درسی در مقاطع گوناگون و در اغلب کشورهای جهان بر توسعه‏ی معدودی از هوش‏های چندگانه متمرکز شده است و از دیگر هوش‏ها غفلت می‏شود. اگر هوش آن‏چنان که گاردنر آن را معرفی می‏کند یک جواهر چند وجهی است، مدارس باید آن‏چنان‏ برنامه‏های درسی همه جانبه‏ای را تدوین کنند که در پرتو نورافشانی آن‏ها هر کودکی تلألو خاص خود را بیابد.
نظریه‏ی هوش‏های چندگانه نه با نگاه به فعالیت‏های جاری مدرسه‏ای که‏ عمدتاً کلامی-منطقی‏اند، بلکه در افقی وسیع‏تر و مبتنی بر آنچه انسان‏ها در زندگی روزمره انجام می‏دهند، شکل گرفته است. هوش‏های چندگانه در طول‏ تاریخ تحول انسان برای حفظ حیات او و انطباق وی با محیط زیستش توسعه‏ و تکامل پیدا کرده‏اند.به همین علت، این امکان برای معلمان فراهم است که با بهره‏گیری از آن بین تجارب مدرسه‏ای و زندگی واقعی کودکان ارتباط بیش‏تری ایجادکنند؛ و به این طریق هم یادگیری را تسهیل کنند و هم امکان‏ انتقال یادگیری به زندگی واقعی دانش‏آموزان را فراهم سازند.
فعالیت‏های مدرسه‏ای زمانی ارزشمند خواهد بود که شاگردان بتوانند آن‏ها را در اجتماع زندگی واقعی خود به کار گیرند. وظیفه‏ی معلمان و آموزشگاه‏ها در رابطه با گسترش و بهره‏گیری از هوش‏های چندگانه‏ی کودکان این است که به آن‏ها کمک کنند تا برای موفقیت‏ در مدرسه از مجموع استعدادهایشان بهره گیرند. باید به شاگردان کمک شود تا هر آن‏چه را که خود می‏خواهند و نیز آن‏چه را که جامعه و معلمان برایشان‏ مفید می‏دانند، بیاموزند.
نظریات گاردنر توجه بسیاری از آموزشگرانی را که در جست‏وجوی‏ شکل‏دهی نظام‏های آموزشی جامع و در عین حال انفرادی بودند، به خود جلب‏ کرد. آموزش مبتنی بر هوش‏های چندگانه، آموزشی تا حد امکان انفرادی، منطبق با تفاوت‏های فردی شاگران و توانمندی‏های یک دانش‏آموز خاص‏ است. ارائه‏ چنین آموزشی گرچه کار آسانی نیست. به دقت و صرف وقت‏ نیاز دارد اما غیرممکن هم نمی‏باشد. می‏توان با تهیه و اجرای آزمون‏های ویژه‏ به بررسی و مشخص‏سازی ویژگی‏های دانش‏آموزان در زمینه‏ی هوش‏های‏ چندگانه‏ی آن‏ها پرداخت. از این «صورت وضعیت‏» یا «نیم‏رخ هوشی‏» در برآورد راه‏های احتمالی یادگیری بهتر شاگردان و از این طریق ارائه‏ کمک‏ها و راهنمایی‏های نتیجه بخش‏تر به ایشان استفاده می‏شود. چنین کاری نه الزاماً از طریق آزمون‏های پیچیده، بلکه حتی از طریق دقت‏نظر در ویژگی‏های شاگردان‏ نیز کم و پیش امکان‏پذیر است. (همان منبع ، صص ۵۵-۵۴)
۲-۱۰- نکات اصلی در نظریه‏ی هوش‏های چندگانه
نکته اصلی در نظریه‏ی هوش‏های چندگانه این است که همه‏ی افراد دارای قابلیت‏هایی در هریک از هشت مقوله‏ی هوشی‏ هستند. البته این تحولات در هریک از افراد به گونه‏ای خاص بروز می‏کند. بیشتر افراد، در برخی هوش‏ها کاملاً رشد یافته، در برخی‏ اندکی رشد یافته، و در برخی رشد نیافته‏اند. همه‏ی افراد می‏توانند هریک از هوش‏های خود را در صورت‏ برخورداری از آموزش، تشویق و استغنای کافی، تا سطح مناسبی از عملکرد توسعه دهند. مقوله‏های هوشی به شکلی پیچیده با یکدیگر همکاری دارند و بر هم‏ تأثیر می‏گذارند. برای هوشمندی در هر مقوله ، چندین راه وجود دارد.ممکن است‏ فردی در زمینه‏ی هوش جسمانی-حرکتی در زمین بازی بسیار دست ‏و پا چلفتی به نظر بیاید، اما در فرش‏بافی یا آرایش صفحه‏ی شطرنج، بسیار چیره‏دست عمل کند. و یا ممکن است در زمینه‏ی هوش زبانی قادر به‏ خواندن نباشد، اما واژگان زیادی را بداند یا بتواند داستان‏های ترسناک‏ بگوید. (آرمسترانگ،۱۳۸۳ ، صص۳۷-۲۵). در جدول ۲-تفاوت تئوری های سنتی هوش به تئوری هوش چندگانه ارائه شده است.
جدول۲- ۲:تفاوت تئوری های سنتی هوش با تئوری هوش چند گانه

 

 

دیدگاه تئوری هوش چند گانه

 

دیدگاه سنتی هوش

 

 

 

ارزیابی هوش چندگانه فردی می تواند یادگیری سبکهای حل مشکل را پرورش دهد، تست‌های کوته پاسخ استفاده نمی‌شوند زیرا آنها فهم عمیق یا نظم را اندازه گیری نمی کنند. آنها فقط مهارت‌های حافظه و عملکرد خوب فرد را در آزمونهای کوته پاسخ اندازه میگیرند.

 

هوش بوسیله تست های کوتاه پاسخ قابل  اندازه گیری است.

 

 

 

ابناء بشر همه انواع هوش را دارند اما هر فردی یک ترکیب یا نیمرخ واحدی دارد، ما می توانیم هریک از هوشها را بهبود بخشیم گرچه بعضی افراد در یک سطح هوش بیشتر از سطوح دیگر پیشرفت می کنند.

 

افراد با مقدار هوش معینی متولد می شوند سطح هوش در طول دوران زندگی تغییر می کند.

 

 

 

در فنون M I  معلمان بر طبق نقاط قوت و ضعف هوش‌های فردی بصورت متفاوت آموزش داده و ارزیابی می کنند.

 

در روش های سنتی معلمان موضوع را به گونه واحدی به همه  آموزش می دهند.

هوش معنوی در محیط کار لازم است برای:

یافتن و به کار گیری منابع عمیق درونی که امکان توجه به دیگران و نیز توان تحمل و تطابق با آن ها را به ما می دهد.
ایجاد احساس هویت فردی روشن و با ثبات در محیط هایی با روابط کاری متغیر
توانائی درک معنای واقعی رویدادها، حوادث و قابلیت معنادار کردن کار
شناسائی و همسوسازی ارزش ها با اهداف فردی و سازمانی
زندگی کردن با این ارزش ها و بدون سازش پذیری از موضع ضعف، که این امر منجر به حس انسجام فردی می شود.
درک و شناخت ملت های حقیقی افکار و رفتار خود و توان اثرگذاری بر آن ها (جورج^[۸۶]، ۲۰۰۶).
از پیامدهای ایجاد و تمرین هوش معنوی، توانائی آرامش و تمرکز در مواجه با بحران و آشوب وداشتن حس فداکارانه و عاری از خودخواهی نسبت به سایرین و داشتن دیدگاهی روشن تر و آرام تر نسبت به زندگی است. با وجود اینکه بسیاری از افراد تصور می کنند هیچ چیز معنوی در کار یا محیط کاری وجود ندارد، حوزه های بسیاری وجود دارند که می توان هوش معنوی را در آن ها به کار گرفت.
سه حوزه مهم از نظر جورج^۱عبارتند از:
الف) امنیت شخص و تاثیر آن بر اثربخشی شخصی؛
هوش معنوی کمک می کند که ثبات و اعتماد به نفس افراد افزایش یابد و راحت تر با مسائل کار کنار بیایند. این امر اثربخشی و عملکرد کاری افراد را نیز بهبود می بخشد.
ب) بهبود روابط و درک شخصی بین افراد؛
به بهبود ارتباطات و درک دیگران در محیط کار کمک می کند.
پ) مدیریت تغییر و از میان برداشتن موانع؛
به غلبه بر ترس های ناشی از تغییر کمک می‌کند (جورج، ۲۰۰۶) همچنین به اعتقاد وی مهم ترین کاربردهای هوش معنوی درمحیط کار عبارتند از:
ایجاد آرامش خاطر، به گونه ای که اثربخشی فرد را تحت تاثیر قرار می دهد.
ایجاد تفاهم بین افراد.
۳- مدیریت کردن تغییرات.

 

1. 1. ایجاد آرامش خاطر و چگونگی تاثیر آن بر اثربخشی فرد و آگاهی از خود، شایستگی کلیدی هوش معنوی است، متاسفانه اغلب ما خود را موجوداتی فیزیکی و مادی می بینیم و معتقدیم که زندگی تجربه‌ای مادی و فیزیکی است و آرامش خاطر ما وابسته به شرایط فیزیکی زندگی از جمله پول، دارایی و… است که همه اینها بستگی به شغل ما دارد، بنابراین نبود اینها برای ما احساس ناامنی ایجاد می کند. شغل، پول و دارایی، چیزهایی هستند که می آیند و می روند و ما کنترل اندکی به روی آنها داریم و یا اصلا کنترلی نداریم. در این صورت این ناامنی، احساس ترس و استرس ایجاد می کند، به گونه ای که عملکرد و روابط ما را در کار و محیط کار تحت تاثیر قرار می دهد. رشد هوش معنوی که به معنای آگاهی عمیق تر ازخود به عنوان موجودی غیر مادی است، در واقع منبعی از استعدادهای غیرعینی است که قبلا کشف نشده است. هنگامی که هوشیاری فرد افزایش پیدا می کند و مورد استفاده قرار می گیرد، در او احساس امنیت به وجود می آید و بدین ترتیب عملکرد او در محیط کار بهبود می یابد.

 

1. 1. ایجاد درک متقابل و تفاهم. یکی از بنیان های اساسی برای ایجاد رابطه سالم، یکدلی است. ایجاد یکدلی برای بسیاری از مدیران سخت است، زیرا آنها را وادار می کند که فراتر از کارکردهای وظیفه ای حرکت کنند و بدین ترتیب احساسات و عواطف افرادی را که مشغول انجام وظیفه هستند، درک کنند. ارتباطات بخشی از کار مدیر تلقی می شود که اهمیت فزاینده ای یافته است. امروزه بسیاری از افراد، سازمان خود را ترک نمی کنند، بلکه مدیران خود را ترک می کنند، بنابراین تمایل به حفظ نیروی کار یکی از دلایلی است که درک کارکنان از سوی مدیران را الزامی می سازد. توانایی شناخت، فهم و پاسخ به احساسات دیگران، نیازمند درک عاطفی و احساسی قوی است و این در حوزه هوش عاطفی قرار دارد. با این وجود، لایه دیگری در زیر آن وجود دارد؛ لایه ای که علت وجودی احساسات است که ریشه اصلی این شناخت علت ها، در هوش معنوی قرار دارد.

 

1. 1. مدیریت تغییرات و از میان برداشتن موانع برای اغلب افراد، تغییر رنج آور است. نمی توان تصور کرد زمانی که افراد در مورد چالش های محتمل و نامحتمل آینده صحبت می کنند، کاملا آرام باشند و بخندند. مقاومت در برابر تغییر با ایجاد رفتارهایی از جمله کنترل کردن، شکایت کردن، انتقاد کردن، کنار کشیدن، انکار کردن و خودداری کردن بروز می کند. احساسات نهفته در این رفتارها، ترس، آشفتگی و عصبانیت است. حتی زمانی که فرد الزام به تغییر را به لحاظ عقلانی درک می کند، احساس ترس ممکن است وجود داشته باشد، که دلیل این امر، راحت طلبی و وابستگی به راه های قبلی است. زمانی که افراد، اشتباهات درونی خودرا عمیقا باورکنند از ترس و آشفتگی در برابر تغییر رها خواهند شد و این عمیق‌ترین سطح هوش معنوی است (جورج، ۲۰۰۶).

 

 

۸-۲ هم سویی هوش و تجربه ی معنوی در توانایی حل مسئله

با وجود کوشش هایی که برای بررسی پدیده ی هوش انجام شده است، به لحاظ پیچیدگی و چندساحتی بودن و نیز عوامل متعدد دخیل در آن، هنوز صاحب نظران به هم سویی کلی در مورد ابعاد گوناگون هوش و حتی تعریفی دقیق از آن دست نیافته اند. کولومبو و فریک^[۸۷] (۱۹۹۹) علت این امر را در تفاوت بودن معنای هوش در زمینه های تخصصی و نظام های گوناگون روان شناسی می دانند. گذشته از این پیچیدگی، اندرسون^[۸۸] (۲۰۰۰) نیز تاکید دارد که ممکن است آنچه که در فرهنگی هوش شمرده می شود در فرهنگ دیگر پدیده ای غیر هوشی دانسته شود. به هر رو، با همه ی معناهای گوناگون ماهیت هوش، یک هم سویی کلی و زیر بنایی برای مفهوم هوش در توانایی حل مساله وجود دارد (هاید^[۸۹]، ۲۰۰۴). به سخن دیگر، یکی از شناسه های بنیادی هوش، توانایی حل کردن مسائل به گونه ای واقع بینانه و عملی است. گاردنر (۱۹۹۷) نیز بر آن است که هوش مجموعه ای است از توانایی ها که فرد در حل مسائل اش راه و روش فرهنگی ویژه ی خود را به کار می برد. به سخن دیگر، هوش اصطلاحی است برای سامان دهی و توصیف ظرفیت های انسانی که با توجه به گوناگونی های فرهنگی، توانایی گسترش و معنادار شدن می یابد. زوهار و مارشال (۲۰۰۰) نیز اعتبار هوش را در نشان دادن و حل کردن مسائلی دانسته اند که ماهیتی منطقی، احساسی، معنایی و ارزشی دارد.
روی هم رفته، می توان چنین برداشت کرد که هوش پیوندی تنگاتنگ با رفتارهای حل مسئله دارد. مهارت های حل مسئله دارای سازه های دست یابی به اهداف عملی، دست یابی به نتایج مثبت، و توجه به اهداف جهت دار است. به سخن دیگر، شناسایی و سازمان دهی اهداف و دنبال کردن راه هایی ویژه برای رسیدن به آن هدفها در زندگی، مهارت های حل مسئله است که انسان برای یک گفتگوی مناسب با پیرامون خود به آنها نیاز دارد. بدین سان، اگر معنویت شکلی از هوش شمرده شود، باید فرد را در حل مشکلاتش، با توجه به شرایط ویژه ی فرهنگی توانا سازد. آیا معنویت می تواند چنین کارکردی برای فرد داشته باشد؟ در پاسخ به این پرسش، برخی از نویسندگان به شماری از تجربه های مذهبی افراد اشاره کرده اند که کارکردی همچون ساز و کار حل مسئله داشته است. پیشینه ی این زمینه از دوران جیمز(۱۹۷۷) و نگارش کتاب گوناگونی تجربه های معنوی آغاز می شود که در آن وی به دین شخصی اشاره داشته است که نشان دهنده ی به کارگیری معنویت در حل مشکلات ارزشی و معنادار زندگی شخص است. جیمز بر آن است که مذهب پذیرفته شده ی شخص (مذهب رسمی) پدیده ای پسینی و معنویت پدیده ای پیشینی از تجربه های مذهبی فرد است. جیمز استدلال های منطقی را به تنهایی نشان دهنده ی مذهب یا تجربه های مذهبی فرد نمی داند. وی برای مفهومی کردن این دیدگاه چنین می گوید که تجربه ی معنوی و مذهبی نیز همچون مهر، خشم، امیدواری، بلندپروازی، رشک، و هر خواهش و تنش غریزی دیگر، معناهایی را به زندگی انسان ها می آورد که به گونه ای عقلانی یا منطقی قابل قیاس با پدیده ای دیگر نیست. اگر چه شاید بتوان استدلال هایی عقلانی برای این گونه تجربه های معنوی یافت، ولی نمی توان شالوده و پایه های بنیادی چنین تجربه های معنوی را مشخص کرد (تسی^[۹۰]، ۲۰۰۳). بدین سان، احساس های معنوی تکمیل کننده و معنادهنده ی بخش های گوناگون زندگی انسان است (پریستلی^[۹۱]، ۲۰۰۱) و این حوزه ی نوین قدرت، انسان را توانمند می سازد که تجربه های معنوی خود را چونان ساز و کاری برای برخورد و یافتن راه حل برای مشکلات و سختی های زندگی به کار گیرد.
جیمز^[۹۲](۱۹۷۷) از این معنا به کیفیت درونی تعبیر کرده است. افرادی که وضعیت های معنوی و عرفانی را تجربه می کنند، وضعیت های معرفتی و شناختی را نیز درک می کنند. کیفیت درونی، بینش و آگاهی به ژرفای حقایقی است که به وسیله ی استدلال های عقلانی درک نشده است. کیفیت های درونی دارای روشن گری، شهود، و پر از معنا و راز اند که در سراسر زندگی به انسان توانایی و نیروی رویارویی با مسائل و مشکلات می دهد. کسانی که به چنین تجربه هایی دست می یابند چنین بازگو می کنند که در حالی که سرشار از احساس اند واقعیت های عقلانی را نیز به روشنی و به گونه ای مسلم در زندگی می بینند و زندگی خود را دارای تحول و تغییر می یابند. بدین سان، تجربه های معنوی همچون ساز و کاری برای پویایی بخشیدن به زندگی در شیوه ای خاص عمل می کند. به سخن دیگر، تجربه های معنوی به گونه ای یگانه و فردی عمل می کند و علی رغم هدایت انسان ها برای عمل، راه حلی برای مسائل به شیوه ی خاص و در سبک های مختلف و موقعیت زندگی آن ها پدید می آورد. زوهار و مارشال (۲۰۰۰) نیز بر آن اند که تجربه های معنوی ، بینشی ژرف پدید میاورد که چشم اندازهایی نو و تازه به زندگی باز میکند. این بینش و چشم انداز تازه شخص را قادر میسازد که از عهده ی کارها به خوبی برآید و به گونه ای خلاق راه حل هایی تازه برای مسائل زندگی خود برگزنید.

۹-۲- اندازه گیری هوش معنوی

زهر، و مارشال و مک هاوک در مقابل کمّی کردن هوش معنوی جانب احتیاط را در پیش گرفته اند. امونزف نیز در مورد تلاش هایی که برای اندازه گیری هوش معنوی انجام می گرفت، هشدار می دهد(فتاحی،۱۳۸۷ :۱۳ )
وضعیت هوش معنوی فرد را می توان بر اساس انعکاس توانائی ها و رفتار های گوناگون شخصی مثل سیستم اعتقادی معنوی / دینی فرد مورد توجه قرار داد. در همین راستا ، تعریف الگوهای منحصر به فرد برای بیان وضعیت هوش معنوی ، می تواند بسیار مفید تر از تلاش برای به دست آوردن یک ارزیابی کمّی ( که در آن مقدار هوش معنوی که افراد دارا می باشند را نشان می دهد) باشد. یک راه برای اندازه گیری هوش معنوی افراد بررسی توضیحات ذهنی در مورد معنویت، افراد، سیستم اعتقادی افراد، ارزش های افراد، اهداف افراد، تجارب معنوی افراد ( و تعبیر و تفسیر آنها ) و راهی که در آن معنویت، سیستم اعتقادی، ارزش ها، اهداف ها و تجارب معنوی به کار گرفته، می باشند .
به عنوان یک راه دیگر می توان مقیاس هایی را به منظور ارزیابی فهم و بیان هوش معنوی ایجاد کرد. در همین جهت، هشتاد گویه فهرست ماتریس روانی معنویت^[۹۳] توسط ولمن به منظور تعریف یک الگوی منحصر به فرد برای بیان وضعیت هوش معنوی افراد ایجاد شد. این موارد به نحوی طراحی شده بودند که افراد تجربیات، فعالیت ها و رفتار هایشان را گزارش می دهند . این گزارش، نیازمند تفکر انتزاعی و تعبیر و تفسیر رویداد ها است. ضرورتاً، فهرست ماتریس روانی معنویت بیشتر به جای توجه به هوش معنوی کمتر یا بیشتر، با تمرکز بر الگوهای معنویت مورد توجه قرار گرفت. این فهرست هفت فاکتور دارد که ابعاد گوناگون تجربیات معنوی را اندازه گیری می کنند. این هفت عامل عبارتند از؛ الوهیت^[۹۴]، هوشمندی^[۹۵]، روشن فکری^[۹۶]، جامعه پذیری^[۹۷]، ادراک بیرونی^[۹۸]، معنویت معصومانه^[۹۹] ( کودکانه )، آسیب روحی^[۱۰۰]، فهرست ماتریس روانی معنویت به طور مستقیم یا به طور کلی جوابگوی سنجش ظرفیت های معنوی و درجه هوش معنوی نیست و امتیازات ، بیشتر از اینکه قابل مقایسه باشند، نشان دهنده درجه علاقه و افزایش آگاهی معنوی است که به دیدن رفتار و تجربیات زندگی مربوط می شود (آمرام، ۲۰۰۹).
ابزار دیگری توسط نازل معرفی شد که مقیاس هوش معنوی^[۱۰۱] نام دارد. این ابزار دارای ۱۷ مورد است که بر روی طیف لیکرت قرار دارد. معیار دیگر اندازه گیری شاخص جامع هوش معنوی^[۱۰۲] آمرام است که از روش های قبلی قابل اطمینمان تر و صحیح تر می باشد. این شاخص شامل ۵ مقیاس مهم و بیست و دو زیر مقیاس است که بسیاری از ابعاد هوش معنوی که از تجزیه و تحلیل عمیق مصاحبه شناسایی می شود را تأیید می کند. این ۵ مقیاس عبارتند از؛ معنا، هوشیاری، متانت، تعالی، صداقت و بیست و دو زیر مقیاس آن عبارت است از: زیبایی، بصیرت، تواضع، متانت، آزادی، قدردانی، خود برتری، کل نگری، حضور در همه جا، تمامیت درونی، شهود، توجه، گشاده روئی، عمل، حضور، هدف، ارتباط، روحانیت، خدمت، تلفیق و اعتماد ( نازل۲۰۰۴ ).

۱۰-۲- کاربرد های هوش معنوی

کاربرد هوش معنوی در زندگی فرد می تواند ارتباط شخص را با خود، دیگران و خدا و به خصوص پرورش خود آگاهی فرد تسهیل کند. با تکیه بر اعتقادات فرد ، هوش معنوی قادر به تسهیل و ارتقاء آگاهی و احساس ارتباط با خدا و حضور خدا می شود.
زمانی که افراد، اشتباهات درونی خود را عمیقاً درک کنند، آن را تکرار نخواهند کرد و از ترس و آشفتگی در برابر تغییر رها خواهند شد که این عمیق ترین سطح هوش معنوی است. در این راستا (آمرام، ۲۰۰۹) بیان کردند هوش معنوی را اصولاً در جهت حل مسائل وجودی و اخلاقی دانسته است. ادوارز نیز بین استفاده از هوش معنوی برای حل مشکلات و استفاده از آنها در حل مسائل غیر معنوی تمایز قائل می شود. برای مثال فردی که در پایان عمر خود به سر می برد ممکن است ارزش های معنوی و اعتقادات وجودی برای روشن کردن احساس معنا داری در این مرحله از زندگی را آزمایش کند. این فرایند می تواند جلوه ای از هوش معنوی باشد، اما نکته مهمی که این دیدگاه از آن چشم پوشی می کند آن است که یک فرد معنوی، همه ابعاد زندگی اش معنوی خواهد بود. ایده جداسازی موضوعات و مشکلات معنوی از غیر معنوی ، برای به کار گیری استراتژی های متفاوت حل مسأله، چالش پذیر است.
جستجو برای معنا داری و دیدن مفهومی بزرگتر از زندگی می تواند تقریباً هر واقعه و تجربه زندگی را در بر گیرد. به طور مشابه، بعضی از توانایی ها و صفات هوش معنوی مثل حکمت، خود آگاهی، استدلال خلاّق، کمال، دلسوزی و پرسش سؤالات چرایی، می تواند با موضوعات و مشکلات بالاتری، جدای از موضوعات معنوی یا وجودی، مرتبط باشند . مثلا آنها می توانند برای مفهوم سازی و تحلیل رابطه مشکلات و همچنین برای برنامه ریزی و فرمول بندی سیاست های سازمان و بیانیه ای ماموریت سازمانی به کار گرفته شوند. هوش منطقی حقایق و اطلاعات و استفاده منطقی و تجزیه و تحلیل آنها را در تصمیم گیری دنبال می کند. هوش عاطفی شامل درک و کنترل احساسات و عواطف خود است. هوش معنوی دربردارنده موارد زیر در محیط کاری است؛
- یافتن و به کار گیری منابع عمیق درونی که امکان توجه به دیگران و نیز توان تحمل و تطابق با آنها را به ما می دهد.
- ایجاد احساس هویت فردی روشن و با ثبات در محیط های با روابط کاری متغیر
- توانایی درک معنای واقعی رویدادها و حوادث و قابلیت معنا دار کردن کار
- شناسایی و همسو سازی ارزش ها با اهداف فردی و سازمانی
- زندگی کردن با ارزشها بدون سازش پذیری از موضع ضعف، که این امر منجر به حس انسجام فردی می شود.
- درک و شناخت علت درست^[۱۰۳] افکار و رفتار خود و توان اثر گذاری بر آنها
نتایج توسعه و تمرین هوش معنوی شامل توانایی مواجه با بحران ها و آشفتگی ها ، نگرشی عاری از خود خواهی نسبت به سایرین و دیدگاهی روشن و آرام نسبت به زندگی است (آمرام، ۲۰۰۹).

۱۱-۲- انگیزه کاری

 

۱-۱۱-۲- مفهوم انگیزه

انگیزه یا Motive اصطلاحاً به نیرویی اطلاق می‏شود که از درون یک فرد را به‏ سمت یک هدف سوق می‏دهد. “Motivation” یا « انگیزش» به فرایند یا جریانی اطلاق می‏شود که از طریق آن ما قادر به ایجاد انگیزه در دیگران می‏شویم. برای انگیزه تعاریف متعددی وجود دارد. تعریفی آکادمیکی که در مورد انگیزه وجود دارد این است که انگیزه یک نوع نیرو است. این نیرو یک نوع نیروی ذهنی است و این باعث می شود افراد به گونه خاصی رفتار کنند. یعنی باعث می شود رفتار فرد A  با رفتار فرد B متفاوت باشد. پس باید این را ابتدا در نظر بگیریم که انگیزه یک موضوع ذهنی است. یعنی چیزی عینی نیست که شما بتوانید به راحتی به دست بیاورید یا قابل کپی برداری باشد. انگیزه ذهنی است و در هر فرد نسبت به دیگری متفاوت است. پس ادعاهایی مبنی بر این که ما می توانیم به شما انگیزه بدهیم یا انگیزه خودمان را به شما تلقین کنیم اشتباه است! افرادی که به شما انگیزه می دهند، در واقع توانسته اند انگیزه شما را زیادتر کنند، نه این که در شما ایجاد انگیزه کنند. ایجاد انگیزه یک چیز کاملا فردی، کاملا ذهنی و ذاتی است و اکتسابی نیست. پس انگیزه به‏صورت بالقوه در وجود آدم‏ها هست و دیگران آن را برانگیخته می‏کنند (لاتم^[۱۰۴]، ۲۰۰۷). نیروی انسانی ممترین رکن یک سازمان است و موفقیت یا عدم موفقیت سازمان، ارتباط تنگاتنگی با عملکرد کارکنان آن دارد. در سالهای اخیر سازمان ها سعی کرده اند از طریق ایجاد انگیزش^[۱۰۵] در نیروی انسانی آنها را به مشارکت مفید و سازنده در طرح هایی که به وسیله سازمان رو به گسترش است وادارند(عسگریان، ۱۳۷۸). انگیزه معمولا بر اساس یک نیاز که ارضا نشده، ایجاد می شود. به عبارت دیگر، افراد معمولا در برهه های مختلفی از زندگی شان دچار نیازهای متفاوتی می شوند که این نیاز ها در ابتدا ارضا نشده هستند. این نیاز ارضا نشده معمولا در افراد ایجاد تنش یا به سخن بهتر یک نوع دغدغه ذهنی ایجاد می کند. فرد برای این که بتواند از این دغدغه ذهنی رهایی پیدا کرده و یا تنش آن را کم تر کند، در خود ایجاد انگیزه می کند. انگیزه یک نیروی محرک در فرد ایجاد می کند و این نیروی محرک باعث می شود که فرد به رفتاری دست زده و کاری را انجام دهد.پس همان طور که می دانید عامل به وجود آمدن انگیزه یک نیاز است، نیازی که ارضا نشده و افراد مختلف نیز طبیعتا نیازهای متفاوت، سطوح مختلف نیازها و درجات مختلفی از ارضا نشدگیِ نیازهای‌شان دارند. بعد از اینکه این نیاز ارضا نشده در افراد ایجاد می شود، یک تنش ایجاد می کند و این تنش است که افراد را به سمت آن رفتار سوق می دهد.لذا لازم است آن تنش و نیاز ارضا نشده شناسایی شده و بر مبنای فرایند انگیزه در افراد ایجاد انگیزه گردد. ارضاء نیاز های روانی اجتماعی همچون اعتبار، احساس تعلق، مسئولیت و مشارکت، ارضاء نیاز های شناختی مانند چالش ها، خلاقیت، وظایف متنوع، … و در نهایت عامل مادی هم در گروه عوامل انگیزشی یا نیروی پیش برنده در حرفه و شغل قلمداد می شوند ( هاگمن^[۱۰۶] ، ۱۹۹۲).

۲-۱۱-۲- مفهوم انگیزه کاری

انگیزه کاری یکی از مهم ترین و اساسی ترین ویژگی های کیفی کارکنان است که می تواند موجب افزایش عملکرد آنان در انجام وظائف شان گردد. ضمن آنکه خود در افزایش بهره وری سازمان نقش اساسی دارد. وجود انگیزه کاری خود می تواند عاملی جهت افزایش رضایتمندی شغلی کارکنان نیز باشد. اما نکته اساسی در بحث انگیزه کاری مقوله ای موسوم به انگیزش است که فصل وسیع و گسترده ای را در بحث رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی به خود اختصاص داده است. انگیزش کارکنان با مقوله ها و مفاهیم دیگری چون احساسات ، اعتقادات ، باورها و نیازهای کارکنان در ارتباط می باشد. اما آنچه که در تمام نظریات و تئوری های انگیزش مورد اتفاق نظر همگان است همانا نقش مدیر و رهبر در ارتقاء انگیزه کاری کارکنان است و در این باب مفاهیمی چون باور مدیر، پیش فرض های مدیر، نگرش مدیریت، شیوه مدیریت مدیر و نوع نگاه مدیریت به انسان و جایگاه وی در درون سازمان می تواند در ارتقاء سطح انگیزه های کاری کارکنان نقش اساسی داشته باشد(لاتم، ۲۰۰۷). یکی از وظائف عمده مدیران ایجاد انگیزه برای کارکنان جهت انجام بهتر وظائف شان در درون سازمان می باشد. برای افزایش انگیزه کاری کارکنان مدیران این سازمان می بایست بر روی ماهیت انسانی کارکنان کار نمایند و با درک بهتری از این ماهیت انسانی میزان انگیزه کاری را ارتقاء دهند. تلاش مدیران در خصوص ماهیت انسانی کارکنان و ارتقاء این ماهیت کاری به دلیل آن است که ارتباط تنگاتنگ و مستقیمی بین انگیزش کارکنان و عملکرد آنان وجود دارد (لاتم، ۲۰۰۷). سئوالی که در خصوص این ماهیت انسانی و غریزه کاری در خصوص کارکنان مطرح است آن است که آیا کارکنان ذاتا با انگیزه و پرتلاش به دنیا می آیند و یا اینکه می توان این انگیزه و تلاش را در آنان به وجود آورد ؟ پاسخ این سئوال هم آری و هم خیر است. آری از آن جهت که پاره ای از کارکنان به صورت ذاتی پرتلاش و با انرژی اند و نه از آن جهت که پاره ای دیگر این ویژگی ارثی و ژنتیک را ندارد و ذاتا افرادی ساکن و کم تلاش و بی انگیزه اند که باید از طریق آموزش به آنان جهت و مسیر ارتقاء انگیزه را نشان داد(لاتم، ۲۰۰۷).
انگیزه کاری عبارتست از فرایندی برای افزایش انرژی کارکنان به منظور نیل به هدفهای کاری از مسیر درست و واقعی. در این تعریف :

فصل سوم
روش شناسی تحقیق
۳-۱) مقدمه :
پژوهش فرآیندی است که از طریق آن می­توان درباره ناشناخته­ها به جستجو پرداخت و نسبت به آن شناخت لازم را کسب کرد. در این فرایند از چگونگی گردآوری شواهد و تبدیل آنها به یافته­ ها تحت عنوان «روش­شناسی» یاد می شود. روش علمی یا روش پژوهش علمی فرایند جستجوی منظم برای مشخص کردن یک موقعیت نامعین است. هر تحقیقی بدین منظور صورت می­گیرد که بتواند از یافته­هایی که از مطالعه یک یا چند گروه کوچک به نام نمونه به دست می ­آید، تعمیم‌هایی را در ارتباط با گروه بزرگتری که جامعه نامیده‌‌ می­ شود و این گروه کوچک در واقع معرفی برای آن هستند، انجام دهد، محقق سعی دارد با کمک روش­ها و فنون آمار استنباطی مقادیر مربوط به ویژگی­های جامعه را برآورد کند و این کار را به گونه ­ای انجام دهد که دارای اعتبار بوده و تا آنجا که امکان دارد از خطا به دور باشد؛ از آنجا که در اکثر مطالعات، محقق نمی­تواند به تک ­تک رویدادها و یا افراد تشکیل دهنده جامعه مورد نظر دسترسی داشته باشد، لذا بهره­ گیری از روش­ها و فنون خاصی که استنباط آماری بر آنها استوارند ضرورت پیدا می­ کند. در بسیاری از مطالعات، حتی اگر امکان دست­یابی به واحدهای اجزاء جامعه نیز میسر باشد ملاحظات اقتصادی و مسئله زمان نیز عوامل مهمی هستند که محقق را وادار می­ کنند با مطالعه نمونه ­ای از جامعه به استنتاج و تعمیم­های لازم بپردازد.

از این رو، در این فصل کوشش شده ‌است ابتدا روش تحقیق و پس از آن به مواردی همچون جامعه آماری تحقیق، نمونه آماری و روش نمونه‌گیری، حجم نمونه، روش و ابزار جمع‌ آوری اطلاعات، تعیین روایی و پایایی ابزار، و روش‌های تجزیه تحلیل داده‌ها پرداخته شود.
۳-۲) روش تحقیق:
پژوهشگران با توجه به زوایای مختلف تحقیق از جمله هدف، موضوع، ماهیت داده، و زمان تحقیق، انواع مختلف تحقیقات را بیان می کنند. در زیر به تقسیم بندی خصوصیات تحقیق فوق بر حسب پارامترهای در نظر گرفته شده می پردازیم:
تحقیق فوق بر اساس هدف، تحقیقی کاربردی محسوب می شود. هدف تحقیقات کارُبردی توسعه دانش کاربُردی در یک زمینه خاص است. به عبارت دیگر تحقیقات کارُبردی به سمت کارُبرد علمی دانش هدایت می‌شود. همچنین در این نوع تحقیق، نتایج یافته هایش برای حل مشکلات خاص انجام می شود وتلاشی برای پاسخ دادن به یک معضل و مشکل عملی است که در دنیای واقعی وجود دارد.
تحقیق فوق از نظر شیوه گردآوری اطلاعات تحقیق توصیفی از نوع همبستگی است. هدف تحقیق همبستگی عبارت است، از درک الگوهای پیچیده رفتاری از طریق مطالعه همبستگی بین این الگوها و متغیرهایی که فرض می‌شود بین آنها رابطه وجود دارد. این روش علی‌الخصوص در شرایطی مفید است که هدف آن کشف رابطه متغیرهایی باشد که در مورد آنها تحقیقاتی انجام نشده است (دلاور، ۱۳۸۱).
تحقیق فوق بر اساس ماهیت داده ها، تحقیقی کمی بشمار می رود. به لحاظ نظری، اینگونه تحقیقات ریشه در مکتب اثبات گرایی دارد و صاحبنظران این روش علاقه مند به تبدیل اطلاعات تحقیق بصورت نمادهای ریاضی به منظور استفاده از قابلیت تحلیل های آماری و ریاضی برای توصیف و تحلیل پدیده های اجتماعی می باشند. در مجموع، روش اثباتی مدعی است که با روش تجربی سروکار دارد و شناخت حوادث و رویدادها و وضعیت های مختلف بر اساس مشاهده بدست استوار است. شناخت علمی، از طریق همبستگی مباحث نظری با مشاهده بدست می آید. یعنی در علم، نظریه و مشاهده، ذاتا˝ جدایی ناپذیرند. در هر صورت، هرگونه ابزاری که برای حصول به دقت نظر در علم مورد استفاده قرار گیرد، از نظر اثبات گرایان می تواند بکار گرفته شود (کرم پور، صفری، ۱۳۹۰).
۳-۳) روش و ابزار گردآوری اطلاعات :
درتحقیق فوق از هر دو نوع روش گردآوری اطلاعات به ترتیب زیر استفاده شد :
۱) مطالعات کتابخانه‌ای:
دراین قسمت جهت گرد آوری اطلاعات در زمینه مبانی نظری و ادبیات تحقیق موضوع، از منابع کتابخانه‌ای، مقالات،کتاب های مورد نیاز و نیز از شبکه جهانی اطلاعات استفاده شد.
۲) تحقیقات میدانی:
دراین تحقیق به منظورجمع‌آوری داده‌ها واطلاعات برای تجزیه و تحلیل از پرسشنامه کوالهو و همکاران (۲۰۱۱) استفاده شد. این پرسشنامه از ۳۰ گویه تشکیل می شود. ۳ گویه برای سنجش متغیر خلاقیت کارکنان، ۱۵ سوال برای سنجش متغیر پیچیدگی شغل که از ۵ مولفه تشکیل شده و ۳ گویه آن تنوع شغل، ۳ گویه بازخورد شغل، ۴ گویه استقلال شغل، ۳ گویه معنادار بودن شغل و ۲ گویه اهمیت شغل را می سنجند. همچنین در این پرسشنامه ۶ گویه رابطه با سرپرست، ۳ گویه رابطه با همکار و ۳ گویه رابطه با مشتری را تشکیل می دهند. در جدول ۳-۱ متغیرهای تحقیق، شاخص های مربوطه و سوالات مربوط به هر یک آورده شده است:
برای طراحی پرسشنامه ها و پاسخ به سوالات از طیف پنج گزینه‌ای لیکرت استفاده گردیده است که یکی از رایج‌ترین مقایسهای اندازه‌گیری به شمار می‌رود. امتیاز بندی این طیف برای سئوالات پرسشنامه از ۵) خیلی زیاد تا ۱) خیلی کم طراحی شد.
جدول ۳-۱) متغیرهای تحقیق

 

متغیر	مؤلفه	تعداد سوال	سوالات	منبع
خلاقیت کارکنان	-	۳	۱ الی ۳	کوالهو (۲۰۱۱)
پیچیدگی شغل	تنوع شغل	۳	۴ الی ۶
	بازخورد شغل	۳	۷ الی ۹
	استقلال شغل	۴	۱۰ الی ۱۳

مردی خمیده پشت و شتابان
سر را به ترک بند دوچرخه
سوی مزار کودک خود می برد
(همان، ص ۴۰)

 

 

 

همچنین شعر این دوره خود جوش، بی غرض و بدون تکلف است . شاعر دغدغههایی بالاتر از خیال آفرینی دارد؛ چون واقعیت تلخ جنگ عرصه را بر تخیّل تنگ میسازد. شاعر در فرصتهای نایاب میسراید زیرا با از دست دادن آن، دیگر مجال سرودن نیست.
در دوره های شورش، آشفتگی وانقلاب سیاسی- اجتماعی، علی رغم پدید آمدن فضا وانگیزههای تغییر ، فرصت چندانی برای ریشه دواندن، رشد و کمال تحولات عمیق فرهنگی وادبی نیست. درست است که جرقه بسیاری از تحوّلات فرهنگی در این دوره زده میشود؛ امّا غالباً فرصت به بار نشستن و ثمر دادن این تحولات در زمان های آرامش و سکون پس از آن فراهم میآید.

شاعر در سنگر و زمان جنگ در واقع روایتگر حس درونی خویش است. هر حسی را باید در زمان خودش گفت اگر نگویی، دیر میشود باید با شتاب گفت و رفت . شعرهایی که اگر گفته نشود با حرکت زمان از ذهن تاریخ بیرون میرود، هرچند که نزدیک و شبیه به هم باشند و اغلب کلیشهای و تکراری است چون از نظر زمانی و جغرافیایی فاصله بین آنها نیست، همه یک نوع اطلاع دارند و تجربه های مشترک باید زمانی سپری شود و نسلهای بعد بتوانند آثاری متفاوت با زاویه های دیگر بیافرینند.
زبان شعر جنگ در آغاز، زبانی تند و برانگیزنده و در میانه، نرم و عمیقتر است. «اشعار گونگی و صراحت در بیان در سالهای بعد از سال ۱۳۶۴ به سمت نمادها، حرکتی محسوس دارد و به همین دلیل زبان شعر دفاع مقدّس رو به پختگی و ساختگی بیشتری میگذارد. زبان باستان گرایانه در مثنویهای علی معلم، زبان چالاک، گستاخ و پویا در شعر احمد عزیزی و زبان موفق شاعران غزل سرا چون قیصرامین پور، سلمان هراتی، علیرضا قزوه، عبدالجبار کاکایی زکریا اخلاقی و … از بارزترین و درخشانترین تجربه های شعری این دوره به شمار میآیند.» ( حسین پور جافی، ۱۳۸۴، ص ۲۲)
در شعر این دوره، پرحجم نویسی و احساساتی نوشتن کندتر میشود. صراحت و عریان نویسی جای خود را به ابهام گویی، کارکردهای ادبی و زیبایی شناختی میدهد. شاعران در این دوره پختهتر و با تأملات شاعرانه به سرودن میپردازند. سعی شان بر این است که از ویژگیهای زبانی شعر بهرهمند شوند و نقشهای ترغیبی و عاطفی و همدلی جزء نقشهای فرعی و جنبی شعر میشود. مانند؛

 

 

باید گلوی مادر خود را
از بانگ رود رود بسوزانیم
تا بانگ رود رودی نخشکیده است باید سلاح تیزتری برداشت
(سنگری ، ۱۳۷۸، ب ، ج ۳، ص ۲۲۲)

 

 

 

بهره گیری از موسیقی در شعر دورهی دوم تغییر مییابد و توجه شاعران به موسیقی درونی و کناری شعر معطوف میشود که به زیبایی ضرب آهنگ شعر میافزاید.

 

 

ما را ز آزمایش آتش هراس نیست
ما بارش همیشهی باران کینه را
باچترهای سادهی عریانی
احساس کردهایم
شولای ما برهنگی ماست
ما را به جز برهنگی خود لباس نیست
(ترابی، ۱۳۸۴، ص ۲۵)

 

 

 

قافیههای کناری عبارتند از: «هراس، لباس»، «عریانی، برهنگی» - قافیه های درونی «آزمایش و بارش» و تکرار صامت (ش،س) و مصوت بلند (آ) نیز در ایجاد فضای موسیقایی بیشتر مؤثرند.
همچنین استفاده از ترکیبات جدید چون «حرف غزلواره» ، «تفکر سرخ»، «باران مرگ»، «سعی سرخ»، «آفاق شهود»، «نسیم صلوات» ، «کرامّات آب»

 

 

بیا که ساغر شعرم ز شکوه لبریز است
مگو که حرف غزلواره غم انگیز است
گرفته ذهن مرا موجی از تفکر سرخ
نمیرسد به خیالم مگرتصور سرخ
(ترابی، ۱۳۸۴، ص ۳۱۹)

 

 

 

اگر شعر دفاع مقدّس را از آغاز تا امروز مقایسه کنیم، به خوبی، زبان شعاری ، به زبان توصیفی و روایتی به بیانی را احساس خواهیم کرد. شاعرانی که مواد ومعلومات شعری گذشته ، پشتوانه کارشان بوده است میدانند که چه میخواهند بگویند و چه باید بگویند. تعداد این دسته از شاعران چندان زیاد نیست. شاعرانی که از آن هیجانات فاصله میگیرند وکم کم از سطح پدیده ها ، اشیاء و کاراکترهای شعری به عمق آنها رسوخ میکنند. شگردهای زبانی به جای بازیهای ساده زبانی، جزئینگری به جای کلّینگری، عینیگرایی به جای معناگرایی آشکار، آرمانگرایی و معنا گرایی به جای شعارسرایی به آنها امکان میدهد حرکتی منطقی را به سمت ایجاد یک گونهی شعری مستقل آغاز کنند.
۶-۳- نماد و نمادگرایی در شعر دفاع مقدّس
انگارههای نمادین، از دیرباز با زندگی بشر در پیوند بودهاند. علاوه بر آن هنرمندان زیادی، آثار خود را به شیوهی نمادین ارائه کرده اند و یا از نماد، در ژرفا بخشی به اثرخود بهره برده اند. بدون تردید نماد هیچ گاه از عرصهی زندگی بشر، کنار نخواهد رفت؛ به عبارتی دیگر، زندگی انسان با نماد و نشانه پیوند ابدی دارد. «نماد پشتوانهی معنایی و جاودانهی آثار هنری است و زمینه ساز کشف و شهود تدریجی آنها در بستر زمان و مکان است. نماد یکی از مهمّترین عناصری است که با گسترش دامنهی معنایی در آثار، روند رمز گشایی هنری و گفتوگوی آنها را با مخاطب، به ابدیت پیوند میدهد.» (سلاجقه، ۱۳۸۷، ص ۱۷۳)

(همان:۱۶۲)
صائب خاموشی و سکوت محبوب و جانان را موجب افزایش ملاحت وی میداند. وی تیغ زبان خاموشی را از هر زبانی برنده‌تر معرفی می کند و اظهار می‌دارد که بهترین روش برای بستن دهان بیهوده گویان آن است که مستمع، خاموشی گزیند و این خاموشی ناشی از عجز او در گفتار نیست زیرا او اعتقاد دارد که شأنش بالاتر از آن است که چون کوه صدایی را بشنود و همان را در خود منعکس سازد زیرا اگر او هم سخن جاهلان را جاهلانه پاسخ گوید و یا بیهوده با آنان سخن راند عملی مشابه همان انعکاس صدا در کوه را انجام داده است. از دیدگاه صائب بهترین انتقام از هرزه گویان، خاموشی در مقابل سخن بی جای آنان می‌باشد.

« امید من به خاموشی، یکی ده گشت تا دیدم که سامان می‌دهد دست از اشارت، کار لالان را»
(همان:۴۲)
«تا ز خــــامـوشی زبــان بی زبانان یافــــتم روی در دیوار کردم، همــزبانی شد مــــــرا»
(همان:۲۲۱)
چنین خاموشی و سکوتی سخن چینان را نیز خاموش خواهد ساخت. لذا سخن بد آنان بر آدمی مؤثر نخواهد افتاد همان گونه که غنچه لب بسته از چیده شدن توسط دست گلچین معاف و مصون است.
گرچه دارد مُهر خامــوشی به لب از مردمــک چشم مــست او بود در گـــفتگو بی اختیــار
(همان :۹۳)
صائب آه سحرگاهی خود را عَلَم نصرت خود، و مُهر خاموشی خود را چتر شاهنشاهی خود می‌خواند. خاموشی، حجت ناطق واصل شدگان معنویت و حقیقت و کسانی که به کمال هنر رسیده‌اند می‌باشد و شاهد ناطق کسانی است که کمال و تعالی می‌طلبند. لب فروبستن و خاموشی بالاترین سپر آدمی از بلاها و حوادث است همان طور که ماهی لب بسته اندیشه‌ای از قلّاب صیاد و ماهیگیر ندارد. قدر چنین خاموشی را کسانی میدانند که به واسطه هر سخن بیهوده زخم‌های فراوان خورده باشند. هیچ اطاعت و عبادتی نیست مگر آن که در پرتو سکوت و خاموشی معنای حقیقی خود را باز می‌یابد و لذا آنان که در این بزم ترک گفتار می‌کنند خواهند توانست کردار خویش را صحیح و درست سازند.
صائب، مُهر خاموشی خود را ساغر سرشار خود و جام جهان بین خود و گل بی‌خار خارستان زندگی معرفی می کند. صائب خاموشی را ترجمان دل صاحب‌نظران، مُهر گنجینه روشن گُهران، سرمه دیده بالغ نظران، آینه کامل نظران، صیقل سینه روشن گُهران می‌خواند که سبب آرامش دل هاست.
« دیوانهٔ خموش به عاقــــــــل برابرست دریای آرمیده بـــــــــه ساحل برابرست»
(همان: ۸۶)
«کثرت و تفرقه در عالـــــــم گـــفتار بود که جهانی همه یک تن شود از خاموشی»
(همان:۲۷۳)
«بغیر شهد خمــــوشی کدام شیرینی است که از حــلاوت آن، لب به یکدیگر چسبد»
(همان:۱۳۹)
صائب از «دارالأمان خاموشی» یاد می‌کند که هیچ گوشه عالم امن تر از آن نمی‌باشد. خاموشی، باب حریم عشق عالم سوز است، چنان که سپند تا وقتی که صدا دارد از آتش دور می‌گردد و چون خاموش ماند بر آتش می‌ماند. صائب شأن خاموشی را به مراتب والاتر از گفتار می‌داند و لذا می‌گوید هرگز نباید در هر موجی چون خار و خس زبان بازی کرد. وی خاموشی و سکوت را دلیل صافی و خلوص عشق می‌داند همان طور که تا وقتی که در روغن نمک باشد با غوغا و سر و صدا می‌سوزد و خاموشی را در هم می‌شکند.
« می‌کند از مُهر خاموشی تراوش راز عشق مشک را در نافه ممکن نیست پنهان داشتن»
(همان: ۲۶۷)
صائب معتقد است رتبه و درجه سخنان هر انسانی را می‌توان از میزان خاموشی وی دریافت چنان که جوهر هر آینه‌ای از پشت وی هویدا و آشکار می‌گردد. همچنین او دو لب انسان خاموش را به دو لب تیغ دو دم تشبیه می‌کند که هرگز نباید دهن خویش را با گفتار بیهوده زخم نماید. نه تنها برای آنان که کلامی متین و استوار دارند  بلکه حتی خاموشی مهد آرام پریشان سخنان است و تمامی شادی‌ها و نشاط‌ها در خاموشی است چنانکه غنچه نیز هرگز از بستن لب تنگدل نمی‌گردد.
« مُهر خـــاموشی نگردد پرده اسرار عشق بوی گـل را مانع از پرواز شبنم کــی شود؟»
(‌همان‌:۱۱۷)
صائب ترکیب «شهد خاموشی» را به کار میگیرد که به کام هر کس چشانده شود هرگز نخواهد توانست با گفتار بیهوده لب از حلاوت آن باز دارد و به راستی شیرینی آن متمایز با شیرینی سخن است. به همین ترتیب وی از «بهشت خاموشی» یاد می‌کند که در واقع حرف زدن بیجا عامل ترک چنان بهشتی است و لذا صائب «سد یأجوج سخن» و «کمال شأن انسان» را در خاموشی می‌داند.
«بغیر شهد خموشی کدام شــیرینی است که از حــلاوت آن، لب به یکدیگر چــسبد»
(همان‌:۱۳۹)
صائب خاموشی را «مغز گفتار» می خواند و لذا آن را بی‌صدا می‌داند و بر این اساس از انسان‌ها می‌خواهد که چون طبلی تهی نباشند که از محتوا و مغز عاری و از صدا پر باشند. از آن جا که بیهوده گویان جهان بدون تفکّر و تأمل لب به سخن میگشایند لذا از دیدگاه صائب روزی دائمی آنان ندامت و افسوس خواهد بود. گفت و گوی غیر سودمند آدمی را سبک و سطحی جلوه می‌دهد حال آن که وقار و متانت آدمی در پرتو سکوت و خاموشی است. صائب معتقد است که نیازی نمی‌باشد آدمیان بخواهند به واسطه گفتار، خود را نیک یا بد سازند زیرا در پرتو خاموشی بدون نیاز به هیچ گفتاری می توان قطعاً از نیکان عالم گردید. صائب خاموشی خود را نه از بی دردی ـ بلکه از شدت درد ـ می‌داند و لذا می‌توان گفت که حرف نزدن در بعضی موارد نه به واسطه نداشتن حرفی برای گفتن، بلکه به واسطه داشتن حرف‌های بسیار فراوان می‌باشد. از دیدگاه صائب باید بجا سخن گفت و یا خاموش ماند و از نتایج سوء گفتار بیهوده در امان ماند. از دیدگاه صائب، آنان که به لب مُهر خاموشی زنند قطعاً به دل گویا گردند. بهشتِ دربسته را تماماً در پرتو دهان بسته و خاموش که از سخن‌های بیهوده اجتناب می‌وزرند به آدمی می‌بخشند و روشنی شمع دل آدمی در وقت خاموشی است.
«زبان هر چند شمع کشته را خاموش می‌باشد به خاموشی عجب تیغ زبانی هست عاشق را»
(همان‌: ۶۵)
صائب آب حیات صبر را مایه بقای خویش می‌داند و با داشتن چنین آب حیاتی مانند حضرت خضر خود را به سرچشمه آب حیات بی‌نیاز می‌داند:
« مدارم عقیق صبر به زیر زبان خویش مـــانند خـــضر، تشنه آب بــقا نیـــــم»
(همان: ۱۷۶)
عبد الرحمن جامی، در مثنوی هفت اورنگ ضمن اشاره و ایهامی که شعرش به گیاه صبر، که بسیار تلخ است ولی از نظر طبی دارای خواص مفیدی می‌باشدکرده ونتیجه صبر را بسیار شیرین و خوب توصیف می‌کند او می‌گوید:
صبر اگرچـــند که زهــــر آییــن است         عــاقبت همـــــچو شــکر شـــیرین است
مکــــن از تلخـــی آن زهــــر خروش       کاخــــر کار شــــــود چشمۀ نــــــوش»
(جامی‌، ۱۳۸۶: ۴۹۸)
انوری ابیوردی نیز صبر را چاره بسیاری از مشکلات می داند . او نیز پایان صبر را شادی و گشایش در امور توصیف می کند و می گوید:
« گــفتم او را که صبرکن که به صبــر هــــر غـــــمی را که هـــست پایانیست»
(انوری،۱۳۷۶: ۵۴۶)
او صبر را چاره گر فراق و جدایی ها می داند و و معتقد است ، انسان صبور سرانجام مزد رنج و محنت خود را که شربت گوارای وصل است دریافت خواهد کرد:
صبرکن ای‌تن‌که آن‌بیداد هجران بگذرد راحت تن چون که بگذشت آفت جان بگذرد
(همان: ۳۱۰)
انوری معتقد است همان طور که شکر باعث افزایش و و گشایش در رزق و نعمت است، صبر نیز موجب فتح و پیروزی بر محنت است. آن کس که بر نعمت سپاسگزاری می‌کند باعث تداوم و رونق آن می‌شود و فرد صبور نیز در پایان به آسایش و راحتی می‌رسد:
«شود زیادت شادی و غـــم شود نقصان چو شکر و صـــبر کنی در میان شادی و غم
ز شکر گردد نعمت بر اهـ«ل نعمت بیش بــــه صبر گردد محنت بر اهل محنت کم»
(همان: ۵۷۴)
از نظر فردوسی، صبر محصول خرد و اندیشه است . او صبر را داروی افعال و اعمال بدی که ریشه در جهل و نادانی د ارد توصیف می‌کند و معتقد است بزرگان به نیروی صبر و اندیشه می‌توانند بربحران‌ها و ناسازگاری‌های روزگار فایق گردند:
« بـــدی‌ها به صــبر از مـــهان بگذرد ســـــر مـــــرد بـــاید که دارد خــــرد»
(فردوسی، ۱۳۸۵، ج ۱، ۲۷۱)
همان اندازه که انسان برای نیل به اهداف و آرمان‌های متعالی زندگی نیاز به مقوله صبر دارد، به همان مقدار نیز نیاز به شناختی کامل و البته آگاهانه از ماهیت مقوله صبردارد. صبر به عنوان یکی از ارکان اساسی و مهم در زندگانی انسان‌ها همیشه نقش آفرین و نقش محور بوده یا به بیانی در بنا و استواری زندگی افراد نقشی سازنده و حیاتی را داشته است. اینکه می‌گوییم صبر و ظفر دوستی دیرینه‌اند، بدین سان است که بر این مهم همه علما و دانشمندان و ادبا نیز مهر تایید و تصدیق زده‌اند.

 

 

• • نتایج آزمایشگاهی یا آنالیز شیمیایی سیالات

 

• • سوابق و گزارشات فرایند و بهره برداری

 

• • داده ها یا گزارشهای نگهداری و تعمیرات مبتنی بر اطمینان

 

• • سوابق مدیریت تغییر

 

۳-۳-۲-۳ مرحله سوم: فرایند تعیین ریسک تجهیزات
محاسبه ی احتمال از کار افتادگی تجهیزات و لوله ها و پیامد این از کارافتادگی به کمک استاندارد API 581و تجربه ی متخصصان تیم ارزیابی ریسک صورت گرفته و از حاصلضرب این دو پارامتر، مقدار ریسک تک تک تجهیزات واحد دی اتانایزر محاسبه گردیده است. [۶]
لذا مراحل مختلف فرایند تعیین ریسک تجهیزات و لوله ها به شرح ذیل می باشد:
۳-۳-۲-۳-۱ پیامد وقوع ازکار افتادگی: به روش کمی مورد محاسبه قرار می گیرد که سه فاکتور اصلی ایمنی^[۴۱]، آلودگی^[۴۲] و تولید^[۴۳] در محاسبه آن تاثیر گذار می باشند. [۱۴]
جهت محاسبه فاکتور ایمنی عواملی را می بایستی تعیین نمود که عبارتند از: فاکتور فشار، فاکتور دما، نوع سیال(سمی/آتشگیر) و حجم سیال.
همچنین جهت محاسبه فاکتور پیامد تولید، دو فاکتور الف- اثر زمان لازم برای تعمیر و بازگشت تجهیز به سرویس و ب- تاثیر خروج تجهیز از سرویس بر روی تولید واحد لحاظ می شود.

پیامد توصیفی نیمه کمی از عواقب یک رخداد می باشد. پیامد خرابی مرتبط با یک قطعه خاص،رخ دادن نشت ( وجود نشتی ) را تلقی می کند.در این روش اجرایی، پیامد شکست/ خرابی (COF ) از صفر تا یک تقسیم بندی شده است. [۱۴]
ارزیابی پیامد نشتی مواد نیز به بخش های ذیل تفکیک شده است:

 

• • فاکتور ایمنی (Csaf ) …………….تا ۳۳% از پیامد کل

 

• • فاکتور آلودگی (Cpol )…………….تا ۱۷% از پیامد کل

 

• • فاکتور تولید (Cprod )…………….تا ۵۰% از پیامد کل

 

پیامد کل عبارت است از:
پیامد نرمال شده با مقادیر ۰ تا ۱ = (۳-۷)
فاکتورهای ارزیابی پیامد به صورت جداگانه به تفصیل در ادامه مطرح شده اند.
۳-۳-۲-۳-۱-۱ فاکتور پیامد ایمنی (Csaf )
این فاکتور بر اساس تاثیر نشت سیال یا میزان آسیب به پرسنل نزدیک به محل نشتی، ارزیابی می شود و عواملی همچون دما (Ft )، فشار (Fp )، محتویات (Fi ) و مقدار محتویات (Fis ) نیز در نظر گرفته می شود. ریسک موجود از لحاظ دما، فشار، محتویات و اندازه آن، همانطور که در بخش های بعدی نشان داده شده، ارزیابی می گردد:
۳-۳-۲-۳-۱-۱-۱ پارامتر دما (Ft )
بیشترین خطر انسانی زمانی ایجاد می گردد که سیال در دمای بالا یا پایین به کار گرفته می شود.در مواردی که دما به بالاتر از ۷۰ درجه سانتیگراد برسد، در صورت تماس، موجب آسیب فرد می شود. به طور مشابه، دمای پایین تر از منفی ۱۰ درجه سانتیگراد نیز خطر انسانی در پی دارد ( در موارد نشت و رها سازی گاز که انجماد خودکار ژول-تامسون با افت فشار یا در مناطقی که محتوی گاز مایع شده است ، رخ می دهد.). ریسک بالای خطر انسانی به دمای پایین تر از ۱۰- سانتیگراد و بالاتر از ۷۰ درجه سانتیگراد اختصاص می یابد. فاکتور های دمایی ذیل در این ارزیابی استفاده شده اند.
(جدول ۳-۶ ). ارزیابی فاکتور دمایی

 

دما (سانتیگراد)	ریسک فاکتور دما (Ft )
T < -10, T > 70	۲
-۱۰ ≤ T≤ ۷۰	۱

توجه: ویژگی قابلیت اشتعال پذیری به هیچ عنوان دراین فاکتور در نظر گرفته نشده است.قابلیت اشتعال پذیری و سمی بودن در بخشی تحت عنوان ” فاکتور محتویات” مورد بررسی قرار می گیرد.
۳-۳-۲-۳-۱-۱-۲ پارامتر فشار (Fp )
چنین تلقی می شود که خطر ناشی از نشت سیال با مقدار فشار سیستم مورد نظر نسبت داشته باشد. جدول زیر، فاکتور های فشار که در این ارزیابی مورد استفاده قرار گرفته اند را نشان می دهد (جدول شماره ۳-۷).

۰/۰۰۰

 

۰/۴۶۱

 

 

 

ارتباط با جهان دینی از کانالهای عمومی

 

۰/۰۰۰

 

۰/۴۶۱

 

 

 

۴-۳-۶- رابطۀ اثرپذیری افراد از نهاد علم و دانشگاه و نوع نظام اخلاقی آنها
نتایج به دست آمده نشان داد که میان میزان مشارکت پاسخگویان در نهاد علم و دانشگاه و نوع نظام اخلاقی آنها رابطهای وجود ندارد. در تحلیل این نتایج بیان شد که از آنجا که پاسخگویان همه اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها هستند و این عضویت را بخش مهمی از هویت خود میپندارند و تعلق خاطر خاصی به آن دارند و معمولاً از هر عضو هیأت علمی انتظار میرود حداکثر مشارکت را در نهاد علم داشته باشد. میتوان انتظار داشت که تفاوت پاسخگویان در پاسخ به پرسشهای مربوط به میزان مشارکت در نهاد علم و دانشگاه، به درستی نمایان نشود. از این رو باید تلاش نمود میزان اثرپذیری پاسخگویان را حتیالمقدور از طرقی دیگری نیز محاسبه نمود. بنابراین فرض ششم پژوهش حاضر ناظر به میزان اثرپذیری افراد از نهاد علم و دانشگاه در دوران تحصیل و اشتغال و نوع نظام اخلاقی آنها بود. بدین معنا که انتظار میرود کسانی که تأثیرپذیری بیشتری از نهاد علم و دانشگاه دارند نظام اخلاقی دنیویتری داشته باشند و بالعکس. این رابطه از طریق مولفه های زیر آزمون شده است. میزان رضایت شغلی افراد و پنداشت آنها از علم تجربی.

رضایت شغلی: رابطۀ رضایت شغلی و نوع نظام اخلاقی
نتایج آزمون گاما حاکی از عدم ارتباط معنادار میان میزان مطلق رضایت شغلی پاسخگویان و شاخص نظام اخلاقی است. ضریب گامای محاسبه شده معادل ۱۴۰/ و سطح معنادری ۰۶۰/۰ است. بدین معنی که رضایت شغلی بیشتر یا کمتر کسانی که در نهاد علم و دانشگاه مشغولند آثار مستقیمی برای نوع نظام اخلاقی قدسی یا دنیوی آنها ندارد. لازم به یادآوری است که نتایج توصیفی حاکی از رضایت شغلی بالای پاسخگویان بود.
ولی تحلیل تفصیلیتر نارضایتی دلالت‌های دیگری را نمایان میسازد. بررسی علل نارضایتی شغلی یکی از راه های ممکن این بررسی تفصیلیتر است. در پژوهش حاضر علل نارضایتی را به دو دسته بیرونی و درونی تقسیم کردهایم.
علل بیرونی نارضایتی شغلی بیشتر ناظر به عواملی بیرون از نهاد علم است و بیشتر به تأثیر سایر نهادهای جهان اجتماعی مانند سیاست(به ویژه مدیریت علم) و اقتصاد و … بر نهاد علم مربوط میشوند. افراد در تحلیل نارضایتی شغلی خود به یک اندازه به این عوامل بیرونی استناد نمیکنند. بعضی کمتر و بعضی بیشتر این عوامل را در نارضایتی شغلی خود دخیل میبینند. این امر بویژه در کشور ایران که علم تجربی با هویتی دنیوی، درون جهان اجتماعی پایه که نوعی جهان اجتماعی دینی است در حال نشو و نماست، اهمیت فراوانی دارد. تأکید بیشتر بر عوامل بیرونی نارضایتی شغلی تا حدودی میتواند به معنی استناد نارضایتیها به جهان اجتماعی پایه باشد.
نتایج آزمون گاما حاکی از عدم ارتباط معنادار میان علل نارضایتی بیرونی پاسخگویان و شاخص نظام اخلاقی است. ضریب گامای محاسبه شده معادل ۰۱۱/- و سطح معنادری ۸۷۶/۰ است. بدینمعنا که مهم یا غیرمهم دانستن علل بیرونی نارضایتی شغلی برای نوع نظام اخلاقی قدسی یا دنیوی افراد دلالتی ندارد.
علل درونی نارضایتی شغلی، عواملی هستند که از خود نهاد علم و دانشگاه ناشی میشوند. این عوامل همان نارساییهایی و آسیبهای درون نهاد علم و دانشگاه هستند که باعث نارضایتی شغلی افراد میشوند و پاسخگویان در نارضایتی شغلی خود به آنان استناد میکنند. نتایج آزمون گاما حاکی از ارتباط معنادار میان میزان نارضایتی شغلی درونی پاسخگویان و شاخص نظام اخلاقی است. ضریب گامای محاسبه شده معادل۳۵۳/ و سطح معنادری ۰۳۵/۰ است. بدینمعنا که افرادی که در علل نارضایتی شغلی خود، بیشتر به نارساییها و کاستیهای خود علم تجربی استناد میکنند دارای نظام اخلاقی قدسیتری هستند و در عوض آنانی که کمتر به ضعفها و کاستیهای علم تجربی استناد میکنند نظام اخلاقی دنیویتری دارند. به بیان دیگر کسانی که برای انتقاد از علم تجربی و دست گذاشتن روی ضعفهای احتمالی آمادگی بیشتری دارند نظام اخلاقی قدسیتری دارند و بالعکس.

 

 

متغیر وابسته
متغیر مستقل

 

شاخص نظام اخلاقی قدسی و دنیوی

 

 

 

سطح معناداری s

 

ضریب گاما γ

 

 

 

رضایت شغلی

 

۰/۰۶۰

 

۰/۱۴۰

 

 

 

علل بیرونی نارضایتی شغلی

 

۰/۸۷۶

 

-/۰۱۱

 

 

 

علل درونی نارضایتی شغلی

 

۰/۰۳۵

 

۰/۳۵۳

 

 

 

پنداشت از علم تجربی: رابطۀ پنداشت از علم تجربی و نوع نظام اخلاقی
متغیر دیگری که از طریق آن بتوان به میزان اثرپذیری افراد از نهاد علم و دانشگاه پی برد پنداشت آنها از علم تجربی است. این پنداشت دو وجه دارد یکی «علم در مقام معرفت» و دیگری«علم به مثابه حرفه». در وجه اول، پنداشت فرد از منزلت علم تجربی در میان سایر معارف مورد نظر است. در این رابطه سه پنداشت مدرن، پست مدرن و دینی از علم تجربی قابل تصور است. در پنداشت مدرن، مرزی بنیادی میان شناخت عمومی و شناخت علمی ترسیم میشود و علم تجربی تنها معرفت موثق تلقی میگردد و سایر معارف به شناخت عمومی الحاق میشوند. در تلقی پستمدرن مرزهای شناخت عمومی و شناخت علمی فرو میریزد و همه معارف از وثاقت میافتند. در تلقی دینی مرز شناخت عمومی و شناخت علمی حفظ میشود، ولی علم تجربی در کنار معارف عقلی و شهودی تنها نوعی از شناخت موثق تلقی میشود.
وجه دوم؛ یعنی«علم به مثابه حرفه» ناظر به پنداشت افراد از منزلت حرفه علمی ـ اشتغال به تولید، توزیع و فنّاوری علم تجربی ـ در میان سایر حرفهها و مشاغل است. در این وجه نیز سه پنداشت قابل تصور است. یک پنداشت اشتغال به علم تجربی را حرفهای مانند سایر حرفهها میپندارد. در پنداشت دیگر اشتغال به علم تجربی را نسبت به سایر حرفهها، حرفهای برتر میپندارد و در پنداشت سوم اشتغال به علم تجربی را حرفه حرفهها یا فراحرفه میپندارد به تعبیر دیگر برای علم تجربی، رسالتی پیامبرانه قائل میشود که باید سایر حرفهها و شاغلین آنها را راهبری نماید. این پنداشت به ویژه در جهان معاصر که جهان حرفهها و مشاغل است بسیار حایز اهمیت است.
از تلفیق این دووجه پنداشت فرد از علم تجربی به دست میآید. افراد از این حیث به دوگروه علمگرایان و ناعلمگرایان طبقهبندی شدهاند. میانگین شاخص نظام اخلاقی(قدسیـ دنیوی) در بین ناعلمگرایان برابر ۱۱/۳ و در مقابل در بین علمگرایان برابر ۵/۲ میباشد. یافته های حاصل از آزمون t دو نمونه مستقل بیانگر آن است که مقدار t برابر با ۸۲۶/۱ و سطح معناداری ۰۰۰/= s مطلوب ارزیابی میشود. بنابراین برحسب میانگینها، علمگرایان نسبت به ناعلمگرایان نظام اخلاقی دنیویتری دارند.

 

 

آزمون t

 

شاخص نظام اخلاقی قدسی و دنیوی

 

ب) حذف فرآیندهای تصمیم‌گیری چند لایه‌ای؛ تنها یک سطح باید واجد صلاحیت تصمیم‌گیری باشد و سطح بالاتر از آن فقط مسئول کنترل و نظارت باشد.
ج) صلاحیت بخشی واقعی به رئیس دانشگاه در تصمیم‌گیری نهایی برای مسائل بسیار مهم و حیاتی نظیر بودجه و برنامه راهبردی، زیر ساخت و تخصیص منابع انسانی.

د) تخصیص بودجه‌ای خاص با هدف فراهم آوردن این امکان برای مدیریت مؤسسه‌ای که برنامه‌های جدید را از طریق انگیزش‌های مالی بهبود بخشد.
و) توسعه سیاست دانشگاه از طریق بسط برنامه‌ای راهبردی که کل جامعه را در بر می‌گیرد، تصمیم نهایی را باید رئیس اتخاذ کند و برنامه راهبردی باید مطابق با شایستگی‌ها و صلاحیت‌های موجود در سطوح مختلف اجرا شود.
ﻫ) بالا بردن سطح مهارت‌های مدیریتی رهبران در سطوح مختلف سازمانی، از جمله اعضای هیئت مدیره. (اتکینسون^[۹۸]، ۱۹۹۸ : ۱۹۵)
۲-۲-۳- بررسی دانشگاه ها و آموزش عالی ایران
در تعریف توسعه گفته‌اند توسعه فرآیندی است که از تعامل بین اندیشه‌های نو، ایده‌های تازه و آرمان‌های جدید با ساختارها و نهادهای قدیمی صورت می‌گیرد و به نوسازی ساختارها و نهادها می‌ انجامد. (مارکوس^[۹۹]،۱۹۹۸ :۹۲) طبق این تعریف عامل محرک در زمینه توسعه دانش جدید، ایده‌های تازه و اندیشه‌های نو است. بنابراین، دانشگاه در جوامع در حال توسعه، نقش مهمی را ایفا می‌کند. از سوی دیگر انسان هم به عنوان هدف توسعه و هم به عنوان عامل توسعه است؛ یعنی توسعه باید به بهبود کیفیت زندگی انسان منجر شود. اما چه عاملی می‌تواند توانمندی انسان را برای رسیدن به توسعه بالا ببرد؟ آن عامل چیزی نیست جز آموزش و به خصوص آموزش عالی؛ زیرا منجر به تربیت نیروی انسانی متخصص موردنیاز برای اداره نهادهای جامعه و همچنین رسیدن به توسعه می‌شود. (نفیسی،۱۳۹۲ : ۹۵).
امروزه دانشگاه با توجه به وضعیت جهانی یعنی اوضاع علمی، فناورانه، اقتصادی و اوضاع بین المللی با مشکلات بزرگی مواجه است، شناخت این مشکلات به ما کمک می‌کند تا بتوانیم خودمان را برای رسیدن به جایگاه مناسب آماده کنیم. در اینجا به برخی از مهم‌ترین معظلات دانشگا ه ها در ایران به صورت مختصر اشاره می کنیم:
سیاست گذاری در نظام آموزش عالی
مدیریت و ساختار
همکاری های بین المللی (ارتباط با مراکز علمی بین المللی)
تقاضای اجتماعی
ارتباط دانشگاه با صنعت
کیفیت (قارون، ۱۳۹۳: ۲).
۲-۲-۳-۱- سیاست گذاری در نظام آموزش عالی
سیاست‌گذاری یکی از عناصر چرخه دانش است. اگر سیاست‌گذاری از فرایند دانش جدا شود کشور نمی‌تواند به سمت پیشرفت پیش رود. در همه جهان تولید دانش و فناوری منتهی به سیاست‌گذاری های اجرایی می‌شود. بنابراین، سیاست‌گذاری باید به صورت منسجم، یکپارچه و با هدف توسعه کشور صورت بگیرد.(قارون،۱۳۹۳ : ۲۸) لازم به توضیح است که در کشور ایران دانشگاه‌ها به طور مشخص اهداف و راهبرد‌های خاصی برای خود تدوین نکرده‌اند، اما در برنامه‌های توسعه‌ای دولت به طور کلی اهدافی برای دانشگاه‌ها در نظر گرفته می‌شود. اهداف ذیل، اهدافی هستند که در قانون اول برنامه ۵ ساله توسعه اجتماعی و اقتصادی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است:
کمک به توسعه و ارتقای علوم و معارف در کشور
مشارکت در تربیت و تأمین نیروی انسانی متعهد و متخصص مورد نیاز کشور
مشارکت در امر فراهم‌سازی زمینه‌های توسعه تحقیقات، نوآوری، انتقال و جذب فناوری
بهبود شاخص‌های آموزش عالی از نظر کمی و کیفی
مشارکت در امر انطباق محتوای آموزش‌ها با نیازهای تخصصی جامعه و مقتضیات ناشی از توسعه
علوم و معارف
توأم ساختن آموزش با پژوهش در کلیه مقاطع تحصیلی و کمک به نیازهای پژوهشی کشور
برقراری ارتباط متقابل با مؤسسات آموزش عالی و دیگر بخش‌ها در زمینه‌های علمی، فرهنگی و صنعتی (آراسته،۱۳۹۱: ۲)
۲-۲-۳-۲- مدیریت و ساختار^[۱۰۰]
امروزه عصر دانشگاه «ایستا^[۱۰۱] »که با روش سنتی به تربیت نیروی انسانی مدرک به دست و جویای کار بپردازد سپری شده و دیگر دانشگاه جایی نیست که دانش آموخته‌های غیر حرفه‌ای، غیر کارآمد و غیر خلاق تربیت کند. زیرا این دانش آموخته‌ها در جامعه آینده قادر به اشتغال نخواهند بود. دانشگاه جدید دانشگاهی است که نیروی انسانی کارآفرین، خلاق و مبتکر تربیت کند. (قارون،۱۳۹۳ : ۵۸) برای اینکه دانشگاه تغییر کارکرد دهد باید ساختار دانشگاه و مدیریت دانشگاه و همچنین شیوه های مدیریت دانشگاه تغییر کند. بنابراین، ساختار کل آموزش عالی در حال تغییر است. عنصر محوری در تغییر ساختار دانشگاه تأمین استقلال عملیاتی در دانشگاه است یعنی تا به حال در دانشگاه‌های ایران مدیریت متمرکز، حاکم بوده که براساس منابع دولتی کار می‌کرده‌اند.(قارون،۱۳۸۳ :۹۳) مدیریت در سبز فایل اولاً به صورت غیر متمرکز و به دست خود دانشگاه‌ها اعمال می‌شود و ثانیاً منابع آن، منابع متنوعی است و صرفاً منابع دولتی نیست و می‌بایست از منابع غیر دولتی هم استفاده کند. بنابراین، مدیریت جدید با مدیریت منابع مالی جدید، مدیریت منابع انسانی متفاوت و مدیریت دانش همراه خواهد بود.
۲-۲-۳-۳- همکاری‌های بین‌المللی (ارتباط با مراکز علمی بین المللی)
امروزه هیچ ملتی نمی‌تواند خود را در رشته‌های مختلف علمی بی‌نیاز از دیگر ملت‌ها بداند. لذا، تشکیل مراکز تحقیقاتی و ارتباط آنها با مراکز تحقیقاتی سایر کشورها ضروری به نظر می‌رسد. براساس سند چشم‌انداز ۲۰ ساله جمهوری اسلامی، ایران باید جایگاه اول اقتصادی و علمی را تا چند سال آینده در بین کشورهای همسایه، خاورمیانه و آسیای میانه کسب کند و این امر بدون داشتن همکاری‌های علمی با سایر کشورها به منظور ارتقای کیفیت نیروهای انسانی غیر ممکن است.(آراسته،۱۳۸۵ :۱۴)
اکثر مشکلاتی که جوامع با آنها رو به رو هستند، جنبه بین‌المللی پیدا کرده اند. زمانی دانشگاه‌ها می توانند مشکل گشا باشند که آموزش و پژوهش در آنها از کیفیت مطلوبی برخوردار باشد. یکی از روش‌هایی که دانشگاه‌های کشورهای در حال توسعه می‌توانند برای بهبود کیفیت به کار برند، برقراری ارتباطات بین‌المللی است. بین‌المللی کردن آموزش عالی ساز و کاری برای تغییر و تحول و اصلاحات در آن است. لذا، ارتباطات بین‌المللی در آموزش عالی به میزان چشم‌گیری در میان کشورها رشد کرده و این موضوع با توجه به فرآیندهای کنونی فناوری های اطلاعات و ارتباطات بیش از پیش مشهود است. افزون بر این، کشورهای توسعه یافته در پی افزایش تعداد دانشجویان خارجی خود هستند. این دانشجویان موجبات تحکیم آموزش عالی، مبادلات و ارتباطات دو جانبه و همچنین پیشرفت اقتصادی در این گونه کشورها را فراهم می‌کنند.(آراسته،۱۳۹۱ :۱۱)
۲-۲-۳-۴- ساز و کار‌های بین المللی کردن آموزش عالی در ایران
۲-۲-۳-۴-۱- تقویت اعزام دانشجو
هم اکنون بیش از سه میلیون نفر دانشجوی خارجی در کشورهای مختلف به تحصیل مشغول هستند. پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۲۵ این تعداد به ۸ میلیون نفر افزایش یابد (آلباخ^[۱۰۲]، ۲۰۰۴ :۱۴۵). اعزام دانشجو به خارج از کشور به ویژه در مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد و دکتری به عنوان راهبردی برای ارتقاء نیروی انسانی دانشگاه‌ها، محسوب می‌شود. در ایران راه اندازی دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری به راهبرد اصلی برای تأمین هیئت علمی تبدیل شده است. در بسیاری از موارد، این دوره‌ها با داشتن حداقل زمینه‌ها راه‌اندازی شده و دانشجویان از داشتن منابع لازم برای تحقیق و فراگیری محروم‌اند؛ زیرا توجه بیشتر به توسعه کمی است تا عنایت به کیفیت. نتیجه این سیاست تربیت افرادی است که پس از پایان تحصیل با حداقل مهارت وارد بازار کار می‌شوند و توانایی لازم را برای انجام مسئولیت خود ندارند.(برون ومازارول^[۱۰۳]،۲۰۰۹ :۹۰) بنابراین دانشگاه‌ها باید در زمینه اعزام دانشجو به خارج، سیاست‌گذاری‌های لازمه را انجام دهند. البته نباید فراموش کرد که اجرای این سیاست‌ها در گرو حمایت‌های مالی دولت است. به منظور تقویت اعزام دانشجو به خارج، پیشنهاد می‌شود که دانشگاه‌های پیشرو کشور با یک یا چند دانشگاه، کنسرسیوم‌هایی را در حوزه‌های مطالعاتی و رشته‌های تحصیلی داشته باشند. این توافق‌نامه‌ها کاهش هزینه ثبت نام دانشجویان را به همراه خواهند داشت. راه اندازی دوره‌های دکتری مشترک یکی از روش‌های مفید در این زمینه است (آراسته، ۱۳۹۱: ۳۹).
۲-۲-۳-۴-۲- لزوم گسترش و تقویت زبان انگلیسی
در عصر حاضر زبان انگلیسی، زبان حاکم بر ارتباطات علمی بین‌المللی و بانک‌های اطلاعاتی و به ویژه اینترنت است. اما متأسفانه در ایران، برنامه‌های درسی و روش‌های آموزشی زبان خارجی که تاکنون در سطح آموزش و پرورش و آموزش عالی از آنها بهره گرفته شده است پاسخگوی نیازهای دانشجویان نیست.(نفیسی،۱۳۹۲ :۶۲) بنابراین، بازنگری در برنامه‌های درسی زبان انگلیسی و در الویت قرار دادن آن در آموزش‌های مقاطع مختلف برای ارتباطات بین‌المللی امری ضروری است.
۲-۲-۳-۴-۳- بین المللی کردن برنامه های درسی
هم اکنون که تدوین برنامه‌های درسی به دانشگاه‌ها واگذار شده است، موضوع آشنایی با فرهنگ‌ها، بهره‌گیری از تجربه‌های سایر کشورها، دعوت از استادان خارجی و … هریک به نوبه خود موجب ارتقاء بخشیدن مهارت‌های شناختی و تخصصی دانشجویان و همچنین اعضای هیئت علمی خواهد شد. بنابراین، تدوین برنامه‌های درسی با هدف آشنایی دانشجویان کلیه رشته‌ها با سایر فرهنگ‌ها و ساختارهای کشورهای مختلف در دانشگاه ها امری ضروری است. (آراسته، ۱۳۸۵ :۴۷).
۲-۲-۳-۴-۴- بهره گیری از حمایت های مالی مجامع بین المللی
هم اکنون فرصت‌های بسیاری برای دریافت حمایت‌های مالی از سوی مجامع بین‌المللی نظیر بانک‌ جهانی، آکادمی‌های علوم و … وجود دارد که بسیاری از افراد واجد شرایط در ایران با این فرصت‌ها آشنایی اندکی دارند. اگر چه دفاتری تحت عنوان «دفتر ارتباطات بین‌المللی» در بسیاری از دانشگاه‌های کشور فعالیت می‌کنند، اما فعالیت‌های آنها بیشتر به امضای توافق‌نامه‌های صوری محدود شده است، این دفاتر وظیفه دارند که در جهت رایزنی با گروه‌های آموزشی و جلب همکاری‌های آنها برای شناسایی فرصت‌ها و همکاری‌های بین‌المللی گام بردارند. (توسلی وآهنچیان،۱۳۹۱ :۵۴) و این فرصت مناسبی می باشد جهت ارتقاء جایگاه تصویر ذهنی دانشگاه، می توان با آکاهی بخشیدن واستفاده از این پتانسیل یکی از مزیت های رقابتی را دربین رقبا افزایش داد وبازار هدف را گسترش داد.
۲-۲-۳-۴-۵- جذب دانشجویان خارجی
یکی از علل اصلی عدم جذب دانشجویان خارجی استفاده از زبان فارسی به عنوان تنها روش آموزشی در دانشگاه‌ها است. اما نکته قابل توجه این است که فراگیری زبان فارسی برای دانشجویان خارجی مشکل و کاربرد علمی بین‌المللی آن نیز در اکثر کشورها محدود است. (دودراشتات^[۱۰۴]،۱۳۸۵ :۲۰۷) استفاده از زبان انگلیسی به عنوان زبان آموزش و پژوهش در برخی از دانشگاه‌های ایران نه تنها موجب ارتقای تعاملات علمی در سطح بین‌المللی می‌شود، بلکه دانشجویان خارجی بسیاری از کشورها نیز متقاضی ادامه تحصیل در این گونه دانشگاه‌ها هستند. البته این امر بدون گسترش برنامه‌های خدماتی و رفاهی دانشجویی در دانشگاه‌ها میسر نخواهد بود. (وریت^[۱۰۵]،۲۰۰۶ :۳۹۰) دور از این واقعیت باتوجه به مبحث کارآفرینی در فرضیه های ارائه شده، آیا زمان آن نرسیده است تا افزایش امکانات رفاهی و ایجاد فعالیت های فوق برنامه سطح علمی دانشجویان را افزایش داده و به جایگاه دانشگاه کمک نمائیم؟ همانطور که قبلاً هم اشاره شد یکی از مشکلات دانشگاه ها مخصوصاً دانشگاه های آزاد اسلامی دریافت شهریه های سنگین از دانشجویان می باشد که همین موضوع رقبا را نسبت به جایگاه این دانشگاه متمایز می کند. حال نکته حائز اهمیت استفاده از تمایز خدمات می باشد. پیشنهاد ما در این تحقیق این است که دانشگاه آزاد اسلامی در ازای دریافت شهریه تحصیلی امکان استفاده دانشجویان از کلا سهای زبان انگلیسی را به عنوان فعالیتهای فرهنگی ودانشجویی برقرار نماید تا از مزیت خدمت استفاده بهینه را جلب نماید.
۲-۲-۳-۴-۶- حمایت‌های مالی دولت
با بودجه‌های فعلی دانشگاه‌ها، ارتباط دو جانبه میان دانشگاه‌های ایران و سایر دانشگاه‌های خارجی امکان‌پذیر نیست و نیازمند حمایت‌های مالی دولت است. (آراسته، ۱۳۹۱ : ۳۹)
۲-۲-۳-۵- تقاضای اجتماعی ورود به تحصیلات تکمیلی
۲-۲-۳-۵-۱- عدم توازن منطقه‌ای تقاضای اجتماعی
به دنبال تسری سیاست‌های عدالت توزیعی پس از انقلاب به بخش آموزش عالی و وضع سهمیه‌های پذیرش دانشگاه‌ها، امتیازات تخصیص یافته به گروه‌های خاص سبب شد که نسبت پذیرش برای گروه‌های مختلف، تفاوت‌های فاحش پیدا کند و همچنین موجب شد برخی استان‌های محروم در طول دهه ۷۰ از نظر رشد سالانه تقاضا، صدرنشین باشند. این پیامد هرچند از نظر عدالت توزیعی مثبت است، لیکن باید توجه داشت که اولاً تعداد محدودی از استان‌ها از این روند بهره‌مند شدند و مهم‌تر اینکه برخی استان‌ها که سوابق آموزشی بیشتری داشتند رشد بسیار کمی داشتند.(قارون،۱۳۹۳ :۷۵) به رغم این روند، به دلیل تمرکز امکانات و خدمات در مرکز سیاسی و تقویت روند شهرنشینی هنوز تقاضای اجتماعی، میل شدید به پایتخت دارد به طوری که انتخاب دوم متقاضیان اکثر استان‌ها، استان تهران است.
۲-۲-۳-۵-۲- عدم توازن تقاضای اجتماعی برحسب گروه ها و رشته‌ها
تراکم و تمرکز تقاضای اجتماعی در چند رشته محدود در هر گروه تحصیلی که عمدتاً ارتباط مستقیم با وضعیت اشتغال آن رشته‌ها دارد، به طوری که بررسی ۱۰ انتخاب اول متقاضیان نشان داد که رشته‌های علوم پایه وزن انتخابی پایین‌تر نسبت به رشته‌های درجه اول دارند و رشته‌های دارای بیشترین اولویت، معمولاً رشته‌هایی هستند که امکان استخدام و اشتغال آنها بهتر بوده است. (قارون،۱۳۹۳ :۸۳)
۲-۲-۳-۵-۳- آموزش عالی دولتی کانون تقاضای اجتماعی
متأسفانه در آموزش عالی بعد از انقلاب اسلامی ایران هرچند در یک دوره نسبتاً کوتاه، پس از تاسیسی دانشگاه آزاد اسلامی تب تأسیس مؤسسات آموزش عالی غیر انتفاعی، دوره‌های نیمه خصوصی، شبانه و مؤسسات آموزش عالی وابسته به سایر دستگاه‌های اجرایی داغ شد و زمینه‌های متنوع‌سازی این بخش را فراهم کرده است، اما به دلایلی از جمله رایگان بودن آموزش عالی دولتی و احتمالاً کیفیت برتر آن، فشار تقاضا برای ورود به دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی دولتی همچنان وجود دارد و این جایگاه دانشگاه های دولتی، خود ناشی از تمرکز و مدرک‌گرایی نظام اداری استخدامی کشور نیز می باشد.
۲-۲-۳-۵-۴- تحول تقاضای اجتماعی مردان برای آموزش عالی
در ایران، سهم زنان در تقاضای آموزش عالی روندی رو به رشد و سهم مردان روندی نزولی داشته است. هرچند تحولات اجتماعی و فرهنگی نقش بسزایی در افزایش تقاضای اجتماعی دختران دارد، مؤثرترین عامل در کاهش تقاضای اجتماعی مردان، تحولات اقتصادی و شرایط بازار کار به ویژه افزایش حضور زنان در بازار و رقابت آنان برای تصدی مشاغل محدود است. (قارون، ۱۳۹۳ :۸۵)
۲-۲-۳-۵-۵- ارتباط دانشگاه با صنعت
در کشور ما مقوله ارتباط صنعت و دانشگاه از این جنبه مهم است که بیشتر محققان ما به طور عمده در دانشگاه‌ها هستند،(برنمن وفینی^[۱۰۶]،۲۰۱۲ :۲۵۷) اما تحقیقاتی که در دانشگاه‌های ما انجام می‌شود بیشتر جنبه نظری دارد تا کاربردی. علت این است که ارتقای رتبه اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها بستگی به تعداد مقالات چاپ شده آنان در مجلات علمی بین‌المللی دارد و چنین مقالاتی اغلب جنبه نظری دارند. از طرف دیگر مقوله‌های «آموزش» و «پژوهش» بیشتر، به عنوان وظایف دانشگاهی مطرح شده ولی ارتباط دانشگاه با صنعت جزء این وظایف تعریف نشده است. (قارون، ۱۳۹۳ :۹۴) از طرفی هم، چون صنعت ما تجهیزات مورد‌نیاز را از خارج خریداری کرده و فناوری کارخانجات ما وارداتی بوده، در نتیجه دانش فنی جایگاه شایسته‌ای در صنعت ما پیدا نکرده است. اگر تحقیقات دانشگاه‌ها جنبه کاربردی داشته باشند و صنایع ما بتوانند از آنها در جهت تحقق نیازهای اساسی خود استفاده کنند، با دانشگاه تعامل برقرار می‌کنند و همچنین اگر حضور دانشگاه‌ها در صنعت باعث ارتقای علمی دانشگاه از دید فناوری شود، آنها نیز به همکاری با صنایع روی می‌آورند.(نفیسی،۱۳۹۲ :۱۴۷)

 

 

در شکل ۴-۴، رنگ­های متفاوت نشان‌دهنده‌ی جریان­های ترافیکی مشاهده شده برای یک مسیر، در طول ۱۰ سایکل می‌باشد. مطابق با انتظار، مشاهده می‌شود که علیرغم وجود رِنج‌های متفاوت نرخ ترافیکی مختص هر مسیر، همه آنها پیک‌های واضحی را تجربه می‌کنند. غالب این پیک‌ها بصورت پریودیک مشاهده می‌شوند و بطور تقریبی، عموم این رفتارها برای هر مسیر، در دامنه‌ی محدود و مشخصی دیده می‌شود.

به منظور مشخص شدن زمان مربوط به رفتارهای مختلف، دو مرحله میانگین‌گیری بر روی جریان‌ها انجام شد. در ابتدا، میانگین‌گیری بین تمام مسیرها انجام شد و سپس به جای ارائه داده‌ها در سطح دقیقه، میانگین هر ۶۰ دقیقه، یک نقطه را در نمودار نشان داد. بطور نمونه روند مشاهده شده در طول ۱۰ سایکل به طول ۱۰ ساعت از داده‌ی داده شده در نمودار(۱) نشان داده شده است.

 

 

 

شکل ۴-۵٫ ارائه‌ دید دقیق‌تر در خصوص رفتار جریان‌های ترافیکی مربوط به ۱۰ سایکل نمونه. محور افقی و عمودی به ترتیب نشان‌دهنده‌ی زمان ونرخ ترافیکی می‌باشند. پریودهای اوج ترافیک (پیک) در طول ساعت‌های اولیه سایکل‌ها قابل مشاهده است و در نموداری جدا بزرگنمایی شده است. روند آورده شده مربوط به میانگین نرخ ترافیکی ۲۰ مسیر است.

 

 

با دقت در نمودارِ شکل(۴-۵) مشخص می‌شود که پیک­های تند در ساعت‌های اولیه سایکل‌ها رخ داده‌اند. هرچند، با توجه به مصنوعی بودن پایگاه داده، زمان واقعی مرتبط با این رفتارها مشخص نیست، اما می‌توان برای تفسیر آن­ها به توضیحاتی که در خصوص شبیه ساز این پایگاه داده، آورده شده، استناد کرد. با دقت در توضیحات مرتبط با شبیه ساز، نکات مفید زیر استخراج شد:

 

 

• همانطور که می­دانیم روند مشابهی که در مورد وسایل نقلیه در طی روزهای مختلف دیده می‌شود، این‌است که رفت‌وآمدها و جابجایی­ها در ساعات ابتدائی روز شروع و اوج می‌گیرند و در ساعات پایانی شب، رفت و آمدها پایان می­یابند و جایجایی‌های تقریباً ناچیزی در طول شب صورت می­گیرد. به منظور دقت در شبیه سازی و نزدیک شدن به واقعیت، اعمال این موارد نیز در TSF رعایت شده است. بدین صورت که، همانطور که در توضیحات شبیه ساز آمده است، بعد از هر سایکل، توزیع مبدأ و مقصدهای وسایل نقلیه بطور رندوم انتخاب و شبیه سازی از ابتدا شروع می­ شود. بنابراین، این سایکل­ها در این پایگاه داده‌ی مصنوعی می­توانند معادل با روزهای متفاوت در پایگاه داده ­های واقعی در نظر گرفته شوند.

 

 

 

• نکته قابل اشاره دیگر اینست که، همانطور که می‌دانیم و همچنین در تحقیقات مرتبط با این حوزه اشاره شده است، ساعت‌های اوج ترافیکی، ساعت­های همزمان با شروع فعالیت های روزانه، همچون رفتن به سر کار، مدارس و … تعریف می‌شوند. همچنین، مسئله وقوع اوج ترافیک، تقریباً ۲ بار در طول روز تکرار می­ شود که بسته به کشور و شهر و فرهنگ آن­ها، ساعت‌های رخداد آنها متفاوت می‌باشند. بطور مثال در [۲۲] ساعت‌های رخداد پیک صبحگاهی^[۱۶۵](۶ تا ۹) و پیک عصر^[۱۶۶] (۱۵:۳۰ تا ۱۸:۳۰) در نظرگرفته‌شده‌است. همچنین در [۴۳] این ساعات به ترتیب (۸ تا ۹:۳۰) و (۱۶ تا ۱۸) ، در [۴۴] پیک صبحگاهی (۶ تا ۱۰) و در دیگر تحقیقات این پریود (۷:۱۵ تا ۹:۱۵) گزارش شده‌اند. هرچند وجه مشترک همه‌ی جریان‌های ترافیکی، وقوع ۲ بار اوج ترافیکی است که به ساعات هجوم^[۱۶۷] مشهورند (صبح و عصر) . بنابراین در طی ۲۴ ساعت معمولاً دو پیک در رفتار جریان­های ترافیکی مشاهده می­ شود. هرچند، داده‌ی مورد بررسی حاصل اجرای سایکل­های به طول ۱۰ساعت هستند، بنابراین احتمال وجود ۱ پیک در طول بازه ۱۰ ساعته، مطابق با انتظار است. چرا که در داده‌های واقعی نیز غالباً، فاصله‌ی شروع پیک صبحگاهی تا پیک عصر، بیش از ده ساعت می­باشد. مطابقاً در نمودار (۴-۵) نیز در طی یک سایکل، یک پیک مشاهده می­ شود.

 

 

 

مرحله پیش پردازش و استخراج ویژگی

همان طور که در قسمت توضیح پایگاه داده، اشاره شد، داده ­های نرخ ترافیکی در بازه­های ۱-دقیقه­ای ثبت شده‌اند. هرچند ارائه­ داده در این سطح، علاوه بر افزایش بُعد منجر به نوسانات رفتاری شدید و جریان­های ترافیکی می­ شود (این موضوع نیز در نمودار (۴-۴) به وضوح دیده می‌شود). از طرف دیگر، در اکثر تحقیقات، داده‌ها در غالب بازه‌های ۳-دقیقه‌ای یا بازه‌های طولانی‌تر ارائه شده‌اند. بنابراین یک مرحله گردآمدگی نیاز است، تا داده ­ها به بلاک های طولانی­تر تبدیل شوند [۱۹]. در تعیین سایز گردآمدگی باید نکاتی لحاظ شود. در واقع سایز گردآمدگی باید بقدری طولانی باشد که منجر به اطلاعات تکراری نشود، اما طول آن نباید بقدری بزرگ باد که موجب از بین رفتن اطلاعات مفید شود. در طی آزمایشات مختلف، مرحله‌ی گردآمدگی با سایزهای ممکن انجام شد که از میان آن­ها سایز ۱۰ و ۱۵-دقیقه­ای کارآیی بهتری نسبت به دیگر سایزها داشت. به بیانی دقیق‌تر، هر ۱۰ یا ۱۵ رکورد (دقیقه)های پشت سر هم با هم جمع بسته شده ودر غالب یک رکورد یا بردار نمایش داده می­شوند.
در نهایت، با اعمال این مرحله بطور نمونه می‌توان، داده‌های هر یک ساعت را با ۶ رکورد به جای ۶۰ رکورد نمایش داد. در نموادر شکل (۴-۶) نمایی از این مرحله را می­بینیم.
شکل ۴-۶٫ نمایش نمادین روند انجام مرحله گردآمدگی با سایز نمونه‌ی ۱۰-دقیقه‌ای. در این مرحله، جلوگیری از افزایش بُعد و رفتارهای نوساناتی شدید که حاوی اطلاعات مفید نیستند.
پس از اعمال پیش پردازش با هدف کاهش بُعد، لازم است برای آموزش مدل از داده ­های موجود، خصیصه^[۱۶۸] استخراج کنیم. در این راستا از هر پنجره‌ی ۶۰-دقیقه­ای مربوط به داده‌های آموزشی­، نیم ساعت اول به منظور ساختن بردار خصیصه‌ها و نیم ساعت دوم برای ساختن بردار هدف در نظر گرفته می­ شود. همانطور که مشخص است، از ۶ بردار حاصل از گردآمدگی داده ­های یک ساعت، بردار پنجم که جمع رکوردهای ۴۱-۵۰ است، بعنوان بردار هدف و بردار اول، دوم و سوم بعنوان بردارهای خصیصه در نظر گرفته می‌شوند. از آنجا که بطور معمول یک نمونهِ آموزشی، تحت تنها یک بردار ارائه می­ شود، پس بردار یکم و دوم و سوم را به دنبال هم قرار داده و یک بردار ویژگی ۶۰ =۲۰×۳ مقداری تشکیل می‌دهیم. فرمت بردارهای هدف و خصیصه را در غالب فرمول‌های (۴-۵) و (۴-۶) به ترتیب می‌بینیم.

 

(۴-۵)

 

 

(۴-۶)

 

 

 

بدین ترتیب، اگر همین روند را بر روی داده ­های هر ساعت دنبال کنیم و از هر ساعت یک نمونه آموزشی استخراج کنیم، از کل مجموع داده های آموزشی که ۱۰۰ سایکل ۱۰-ساعته بود، ۱۰۰۰ نمونه حاصل خواهد شد. بدین طریق، ماتریس خصیصه‌ی X یک ماتریس ۶۰×۱۰۰۰ و ماتریس هدف Y یک ماتریس ۲۰×۱۰۰۰ خواهد بود که هر ستونِ آن معادل با نرخ ترافیک در خیابان معادل آن ستون است.
مرحله‌ی پیش پردازش (شامل کاهش بُعد و استخراج خصیصه) نیز با همین روند، بر روی داده ­های خام آزمایشی نیز اعمال شده است. در واقع از هر پنجره ۳۰-دقیقه‌ای، ۳ بردار (رکورد) حاصل و یک نمونه‌ی آزمایشی ۶۰ =۲۰×۳ بدست می ­آید. بدین ترتیب، ۱۰۰۰ پنجره ۳۰ دقیقه­ای آزمایشی، منجر به تشکیل ۱۰۰۰ نمونه‌ی آزمایشی خواهند شد.

مرحله تقسیم بندی به context های مختلف

در مراحل ابتدایی به بررسی رفتار جریان‌های ترافیکی قبل از انجام پیش پردازش­ها و نمونه برداری از داده‌ها، پرداختیم و روند تغییرات ما را به این نتیجه رساند که در مدل­سازی­ها، از تأثیر تغییرات این روند­ها استفاده کنیم. آنچه واضح است این است که مدل‌های نهایی روی مشاهدات (نمونه­های) حاصل از مرحله پیش­پردازش آموزش داده خواهند شد، بنابراین اعمال نتایج بررسی رفتارها، عملاً در این فاز باید تزریق شود که در این راستا، مرحله گروه­بندی مشاهدات اعمال خواهد شد. طبیعتاً اساس گروه­بندی بر مبنای شباهت رفتاری جریان‌ها، صورت می‌گیرد.
آنچه در ابتدای گروه بندی لازم به تعیین است، مشخص کردن تعداد گروه­ ها می­باشد. بطور معمول در دیگر تحقیقات یک فاز کلاستربندی بصورت کامل انجام می‌شود که منجر به تولید تعداد زیادی گروه می‌شود و معمولاً در هر گروه مشاهدات ۱-ساعتی یا نیم ساعتی مشابه قرار می‌گیرند. اعمال مشابه این روند و قرار دادن مشاهدات یک ساعتی در گروه‌ها در خصوص داده مورد استفاده، در نهایت منجر به تولید ۱۰ گروه می‌شد. هرچند آزمایشات نشان داد، که تنها متمایز کردن مشاهدات مربوط به ساعات اوج پیک از دیگر مشاهدات کافیست و نتایج بهتری با در نظرگرفتن تنها ۲ context، بدست خواهد آمد. در واقع همانطور که در شکل می‌بینیم، تقریباً در همه خیابان­ها، پیک اول در ساعت­های یکسانی وجود دارد. هرچند رفتارهای مشابه دیگری نیز در ساعت­های بعدی مشاهده می­ شود، اما در خیابان­های مختلف در ساعات مختلف رخ می­دهد. بنابراین به این نتیجه ر­سیدیم که مشاهدات مربوط به ساعات اولیه سایکل­ها که مربوط به پریود اوج پیک می­شوند را در یک گروه و مشاهدات ۹ ساعت باقیمانده از سایکل­ها را در یک گروه قرار دهیم.
در مورد داده ­های آموزشی، چون داده ­ها از اجرای ۱۰-ساعت پشت سر هم بوجود آمده اند، لذا جدا کردن ساعات اولیه سایکل­ها به سادگی صورت می­گیرد. اما از آنجا که داده ­های آزمایشی مستقل هستند و ترتیب آن­ها و اینکه متعلق به کدام ساعت از اجرای سایکل‌ها هستند، مشخص نیست، لازم است تا معیار شباهت مناسبی تعیین شود تا قادر به متمایز کردن و مشخص کردن تعلق مشاهدات بهcontext ­های مختلف باشد. همان طور که می­دانیم تعیین معیار سنجش فاصله مناسب به (۱) ماهیت داده‌ی و (۲) مسئله­ مورد بررسی، بستگی دارد که برای تعیین این موضوع، آزمایشاتی صورت گرفت و قابلیت معیارهای سنجش فاصله مختلف، بر روی جریان­های ترافیکی بررسی شد.
نتایج حاصل حاکی از آن بود که، بر خلاف آنکه از جمله خصوصیات مطلوب یک معیار سنجش فاصله در اکثریت کاربردها، حساس نبودن آن معیار نسبت به مسئله شیفت^[۱۶۹] است، اما در این مسئله‌ی بخصوص، (۱) معیار مناسب باید نسبت به مسئله شیفت حساس باشد. در واقع از آنجا که هدف این مرحله تمیز دادن مشاهدات مربوط به پریود پیک و غیرپیک است و تفاوت این مشاهدات نرخ ترافیکی متفاوت می‌باشد، پس اگر معیار مورد استفاده به مسئله شیفت حساسیت نداشته باشد، قادر به متمایز کردن مشاهدات این دو context نمی ­باشد. بعنوان مثال، در نمودار الف از شکل (۴-۷) ،پترن‌های (مشاهدات) ۱ و ۲ به نظر یکسان می­رسند، هرچند معیار مورد استفاده نباید آنها را در یک context قرار دهد.

 

 

 

یکی از مواردی که در زمرهی گیاهان مقدس میتوان آن را بررسی کرد و در قصهی ۲۸ نیز به پرداخته شد. نقش بیشمار درختان در زندگی آدمی است. در این قصه هم وقتی که شخصیت اصلی هفت طبقه به زیر زمین سقوط میکند، در زیر درختی به استراحت میپردازد و همانجا با نجات دادن جوجههای سیمرغ از دست مار، از کمک این موجود افسانهای بهرهمند میشود و به نزد خانوادهاش بازمیگردد. درخت در اینجا نقش پناهدهندگی برای قهرمان قصه دارد.

- سیمرغ
سیمرغ از دیگر موجودات اساطیری است که هم در حماسهی ملی، شاهنامه، و هم در قصه‌های عامیانه حضوری فعال دارد.
محققان واژهی سَئِنه را در اوستا، شاهین وعقاب ترجمه کردهاند وآن را با ورغن اوستایی یکی و این مرغ اوستایی را همان سیمرغ فارسی دانستهاند. سیمرغ در اوستا و متون اساطیری بر درختی به نام « هرویسپ تخمک» به معنی «همه تخم» که تخم همهی گیاهان دارویی در آن وجود دارد، مأوا گزیده است. در شاهنامه و متون حماسی، سیمرغ نیروی شگرف دارد و به کمک پهلوانان حماسه برمیخیزد و با نیروی درمانگری خود، به آنان یاری میرساند. سیمرغ همچنین در فرهنگ عامه و قصههای عامیانه، حضوری چشمگیر دارد و شاید یکی از معدود عناصر اساطیری باشد که توانسته است در فرهنگ عامه به صورت عمیق و ژرف نفوذ کند. این پرنده در قصههای عامیانه، در جلوهی یاور قهرمان ظهور میکند و به قهرمان قصه در رسیدن به مقصودش کمک میکند (محسنی،۱۳۹۰: ۱۶۴-۱۶۵).
سیمرغ با نفوذ و چیرگی که در فرهنگ ایرانی دارد، نزد ایرانیان بسیار مقدس بوده، به گونه‌ای که در شاهنامه چهار چهره‌ی مختلف ایزدی از این پرنده را مشاهده می‌کنیم:
۱-ایزدی که به صورت انسان خودنمایی میکند و این امر در خاصیت پزشکی و درمانگری سیمرغ از قدیم مورد نظر بودهاست.
۲-ایزد سروش که به شکل مرغ درمیآید و به رازگویی میپردازد، رازگوییهای سروش که به صورت زیبارویی پلینگه پوش بر فریدون و کیومرث آشکار میشد و آنها را راهنمایی میکرد.
۳-در واقع توتمی مادینه و بنابر آنچه در مینوی خرد آمده، آشیانهی سیمرغ در درخت دور کنندهی غم بسیار تخم است. در اینجا سیمرغ بر درخت شادی و غمزدا اقامت دارد. دقت در خصوصیات عمدهی سیمرغ نشان میدهد که در این تعبیرها سیمرغ توتمی مادینه است که هم مظاهر گیاهی و هم حیوانی دارد، درخت درواقع توتمی گیاهی است که نرینه به شمار میآید.
۴-در متون عرفانی دورهی اسلامی، سیمرغ در لباسی تازه تجدید حیات میکند و مظهر عظمت حق و وحدت وجود میگردد (نقل به مضمون، رستگار فسایی،۱۳۸۳: ۵۵-۵۷).
در این قصه هم شخصیت اصلی به یاری سیمرغ موفق میشود از قعر زمین به نزد خانوادهاش بازگردد.
■ عناصر اجتماعی
¨ طبقات اجتماعی، شخصیتها و روابط بین آنها
شخصیتهای این قصه، همگی از طبقهی مرفه جامعه هستند. قصه در خانواده شاه اتفاق میافتد و سخنی از دیگر طبقات جامعه نیست. شاهی که هفت زن دارد؛ اما عقیم است و به کمک درویشی یا فالگیری صاحب فرزند میشود، یکی از تیپهای شخصیتی قصههای ایرانی است. اهمیت این مسئله زمانی مفهومتر جلوه میکند که در نظر بیاوریم « در کشوری همچون ایران که دارای سنت و سابقهی هزاران سالهی سلطنتی بوده است، بدون داشتن اولاد به ویژه اولاد ذکور دوام سلطنت منتفی میشود»(مارزلف،۱۳۷۱: ۴۳). در این قصه، هفتمین فرزند شاه چلاق است به همین سبب او را لتی به معنی نصفی مینامند؛ اما همین پسر با وجود نقص جسمانی، قدرتی عجیب دارد و موفق میشود کاری را که شش برادر قادر به انجامش نبودند، به سرانجام برساند.
¨ آداب و رسوم
________
¨ وضیت اقتصادی و رابطه با قدرت وثروت
_____________
■ عناصر روانشناسی
در قصههایی که از هفت کودک یا هفت فرزند یاد میشود، کوچک‌ترین فرزند که نزارتر و کوچک‌تر از دیگران است، خانواده‌ی خود را نجات می‌دهد.
این هفت برادر که تجسم هفت بدن انسان یا هفت مرتبهی وجودند، درواقع یک تن بیش نیستند. به موجب حکمت عرفانی و باطنی آدمی هفت جسم دارد که نخستین جسم سنگینترین و آخرینش لطیفترین آنهاست. شش جسم به مثابهی جامههایی است که روح در سیر تعالی، یکی پس از دیگری از خود دور میکند. هفتمین برادر، انسانی معنوی و جاودانی است. شش برادر جامههایی خاکی و فانیاند که این اصل ابدی حیات سرمدی را پوشاندهاند و هفتمین برادر نجات بخش، مظهر زندگی جاودانه، فیض الهی و دارای گوهر آسمانی است که شش برادر را را به سوی ابدیت و جاودانگی راهنمایی میکند» (ستاری،۱۳۵۱، ۱۸: ۹۷).
در این قصه، لتی شخصیت اصلی و هفتمین برادر است که به رغم ناتوانی و نقص جسمانی، قدرت فوقالعاده دارد و بر آلبرزنگی پیروز میشود. میتوان چنین استنباط کرد که پیروزی برآلبرزنگی در واقع پیروزی بر مظاهر مادی و پلید جسم است و این کار فقط از عهدهی کسی برمیآید که پیوندی با الوهیت داشته باشد. لتی هم به دلایلی که مورد هفتمین برادر گفته شد، موفق میشود. علاوه‌بر آن حضور لتی در چاه و فرورفتنش هفت طبقه به زیر زمین به نوعی با شناخت ناخودآگاه ارتباط دارد.
دنیای فرودین در اسطورهها اگرچه تداعیگر مفهوم نیستی و سرزمین مرگ می‌باشد؛ اما آن را با توجه به نمادهای به کار رفته در افسانهها، میتوان دنیای ناخودآگاهی، سرزمین ممنوع باورها و بخش ناخودآگاه شخصیت فرد تلقی نمود. حرکت قهرمان به سوی سرزمین «فروسو» با غلبه بر نمادها و عناصری همراه میشود که برابر ترس، منهیات، شهوات و تابوها میباشد. قهرمان تنها پس از غلبه بر نمادهای ترس، رشد حس اعتماد به نفس و کشف سویههای گوناگون شخصیت خود میتواند به عنوان فردی کامل و پیروز در داستان متولد گردد ( حسنزاده،۱۳۸۱،ج۱: ۲۸۱).
در این نوع قصهها، قهرمان معمولا کوچک‌ترین برادر است و در سرزمین فروسو نیز با کشتن مار یا اژدها و یاری سیمرغ میتواند به خانه بازگردد.
در این قصه هم لتی، کوچکترین برادر است و بنابر حادثهای به زیر زمین میرود. درآنجا با کشتن ماری و یاری سیمرغ به خانه بازمیگردد و جانشین پدر میشود. وجود برههای سبز و سیاه نیز با این تحلیل مطابقت دارد، برهی سیاه که به نوعی تاریکی ناخودآگاه و قسمت‌های ناشناختهی وجود را تداعی میکند. در مقابل بره‌های سبز به دلیل روشنی رنگ معرف‌ بخش خودآگاه ذهن است.
■ باورهای عامیانه و خرافی
______________
■ سایر عناصر
در این قصه، آنجا که برادران لتی از حسادت او را در چاه میاندازند، تلمیحی به داستان یوسف پیامبر دارد. همچنین کل قصه یادآور این حکایت از گلستان سعدی است « ملکزادهای را شنیدم که کوتاه بود و حقیر و دیگر برادرانش بلند و خوبروی. باری پدر به کراهت و استحقار در او نظر میکرد. پسر به فراست و استبصار بهجای آورد وگفت: ای پدر، کوتاه خردمند به که نادان بلند. نه هر چه به قامت مهتر، به قیمت بهتر….» (سعدی،۱۳۷۹: ۱۷۹).
۳-۳۱- آلتین توپ
* خلاصهی قصه
برادر و خواهری بودند که با هم زندگی میکردند. برادر هر روز صبح به شکار میرفت و شب بازمیگشت. روزی دختر متوجه شد که از داخل چاه خانه صدایی میآید. چادر خود را از چاه پایین انداخت، دیو زرد بد ترکیبی از چاه بیرون آمد و دختر را مجبور کرد که همسر او شود. روزها گذشت، دیو دختر را مجبور کرد که از برادرش بخواهد دیو سفید، صاحب باغ انگور و دیو سیاه، صاحب باغ هندوانه را بکشد. برادر دختر خواسته های خواهرش را انجام داد. بعد از مدتی دختر که از دیو باردار شده بود، پسری زایید؛ اما چنین وانمود کرد که بچه را از سر راه پیدا کردهاست. نام کودک را آلتین توپ گذاشتند. سالها گذشت تا اینکه روزی دیو، دختر را مجبور کرد که برادرش را بکشد. آلتین توپ ماجرا را شنید و مانع از انجام این کار شد. برادر دختر هم که از ماجرای دیو مطلع شده بود، دیو زرد و خواهرش را کشت و با آلتین توپ به کوه رفتند و درآنجا زندگی کردند. شبی آلتین توپ در کوه با چهل حرامی آشنا شد. آنها می‌خواستند از خزانهی شاه سرقت کنند. آلتین توپ هم همراه آنها رفت؛ اما در قصر دختران شاه را دید و در کنار هر کدام از آنها سیبی گذاشت، چهل حرامی را کشت و شاه را از ماجرا مطلع کرد. شاه هم دختر کوچک خود را به آلتین توپ و دختر بزرگ خود را به دایی او داد و تاج وتخت را هم به آلتین توپ سپرد.
■ عناصر اساطیری
¨ شخصیتهای اساطیری
_____________
¨ کنشهای اساطیری
- کشتن دیو
( رجوع شود به قصهی ۲۲)
- انتخاب همسر با پرتاب ترنج یا دیگر میوه ها
در قصهی ۱۲ آمد که گاهی اوقات مردان با پرتاب ترنج، سیب، دستنبوی و … همسر خود را انتخاب میکردند. در این قصه هم امری شبیه به آن اتفاق میافتد. آلتین توپ با گذاشتن سیب و یادداشتی کنار دختران پادشاه، به نوعی آنها را برای خود و داییاش خواستگاری میکند.
- رسیدن به پادشاهی از طریق دامادی پادشاه
(رجوع شود به قصهی ۲۸)
¨ موجودات و پدیده های اساطیری
-دیو
در مورد این موجود اسطورهای و ویژگیهایش در قصهی ۱۲ مفصل توضیح داده شد. این قصه تفاوتی با دیگر قصههایی با مضمون مشابه پیوند دیو با انسان دارد و آن، این است که در این قصه، دیو دختر را به زور مجبور با ازدواج میکند و از این ازدواج پسری متولد میشود که قدرت فراوان و خصوصیات اخلاقی انسانی دارد. قدرت فراوان او ناشی از دیو و خصائل اخلاقی‌اش برگرفته از انسان است. نکتهی دیگری که در این مورد باید، گفته شود، دو دیو دیگری است که با رنگهای سیاه و سفید از آنها نام میبرد و صاحب باغ هستند. مطابق با رویکرد اسطورهای نقد ادبی رنگ سیاه به معنای «هرج و مرج، ابهام، مرگ، دانش ازلی، ناخودآگاه شرّ» و سفید به معنای «چند گانگی شدید که در مفاهیم مثبت جنبه های نور، تزکیه ، پاکی و زمان لایتناهی را میرساند و در مفاهیم منفی خود مرگ، وحشت، نیروی مافوق طبیعت و حقیقت کور کنندهی اسرار جهانی مرموز » (گورین و همکاران،۱۳۷۰: ۱۷۵) است. این امر در مبحث روان‌شناسی قابل تأمل است و به آن پرداخته می‌شود.
- کوه
کوه از دیگر پدیده های اساطیری است که مفاهیم ثبات، استواری و گاهی خلوص را به ذهن متبادر میکند.
بهطور کلی کوه هم مرکز و هم محور دنیا است، از منظر گرافیکی کوه به صورت یک مثلث متساویالساقین ترسیم میشود. کوه جایگاه خدایان است و بالا رفتن از آن چون عروجی به سوی آسمان است. کوه چون وسیلهایی است برای دخول به جایگاه اولوهیت و چون بازگشتی است به مبدأ. خاقانهای چین بر قلهی کوهها قربانی میدادند. کوه مرتفع شبیه به قلعه، نماد امنیت است (شوالیه،۱۳۸۸،ج۴: ۶۳۷-۶۴۱).
■ عناصر اجتماعی
¨ طبقات اجتماعی، شخصیتها و روابط بین آنها
آلتین توپ قصهی به پادشاهی رسیدن جوانی شجاع و فقیر است که با کوشش، شجاعت و عشق از اعماق اجتماع به بلندای آن میرسد. نحوهی زندگی توصیف شده در ابتدای قصه و امرار معاش از راه شکار نشانگر زندگی روستایی و فقیرانه است. اگر دیوان موجود در قصه را بومیان ایرانی بدانیم، گویی محل زندگی خواهر و برادری که ابتدای قصه وصف میکند، اجتماعی آمیخته از دیوان (بومیان) و آریائیان است، چرا که در میان قصه از دو دیو دیگر نام میبرد که صاحب باغ هستند. همچنین وقتی دایی آلتین توپ دیو زرد و مادر وی را میکشد، برای زندگی به کوهی پناهنده میشوند که میتوان نشانگر نوعی فرار از اجتماعی باشد که در آن زندگی میکردند. احتمال دیگری نیز وجود دارد و آن هم سرشکستگی و بیآبرویی دایی آلتین توپ از پیوند خواهرش با دیو که او را مجبور به فرار از اجتماع میکند.
مورد دیگری که میتوان به آن اشاره کرد، وجود حرامیان در کوه است. این امر بارها در قصهها تکرار شده درواقع حرامیان و دزدها همیشه در محلی جدا از اجتماع دیگر مردمان زندگی میکردهاند. آلتین توپ در ابتدا و ظاهر امر حاضر میشود با دزدان همکاری کند؛ اما بعد از ورود به قصر و دیدن دختران نه تنها مانع از این کار میشود بلکه همهی دزدان را نیز میکشد.آیا این امر ناشی از عشق و علاقهی آلتین توپ به دختران است یا اینکه دلیل دیگری دارد؟ متاسفانه در قصه به آن اشاره نشدهاست.
¨ آداب و رسوم
_________
¨ وضعیت اقتصادی و رابطه با قدرت وثروت
در این قصه هم مانند دیگر قصهها، قهرمان فقیر فقط با پیوند و ارتباط با خانواده شاه، به عنوان مهمترین مراکز قدرت، میتواند زندگی خود را بهبود بخشد.
■ عناصر روانشناسی
در این قصه خواهر و برادری با هم زندگی میکنند. بتلهایم در افسون افسانهها، خواهر و برادر در قصهها را دو بعد وجود آدمی میداند. خواهر نماد ناخودآگاه و برادر خودآگاه است. در این قصه ناخودآگاه اسیر نفسانیات است و این موضوع به شکل دیو زرد در قصه نمود یافته است. رنگ زرد دو معنای متضاد دارد.

۰/۱

 

 

 

AGFI (شاخص برازندگی تعدیل یافته)

 

بالاتر از ۹/۰

 

۹۰/۰

 

 

 

NFI (برازندگی نرم شده)

 

بالاتر از ۹/۰

 

۹۸/۰

 

 

 

NFII (برازندگی نرم نشده)

 

بالاتر از ۹/۰

 

۹۹/۰

 

 

 

شاخص های مختلفی برای برازش مدل وجود دارد، در اصطلاح علمی به میزانی که ماتریس نمونه به ماتریس کواریانس جامعه نزدیکتر باشد، گفته می شود که مدل از برازش بهتری برخوردار خواهد بود.

هدف از ارزیابی برازش کل مدل این است که مشخص شود تا چه حد کل مدل با داده های تجربی سازگاری بهتری دارد.

 

 

• اولین اندازه گیری برازش مربوط به کای اسکوپر، روش نسبی برای ارزیابی برازش کل مدل است. بر اساس این آماره فرض صفر این است که به طور کامل با داده های جامعه آماری برازش دارد. زمانی که آماره اسکوپر از نظر آماری معنی دار باشد منجر به در این فرض می گردد و نشان می دهد که مدل مورد نظر از برازش کامل برخوردار نیست و مدل مورد نظر تایید شده است و مدل مورد نظر از کفایت لازم برخورداز است. یکی از معیارهای مهم جهت تعیین برازش کل مدل ریشه میانگین خطای توان دوم تقریب است که تحت عنوان (RMSEA^[149]) نشان داده می شود. زمانی که مقدار این آماره کمتر از ۵/۰ باشد نشان می دهد که مدل از برازش خوبی برخوردار است، در صورتی که مقدار آن بین ۵/۰ و ۸/۰ باشد برازش قابل قبول، اگر بین ۸/۰ و ۱/۰ باشد برازش متوسط و اگر بزرگتر از ۱/۰ باشد برازش ضعیف است. در مدل فعلی برازش ۰٫۰۴ شده است که به معنی پذیرش بالا می باشد.

 

 

 

• دو معیار بعدی برای برازش مدل به شاخص های برازش مطلق معروفند. این معیارها تحت عنوان GFI^[150]، AGFI^[151]، در خروجی ظاهر می شوند. این شاخص ها باید بین صفر و یک باشند و مقادیر بالاتر از ۹/۰ حاکی از برازش قابل قبول مدل است که در مدل حاضر ۰٫۹ است.

 

 

 

• اندازه گیری های برازش بعدی که در خروجی برنامه ظاهر می شوند، به مقایسه شاخص های برازش نسبی می پردازند و نشان می دهند که تا چه حد برازش مدل نسبت به مدل خط پایه که در واقع مدل استقلال است مناسب تر می باشند. این شاخص ها عبارتند از NNFI^[152]، NFI^[153]، CFI^[154]. به استثنای شاخص NNFI مقادیر تمام شاخص های این گروه بین صفر و یک قرار دارند و هر چه مقدار ان ها به یک نزدیکتر باشد نشان دهنده برازش خوب مدل است (مقدار NNFI می تواند بزرگ تر از یک باشد). برخی منابع استفاده از NNFI (که آن را شاخص تاکر – لوئیس^[۱۵۵] – TLI- نیز می گویند) را برای برازش مدل توصیه می کنند.

 

 

 

• یکی از شاخص های مهم دیگر، شاخص اعتبارسنجی متقابل مورد انتظار می باشد که تحت عنوان (ECVI) در خروجی ظاهر می شود، بر خطای کلی توجه دارد. چون این شاخص بزرگتر از مقدار بدست آمده برای مدل استقلال وکوچکتر از مقدار به دست آمده برای مدل اشباع شده می باشد، برازش این مدل در حد قابل قبول می باشد.

 

 

 

• مجموعه دیگری از آماره های اندازه گیری برازش به معیار اطلاعات معروف اند. از آنجایی که معیارهای CAIC و AIC بزرگتر از مقدار بدست آمده برای مدل استقلال و کوچکتر از مقدار بدست آمده برای مدل اشباع شده می باشد، برازش مدل خوب ارزیابی می شود.

 

 

 

• در آماره دیگری که به اندازه گیری مدل برازش می پردازند، به طور مستقیم بر اطلاعاتی که از ماتریس باقیمانده به دست می آید استوار هستند. باقیمانده برازش یافته در واقع تفاوت بین کواریانس جامعه نمونه و ماتریس کواریانس ضمنی جامعه اماری است. در صورتی که برازش مدل مناسب باشد باقیمانده های برازش یافته، باید در مقایسه با عناصر ماتریس نمونه کوچک باشند. یکی از مشکلاتی که در تعغیر باقی مانده های برازش یافته به طور طبیعی در RMR بروز می کند این است که اندازهء مقادیر آن ها تحت تاثیر واحد اندازه گیری می باشد. برای حل این مشکل، می توان از باقیمانده های استاندارد شده استفاده کرد. مقادیر استاندارد شده آن در قسمت STANDARDIZED RMR ظاهر می شود. زمانی که مقدار این آماره کمتر از ۰٫۰۵ باشد بیانگر قابل قبول بودن برازش مدل است که در مدل حاضر ۰٫۰۵۴ بدست آمده است که بطور نسبی مورد تایید قرار می گیرد.

 

 

 

• ۳ معیار بعدی برای برازش مدل به شاخص های برازش مطلق معروف اند. این معیار تحت عنوان شاخص برازندگی (GFI) و شاخص برازندگی تعدیل یافت. (AGFI) و شاخص برازندگی صرفه جو (PGFI) در خروجی ظاهر می شوند. مقادیر GFI یا AGFI باید بین صفر و یک باشند و مقادیر بزرگتر از ۰٫۹ حاکی از برازش قابل قبول مدل است. و مقدار PGFI

 

 

 

• معمولا خیلی کمتر است و عموما برای قبول برازش مدل غیر ممکن است. در این مدل شاخص برازندگی ۰٫۹ می باشد که حاکی از برازندگی مناسب مدل می باشد.

 

 

در قسمت بعدی در نمودار استاندارد مشاهده می شود که بار عاملی عامل تکنولوژی پایین ارزیابی شده است و ۰٫۲۶ می باشد. این عامل از همبستگی کمتری برخوردار است و از عوامل حیاتی موفقیت توسعه محصول جدید صنعت پوشاک ورزشی محسوب نمی شود.
۴-۴-جمع بندی
براساس آنچه تا اینجا گفته شد محاسباتی روی اطلاعات بدست آمده از انجام پرسشنامه صورت گرفت. اینک به جمع‌بندی و نتیجه گیری از نتایج به دست آمده پرداخته خواهد.
با توجه به آزمون های انجام‌شده بدست امد که، در آزمون t یک نمونه ای و تعمیم میانگین های نمونه به جامعه مورد بررسی، همه شاخص ها با اطمینان %۹۵ مشخص و تایید شد که در نهایت همه عوامل بازاریابی، توسعه محصول، تکنولوژی، طراحی و تولید، توانایی سازمان و تجاری سازی در جامعه میانگینی بیشتر از سه دارند که حد وسط طیف لیکرت می باشد. به این معناست که این عوامل در پروژه های موفق توسعه محصول این صنعت وجود داشته اند و می توانند که یکی از عوامل موفقیت باشند و از مطلوبیت کافی برخوردار هستند. عوامل مطلوب ارزیابی شده، در تحقیقات گذشته به آنها اشاراتی شده و مورد بررسی قرار گفته اند، نخبگان صنعت پوشاک ورزشی این عوامل را با اهمیت توصیف کرده اند و بنا به نظر جامعه مورد بررسی این عوامل در پروژه های موفق توسعه محصول جدید صنعت وجود داشته اند. به این ترتیب می توان ادعا کرد که عوامل شناسایی‌شده عوامل موفقیت توسعه محصول جدید هستند.
در جواب هدف فرعی دوم که اولویت بندی عوامل حیاتی موفقیت توسعه محصول جدید در صنعت پوشاک ورزشی می باشد بر اساس آزمون فریدمن نتایج زیر بدست آمده است.
عامل اول تایید شده بازاریابی و فروش می باشد که به ترتیب اولویت دارای شاخص های زیر می باشد:

 

 

• نبود رقبای غالب در بازار

 

 

 

• انجام تحقیقات بازار در مورد ویژیگی های ظاهری محصول

 

 

 

• در نظر گرفتن نگاه جهانی به محصول

 

 

 

• توجه به کیفیت و جذابیت بسته بندی محصول (جنس، شکل، گرافیک)

 

 

 

• در اختیار داشتن تیم فروش و بازاربی با تجربه در هنگام برخورد با مشتریان

 

 

عامل دوم تایید شده تیم توسعه محصول بدست آمده است که به ترتیب اولویت دارای شاخص های زیر می باشد:

 

 

• تاکید بر تجربه تیم توسعه محصول همراه با کمک دانشگاهیان

 

 

 

• تحقیق فنی اعضای تیم توسعه محصول

 

 

 

• وجود امکانات مورد نیاز برای تیم توسعه محصول جدید

 

 

 

• وجود تجربه کافی در میان اعضای تیم توسعه محصول

 

 

 

• وجود کارشناسان و مشاوران مناسب در تیم توسعه محصول

 

 

 

• توجه به نوآوری در شرکت

 

 

که در آن  عناصر ماتریس دو قطبی الکتریکی بوده و  میدانهای تحریک کننده اتم میباشند که در تقریب دو قطبی عبارتاند از:
(۲-۴)
(۲-۵)
حال با بهره گرفتن از روابط (۱-۶۴)، (۱-۷۴)، (۲-۱)، (۲-۲)، (۲-۳)، (۲-۴)، (۲-۵) معادله شرودینگر (۷۴-۱) به صورت زیر بدست میآید:

(۲-۶)
با مقایسه طرفین معادله (۶-۲) معادلات حرکت  بدست میآید:
(۲-۷)
(۲-۸)
(۲-۹)
فاز عناصر ماتریسی به فرم  هستند. این فازها در زمان همدوسی میدان‌های لیزری در یک موقعیت معین، ثابت میمانند. قدر مطلق ثابت آنها غیرقابل کنترل است و معمولا یکی از آنها میتواند در زمان اولیه، صفر فرض شود. فاز دوم نمیتواند به طور مشابه انتخاب گردد، مگر اینکه هر دو میدان فرکانس یکسانی داشته و از میدان لیزری یکسانی به دست آمده باشند. یعنی حالت‌های  تبهگن باشند در ادامه با ساده کردن معادلات (۲-۷)، (۲-۸)، (۲-۹) و معرفی فرکانس‌های رابی به فرم:
(۲-۱۰)
(۲-۱۱)
معادلات حرکت عبارتند از:
(۲-۱۲)

(۲-۱۳)
(۲-۱۴)
با ساده کردن معادلات و چشم پوشی از جملات  و  به دلیل تقریب موج چرخان روابط زیر بدست میآید:
(۲-۱۵)
(۲-۱۶)
(۲-۱۷)
ازاین روابط در بخش۲-۵ برای محاسبه هامیلتونی موثر در سیستم سه ترازی، استفاده خواهد شد.

۲-۲ انتقال جمعیت
یکی از اهداف تحریک لیزری، انتقال جمعیت]۸[ از یک حالت اولیه به حالت نهایی دلخواه است. فرایند رامان، روشی برای انتقال جمعیت به حالت نهایی توسط دو پالس لیزری را فراهم میکند. در این روش میدان پمپ دارای فرکانس معین، در مرحله اول تحریکی را تولید میکند که در پی آن برای ایجاد گذار نهایی، نشر خودبه خودی وجود دارد. از حالت تحریکی گروه‌های گسیل زیادی رخ میدهند که هر یک میدان استوکس مربوط به خود را دارند. احتمال نسبی مربوط به یک گذار معین، به توابع موج دو حالت بستگی دارد. چون فرایند رامان بر پایه نشر خودبه‌خودی قرار دارد، امکان ایجاد برهم نهی همدوس را فراهم نمیکند و چون حالت‌های نهایی ممکن زیادی وجود دارند، رسیدن به انتقال جمعیت مقبول به هر یک از حالت‌ها، ممکن نیست. با بهره گرفتن از میدان لیزری دوم، فرایند رامان دو مرحلهای شامل تحریک و واپاشی میتواند سریع‌تر و انتخابی‌تر باشد. میدان دوم، (مستقل از طول موجش) میدان استوکس نام دارد. استفاده از دو میدان لیزر تحریکی، انتقال جمعیت به یک حالت نهایی دلخواه را توسط کم کردن رقابت گسیل خودبه خودی ممکن میسازد. طرح  گونه مربوط به فرایند رامان، یک زنجیره تحریکی سه حالته میباشد. ساده ترین طرح انتقال جمعیت توسط یک زنجیر، استفاده از تحریک تشدیدی با فرکانس های رابی برابری است که وابستگی زمانی ندارند. بدین ترتیب جمعیت از حالت اولیه به ترکیبی از حالت‌های موجود در زنجیر جاری میگردد و این انتقال جمعیت در یک سیستم سه حالته میتواند نوسان‌های رابیای تولید کند که تمام جمعیت را به طور دوره‌ای در حالت نهایی جای دهند. در ترتیب پالسی شهودی، ابتدا پالس پمپ^[۳۳] و سپس پالس استوکس^[۳۴] به سیستم تحمیل میشود. در مرحله اول، انتقال کامل جمعیت به حالت تحریکی، توسط میدانP القا میشود و در مرحله دوم، جمعیت حالت تحریکی‌، توسط میدان S به حالت هدف منتقل می‌گردد. انتقال جمعیت توسط تحریک همدوس]۲۲[، یک اشکال عمده دارد و آن این است که پالس ها باید کل جمعیت را در یک حالت میانی که از آن گسیل خودبه خودی رخ میدهد، جای دهند و بدین ترتیب اتلاف غیر مطلوب جمعیت اتفاق میافتد. پس تحریک همدوس، روندی را فراهم میکند که در آن هیچ جمعیتی در حالت میانی باقی نمیماند.
۲-۳ تغییر تاخیر پالسی:
با بهره گرفتن از فاصله زمانی کنترل شده بین پالس های  ضمن ثابت نگه داشتن فرکانس ها و برقراری شرط تشدید دو فوتونی، میتوان به نتیجه واضحی دست یافت. نتیجه حاصل از یک پرتو مولکولی که با زاویه قائمه از داخل پرتوهای لیزری عبور میکند در شکل۲-۲ نشان داده شده است. توسط تغییر موقعیت فیزیکی پرتوهای لیزری  تاخیر زمانی مورد نیاز بدست میآید. در این آزمایش، یک میدان لیزری کمکی برای جاروب انتقال جمعیت نهایی، به کار رفته است. هر گاه میدان  جلوتر از میدان  قرار داشته باشد، هیچ تاثیری در دینامیک سیستم ندارد و انتقال جمعیت، به وسیله تحریکی که نشر خود به خودی در پی دارد، صورت می‌گیرد. هرگاه میدان  از میدان  پیشی میگیرد، هر جمعیتی که توسط میدان  تولید میشود، توسط میدان  برمیگردد ولی انتقال جمعیت بیشینه، زمانی اتفاق میافتد که میدان  جلوتر بوده و با میدان  برهم نهی‌ داشته باشد. این طرح، شاخص واضحی از استیرپ]۲۳[ میباشد.

شکل۲-۲: بازده انتقال جمعیت بر حسب تاخیر زمانی بین پالسهای پمپ و استوکس.
۲-۴ استیرپ
روش گذار بی‌دررو تحریک رامان]۲۴[، برای انتقال کامل جمعیت از یک حالت اولیه  به حالت هدف  توسط حالت میانی  ، از همدوسی میدان‌های دو لیزر پالسی به صورت شکل۲-۳ استفاده میکند. درمدل  گونه، حالت های  و  ، حالت پایه و  حالت تحریکی است.

شکل۲-۳: اندرکنش میدان پمپ و استوکس در اتم سه ترازی.
در این روش به جای استفاده از ترتیب پالس شهودی (پالس پمپ جلوتر از پالس استوکس)، از ترتیب پالس غیر شهودی (پالس استوکس جلوتر از پالس پمپ)، استفاده میشود. پس انتقال کامل جمعیت بین حالتهای  و  ، بدون جمعیت دار کردن حالت  زمانی رخ میدهد که شرط تشدید دو فوتونی برقرار بوده، دو پالس برهم نهی کافی داشته باشند و برای برقراری تحول زمانی بیدررو، پالس‌ها به قدر کافی قوی باشند. حال برای محاسبه هامیلتونی موثر سیستم، از معادلات (۵-۲)، (۱۶-۲)، (۱۷-۲) شروع کرده و برای اتم سه ترازی با یک طرح جفت شده با پالس های پمپ و استوکس در تقریب موج چرخان خواهیم داشت:
(۲-۱۸)
پس با توجه به رابطه (۱-۱۱۱) میتوان نوشت:
(۲-۱۹)
با بهره گرفتن از تبدیل یکانی زیر:
(۲-۲۰)
و رابطه(۱-۱۱۸)، هامیلتونی موثر سیستم بدین صورت بدست میآید:
(۲-۲۱)
با جابه جایی مبدا انرژی به اندازه  و تعریف نامیزانی ها به صورت زیر:
(۲-۲۲)
خواهیم داشت:
(۲-۲۳)
در شرط تشدید دو فوتونی  ، که یک شرط تشدید ضروری برای فرایند استیرپ کسری است]۱۴[، هامیلتونی موثر به صورت زیر میباشد:
(۲-۲۴)
بدین ترتیب، ویژه مقادیر لحظهای مربوط به  به این صورت به دست میآیند:
(۲-۲۵)

جهت تحلیل داده های جمعآوری شده از پرسشنامه از آمارهای توصیفی و استنباطی استفاده شد:
الف) در بخش توصیفی از جداول و نمودارهایی که حاوی میانگین ، فراوانی ، درصد تجمعی و…. استفاده شد که به وسیله نرمافزار SPSS نتایج ارائه شده است.
ب) در بخش استنباطی، ابتدا آزمون میانگین برای دو متغیر اصلی سیستمهای اطلاعاتی و قابلیت‌های سازمانی انجام شد تا میزان امتیاز میانگین این دو سازه سنجیده شود. آزمون میانگین یک جامعه بر مبنای توزیع T یک آزمون پارامتری می‌باشد که در آن به این موضوع پرداخته می‌شود که میانگین یک جامعه٬ به چه میزان از یک مقدار ثابت بیش‌تر و یا کم‌تر است. از این آزمون٬ از آن‌جایی که با یک متغیر سرو کار داریم٬ برای آزمون فرضیه‌های توصیفی استفاده می‌شود. در این آزمون٬ چنانچه سطح معنی‌داری کم‌تر از مقدار خطا باشد٬ چنین استنباط می‌شود که میانگین جامعه‌ی مورد نظر٬ مقدار آزمون‌شده نیست. برای دریافتن این موضوع که میانگین جامعه بالاتر از مقدار آزمون‌شده و یا پایین‌تر از آن است٬ به حد بالا و حد پایین موجود در خروجی نرم‌افزار مراجعه میشود.

سپس از آزمون تی تک نمونهای^[۶۴] برای بررسی اهمیت و وضعیت مفاهیم و مولفه ها استفاده شد. در آزمون T تک نمونه‌ای٬ چنان‌چه حد بالا و حد پایین هر دو مثبت باشند، بدین معنی است که میانگین جامعه در مورد آن متغیر بیش‌تر از مقدار مورد آزمون می‌باشد. همچنین چنان‌چه اولی مثبت و دومی منفی باشد، میانگین جامعه تقریبا مقدار آزمون است. هم‌چنین منفی‌بودن این دو مقدار، بدین‌ معنی‌ است که میانگین متغیر مورد نظر در جامعه کم‌تر از مقدار آزمون است و این متغیرها در جامعه‌ی مورد بررسی در سطح پایینی قرار دارند.
علاوه بر این، آزمون همبستگی پیرسون برای پی بردن به وجود رابطه میان سیستمهای اطلاعاتی و قابلیت‌های سازمانی در سه حوزه مطابق با فرضیات پژوهش انجام شد. یکی از مهمترین و پرکاربردترین ضرایب همبستگی، که محققان نسبت به سایر ضریب همبستگی بیشتر از این ضریب استفاده میکنند، ضریب همبستگی پیرسون میباشد.
در توضیح همبستگی باید گفت که شدت وابستگی دو متغیر به هم را هم‌بستگی گویند که معمولا آن را با ضریبی بین -۱ تا +۱ بیان می‌دارند. اگر ضریب هم‌بستگی بین دو متغیر بیش‌تر از صفر باشد٬ آن‌ ها با هم رابطه‌ مثبت دارند. حال اگر ضریب هم‌بستگی بین آن‌ ها از صفر کم‌تر باشد، رابطه بین آن‌ ها منفی است. در ضمن اگر نمونه‌گیری صورت پذیرفته باشد، ضریب هم‌بستگی باید از لحاظ آماری، معنی‌دار باشد. هم‌چنین هم‌بستگی رابطه‌ی علت و معلولی نیست و تنها بیان‌گر شدت وابستگی دو متغیر به یکدیگر است.
در ادامه تأثیر سازه ها بر یکدیگر نیز توسط آزمون رگرسیون چندگانه انجام پذیرفت. در آخر نیز اولویت بندی شاخصهای قابلیت‌های سازمانی در سطح توسط آزمون فریدمن صورت پذیرفت و نتایج در جداول ارائه شده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
۳-۹ قلمرو تحقیق
قلمرو موضوعی: قلمرو موضوعی پژوهش حاضر مبتنی بر نقش سیستم های اطلاعاتی درایجاد قابلیت های سازمانی است.
قلمرو مکانی: پژوهش حاضر مربوط به صنایع کوچک ومتوسط شهرصنعتی کاوه است.
قلمرو زمانی: پژوهش حاضر مربوط به سال ۱۳۹۳ است.
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل داده ها
۴-۱. مقدمه
همانطور که در فصل سوم نیز ذکر شد، با بهره گرفتن از فرمول کوکران، حجم نمونه تعیین شد. از این رو تعداد سیصد پرسشنامه توزیع شد که درنهایت تعداد ۱۳۰ پرسشنامه تکمیل و عودت داده شد. از افراد نمونه آماری خواسته شده بود تا به پرسشنامه حاوی سوالات جمعیت شناختی (جنسیت، سن، تحصیلات، سابقه، رده سازمانی) و سوالات مربوط به «سیستمهای اطلاعاتی» و «قابلیت‌های سازمانی» پاسخ دهند. اطلاعاتی که از اجرای پرسشنامه ها بدست آمده بود، با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS21 در دو بخش توصیفی و استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در بخش توصیفی، ابتدا تجزیه و تحلیل داده های جمعیت شناختی انجام شد و در مرحلهی بعد آمار توصیفی از سوالات و ابعاد ارائه گشت. همچنین جهت بررسی نرمال بودن توزیع داده ها از چولگی و کشیدگی و آزمون K-S استفاده شد که نتایج مربوط به آن در قالب جداولهایی ارائه شده است.
در بخش استنباطی، ابتدا آزمون میانگین برای دومتغیر اصلی سیستمهای اطلاعاتی و قابلیت‌های سازمانی انجام شد تا میزان امتیاز میانگین این دو سازه سنجیده شود. آزمون تی تک نمونهای^[۶۵] برای بررسی اهمیت و وضعیت مفاهیم و مولفه ها استفاده شد. علاوه بر این، آزمون همبستگی پیرسون برای پی بردن به وجود رابطه میان متغیرها مطابق با فرضیات پژوهش انجام شد. در ادامه تأثیر سازه ها بر یکدیگر توسط آزمون رگرسیون چندگانه انجام پذیرفت. در آخر نیز اولویت بندی اولویت بندی شاخصهای قابلیت‌های سازمانی توسط آزمون فریدمن صورت پذیرفت و نتایج در جداول ارائه شده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
۴-۲. آمار توصیفی
۴-۲-۱. تجزیه و تحلیل داده های جمعیت شناختی
تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس جنسیت
همانطور که در جدول ۴-۱ قابل مشاهده است، ۱۲ درصد از پاسخ دهندگان زن و ۸۸ درصد آنها مرد هستند.
جدول ۴-۱. تفکیک پاسخدهندگان بر اساس جنسیت

 

طبقه ها	فراوانی	درصد	درصد تجمعی
زن	۱۶	۱۲	۱۲
مرد	۱۱۴	۸۸	۱۰۰
جمع	۱۳۰	۱۰۰

نمودار ۴-۱ تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس جنسیت آنها را نشان میدهد:
نمودار ۴-۱) تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس جنسیت
همانگونه که از نمودار بالا مشخص میباشد، جنسیت پاسخ دهندگان مرد از زنان بیشتر است. به طوری که ۸۸% در مقابل ۱۲%، مردان نسبت بیشتری داشتهاند.
تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس سن

از بین شیوه‌های یادگیری کلب فقط مفهوم‌سازی انتزاعی با عملکرد تحصیلی رابطه مثبت و معنی داری دارد.
تجربه عینی با سبک یادگیری فعال رابطه مثبت و معنی داری دارد، ولی با سبک‌های یادگیری متفکر، نظریه پرداز و عمل گرا رابطه منفی و معنی داری دارد.
مفهوم سازی انتزاعی بر خلاف تجربه عینی با سبک یادگیری فعال رابطه منفی و معنی داری دارد ولی با بقیه رابطه مثبت و منفی داری دارد.
با تغییر سن سبک‌های یادگیری و ترجیحات یادگیری تغییر می‌کند.
-غزنوی (۱۳۸۹) در مطالعه‌ای تحت عنوان تاثیر فن آوری اطلاعات و ارتباطات بر پشرفت تحصیلی دانش آموزان سال سوم متوسطه شهرستان خاش به این نتیجه دست یافت:
استفاده از فن آوری اطلاعات و ارتباطات در افزایش انگیزه تحصیلی ، ارتقای مهارت پرسش گری، تقویت روحیه پژوهشی، افزایش نمرات درسی دانش آموزان دختر و پسر در حد زیادی تاثیرگذار بوده است. (نیاز آذری و حسینی، ۱۳۹۱)
-زمانی و همکاران (۱۳۸۹) در مطالعه‌ای با عنوان “بررسی نقاط قوت و ضعف ، فرصت‌ها و تهدیدهای فرا روی مدارس هوشمند” به این نتایج رسیدند:
مدارس هوشمند ایران توانسته‌اند در شیوه‌های سنتی آموزش تغییر ایجاد کنند، و از رویکرد معلم محوری به دانش آموز محوری و تاکید بر پژوهش و نوآوری داشته باشند.
نبود تفاوت بین برنامه درسی مدارس هوشمند با مدارس عادی از نظر کتاب‌های درسی، زمان و چیدمان کلاس از نقاط ضعف این مدارس است.
دانش آموزان مدارس هوشمند نسبت به مدارس سنتی نگرش مثبت تری دارند.
-زمانی و همکاران (۱۳۹۰) در مطالعه‌ای با عنوان “اثر بخشی و پایداری تاثیر استفاده از چند رسانه‌ای‌ها بر خود تنظیمی و عملکرد تحصیلی درس ریاضی سال اول دبیرستان” به این نتیجه رسیدند :
استفاده از چند رسانه‌ای‌ها در پایداری عملکرد تحصیلی و یادگیری خود تنظیم نقش مثبتی دارد.
-ضامنی و همکاران (۱۳۹۰) در مطالعه‌ای با عنوان تاثیر استفاده از نرم‌افزارهای چند رسانه‌ای در درس جامعه شناسی بر پیشرفت تحصیلی ” به نتایج زیر رسیدند:
رایانه و چند رسانه‌ای‌های جدید قادرند محیط یادگیری را دگرگون و آن را جذاب و سبب جذب دانش‌آموزان و فراگیران به فرایند یادگیری شوند. محرک‌های تقویت کننده ای به روند آموزش و یادگیری تزریق کنند و به تثبیت آموخته‌ها و پایداری مواد درسی کمک و منجر به بهبود کیفیت آموزش شوند باعث افزایش انگیزه فراگیران و در نتیجه تلاش و کوشش آنان برای یادگیری بیشتر و کسب نمرات بهتر و تقویت نگرش مثبت در دانش آموزان نسبت به خود و توانایی‌هایشان شده و در نهایت پیشرفت تحصیلی را سبب گردند.

-نیاز آذری و حسینی (۱۳۹۱) در مطالعه‌ای تحت عنوان” تاثیر فن آوری اطلاعات بر افزایش یادگیری دروس زبان انگلیسی و ریاضی دانش آموزان دوره راهنمایی شهر بابل"به نتایج زیر رسیدند :
به کارگیری فن آوری اطلاعات در آموزش موجب افزایش یادگیری دانش آموزان دوره راهنمایی در درس ریاضی می‌گردد.
به کارگیری فن آوری اطلاعات در آموزش موجب افزایش یادگیری دانش آموزان دوره راهنمایی در درس زبان انگلیسی می‌گردد.
-قلی زاده و احقر (۱۳۹۱) در مطالعه‌ای تحت عنوان “بررسی نقش سبک‌های یادگیری در تبیین خودکارآمدی دانش آموزان دوره متوسطه ” به این نتایج دست یافتند:
سبک‌های یادگیری بر خودکار آمدی دانش آموزان تاثیر دارد.
دانش آموزان در یادگیری از سبک خاصی پیروی نمی‌کنند و سبک‌های متفاوتی دارند.
میزان خود کار آمدی دانش آموزانی که از سبک یادگیری واگرا استفاده می‌کنند به طور معناداری بیشتر از سبک‌های یادگیری همگرا، جذب کننده و انطباق یابنده است.
-فاطمه جان قلی (۱۳۹۱) در مطالعه‌ای با عنوان “تاثیر فن آوری اطلاعات و ارتباطات بر سبک‌های یادگیری در مدارس راهنمایی قم” به این نتیجه رسیدند:
استفاده از فن آوری اطلاعات بر سبک‌های یادگیری دانش آموزان موثر است.
بین سبک های یادگیری چهارگانه پسران و دختران در قبل از استفاده و بعد از استفاده از فن آوری اطلاعات و ارتباطات تفاوت وجود دارد.
بین سبک‌های یادگیری دانش آموزان مدارس دولتی و غیردولتی تفاوت وجود دارد.
۲-۳۰- تحقیقات انجام شده در خارج از کشور
-کلب و گلدمن (۱۹۷۳) در مطالعات خود بر روی فارغ التحصیلان دانشگاه به این نتیجه رسیدند که :
دانشجویانی که بر اساس سبک‌های یادگیری خود انتخاب رشته انجام داده بودند بعد از فراغت از تحصیل به شغل‌های مرتبط با رشته خود گرایش پیدا کرده بودند.
دانشجویانی که بدون توجه به سبک‌های یادگیری خود انتخاب رشته نموده بودند بعد از فراغت از تحصیل تعهد کمتری نسبت به کار کردن در زمینه رشته خود از خود نشان دادند.
-کلب(۱۹۸۱) در مطالعه‌ای که بر روی فارغ التحصیلان رشته‌های متفاوت انجام داد به این نتیجه رسید که :
دانشجویان رشته‌های علوم سیاسی، اقتصاد، تاریخ، زیان انگلیسی، علوم اجتماعی و روان شناسی
اکثراً دارای سبک واگرا و در موارد معدودی جذب کننده بودند.
دانشجویان رشته‌های علوم طبیعی دارای سبک جذب کننده و همگرا بودند.
دانشجویان رشته‌های بازرگانی دارای سبک انطباق یابنده بودند.
دانشجویان رشته‌های مهندسی دارای سبک همگرا بودند. (به نقل از تقوایی، ۱۳۸۱)
-جکوبس ^[۱۳۵] (۱۹۸۷) در پژوهش خود به این نتایج دست یافت که :
میان سبک‌های یادگیری دانش آموزان با توجه به پیشرفت تحصیلی و جنسیت تفاوت وجود دارد.(نادری،۱۳۸۸)
-ماگولدا^[۱۳۶] (۱۹۸۹) در پژوهش‌های خود به این نتیجه رسید که :
میان سبک‌های یادگیری زنان و مردان تفاوت معنی داری وجود ندارد.
-اسکوفیلد^[۱۳۷] (۱۹۹۵)، در ضمن مطالعه‌ای با عنوان “آثار ورود فن آوری اطلاعات در مدارس” به این نتیجه رسید که این اثر در نظام آموزشی تدریجی است و فن آوری اطلاعات انتقال برنامه درسی را کارآمدتر می کند. ورود فن آوری اطلاعات موجب خلق زمینه‌های جدید اجتماعی برای یادگیری می‌شود.
-پژوهش‌های هیکسون و بالتیمور ^[۱۳۸](۱۹۹۶) و فوجی ^[۱۳۹](۱۹۹۶) و نایت، ال فن باین و مارتین ^[۱۴۰](۱۹۹۷) و کایس^[۱۴۱] (۲۰۰۵) روشن ساختند که :
میان زن و مرد از لحاظ سبک‌های یادگیری کلب تفاوت وجود دارد. مردان بیشتر به تجربه‌های عینی تمایل دارند، در حالی که زنان عمدتاً تاملی تر عمل می‌کنند . (نادری، ۱۳۸۸)
-بکر ^[۱۴۲] (۱۹۹۷) نیز ورود فن آوری اطلاعات به مدارس را منجر به یادگیری بهتر می‌داند اغلب محققان معتقدند این تحول به تغییر یادگیری معلم مدار به رویکرد دانش آموز مدار می‌شود و معلمان باید در معرض تحولات آموزشی قرار گیرند و آگاهی بیشتری از قابلیت‌های فن آوری جدید کسب نمایند.(محرابی، ۱۳۹۰)
-نتایج مطالعه موسسه ی علوم در سال ۱۹۹۸ درباره‌ی تاثیر کار با رایانه بر روی تدریس موثر معلمان نیز نشان داد که بین استفاده‌ی آنان از رایانه و شبکه در تدریس و پیشرفت یادگیری دانش آموزان ارتباط معنی داری وجود دارد. معلمان با بهره گرفتن از رایانه و دسترسی به شبکه موفق‌تر بودند و دانش آموزان نیز عملکرد تحصیلی بهتری داشتند.
-طبق گزارش موسلی ^[۱۴۳] در سال ۱۹۹۹ درباره تعلیم و تربیت همراه با فن آوری در مدارس ابتدایی انگلستان، معلمانی که نسبت به کاربرد فن آوری نگرش مثبتی دارند، گرایش به کسب مهارت‌های فن آوری اطلاعات داشتند و کار مشارکتی دانش آموزان به جستجوگری و تصمیم‌گیری آن‌ ها را ارج می‌نهادند. ولی معلمانی که از کاربرد فن آوری اطلاعات خودداری می‌کردند، بیشتر روش‌های مستقیم را به کار برده و دانش آموزان را به شکل فردی سازمان دهی می‌نمودند. (عطاران ، ۱۳۸۴)
-فیلسل و بارنز^[۱۴۴] ۱۹۹۹-۲۰۰۱ وزارت آموزش و پرورش و اشتغال استرالیا با هدف بررسی خروجی‌های یادگیری در صورت بهره‌گیری از فن آوری در فرایند یاددهی-یادگیری ۹ مدرسه از نظر کاربردهای فن آوری در فرایند یادگیری و برنامه درسی مورد بررسی قرار گرفته و تاکید ویژه بر فن آوری‌های یادگیری بوده است.
-مویج و استیمز (۲۰۰۱) بیان می‌کنند که اگر معلمان به توانایی و شایستگی‌هایشان برای راه‌اندازی رایانه‌ها مطمئن نباشند این ممکن است رغبت آن‌ ها رابرای معرفی و استفاده از فن آوری در کلاس درس کاهش دهد . (محرابی، ۱۳۹۰)
-مطالعه‌ی دیگری که توسط هاکریرنن ^[۱۴۵] و همکاران در سال ۲۰۰۱ به منظور تحلیل ارتباط بین مهارت‌های معلمان در استفاده از فن آوری اطلاعات جدید و تفکر آموزشی آن ها انجام گرفت، نشان داد فقط درصد کمی از معلمان از مهارت‌های تکنیکی فن آوری اطلاعات (در مقایسه با درصد زیادی از آن‌ ها که هم در منزل و هم در مدرسه به رایانه دسترسی داشتند)، برخوردار هستند. این مطالعه هم‌چنین نشان داد که معلمانی که به طور فعال از فن آوری اطلاعات در کلاس درس استفاده می‌نمودند، بیشتر از سایر معلمان، بر اهمیت استفاده از فن آوری اطلاعات برای پشتیبانی تحقیق، فرایند پژوهش، یادگیری مشارکتی و فعال نمودن فراگیران در پردازش اطلاعات تاکید داشتند. (محرابی، ۱۳۹۰)
-پیتر آبیون^[۱۴۶] (۲۰۰۱) درمطالعه‌ای با عنوان “تاثیر کاربرد رایانه بر روی ادراک دانش آموزان و معلمان” نشان داد که:
استفاده از شبکه برای معلمان مثبت بوده و روش تدریس آن‌ ها را بهبود بخشیده است، همچنین در یادگیری دانش آموزان نیز پیشرفت قابل ملاحظه‌ای دیده شد. (محرابی، ۱۳۹۰)
-چین و جیمی ^[۱۴۷] (۲۰۰۲) در مطالعات انجام شده نشان داده‌اند که کاربرد ترکیبی از رسانه‌ها در آموزش سبب جالب‌تر شدن فرایند یادگیری و ارتقای آن شده است. (زمانی و همکاران، ۱۳۸۹)
-استال ^[۱۴۸](۲۰۰۲) در مطالعات خود به این نتیجه رسید که : به رغم ارزیابی نمودن سبک های یادگیری در موفقیت تحصیلی، یادگیری آموزشگاهی، انگیزه تحصیلی و روش‌های آموزشی، انتقاداتی نیز بر آن وارد شده است. از جمله آن انتقادات، این است که برجسته نمودن سبک‌های یادگیری در نظام آموزشگاهی به انفرادی ساختن آموزش منجر خواهد شد که هزینه بر نظام آموزشی تحمیل خواهد کرد.
-کلینجر ^[۱۴۹](۲۰۰۳) در مطالعه‌ی خود با عنوان “رابطه بین سبک‌های یادگیری یادگیرندگان بزرگسال ثبت نام کرده در دوره‌های برخط در دانشگاه پاس و موفقیت و رضایت از یادگیری الکترونیکی” به این نتیجه رسید که تفاوت معناداری بین متغیرهای تحقیق وجود ندارد. وی در پژوهش خود از پرسشنامه سبک‌های یادگیری کلب استفاده کرده است. دلیل این امر را وی چنین ذکر می‌کند که خصوصیت انعطاف پذیر یادگیری الکترونیکی باعث می‌شود که همه کسانی که در این دوره‌های ثبت نام می‌کنند از این دوره‌ها رضایت داشته باشند .چون امکان تطبیق تمام سبک‌های یادگیری با این نوع از آموزش وجود دارد . (مومنی راد، ۱۳۸۹)
-نتایج مطالعه انجام شده توسط حنی زار و همکاران^[۱۵۰] (۲۰۰۵) نشان داد که :
استفاده از فن آوری و وایت بردهای هوشمند سبب افزایش بهبود آموزشی دانش آموزان شده است .
محیط یادگیری وب محور سبب پیشرفت فعالیت‌های آموزشی در کشور مالزی شده است.
-الیوت ^[۱۵۱] (۲۰۰۶) در پژوهش خود پیرامون ” نقش سبک‌های یادگیری در موفقیت فراگیران بزرگ سال در آموزش الکترونیکی” به این نتایج رسید :
هیچ همبستگی میان شکل دوره و موفقیت فراگیران وجود ندارد.

- نیازی به اندازه‌گیری شرایط مالی ندارند.
- این روشها، برای سازمانهای غیرانتفاعی، واحدهای تجاری، بنگاههای دولتی و برای اهداف زیست محیطی و اجتماعی بسیار مفید هستند.

- عیب اصلی این روشها این است که به آسانی نمی‌توان نتایج حاصل از آنها را به نتایج مالی ارتباط داد(دستگیر،۱۳۸۸:۳۱).

 

2. 2. روش های بازار سرمایه‌گذاری^[۲۴](روش های تشکیل بازار سرمایه): محاسبه کردن اختلاف بین ارزش بازار شرکت (برمبنای قیمت بازار سهام) و حقوق صاحبان سهام تعدیل شده از بابت تورم یا بهای جایگزینی، به عنوان ارزش سرمایه فکری یا داراییهای نامشهود در نظر گرفته می‌شود. این روش دارای نقاط قوت و ضعفی به صورت زیر است:

 

- این روشها روی ارقام مالی تأکید دارند که باوجود کامل نبودن، قابلیت حسابرسی دارند.
- این روشها تلاش می‌کنند که یک ارزشیابی واقعی از سازمان ارائه دهند.
- مزیت اصلی آنها این است که می‌توانند برای مقایسه ساده بین شرکتهای فعال در یک صنعت مشابه، مورد استفاده قرار گیرند، ولی جزئیات بسیار اندکی در اختیار تحلیلگران مالی قرار خواهند داد.

 

3. 3. روش های بازده داراییها: محاسبه میانگین سودهای قبل از مالیات چند سال شرکت و تقسیم آن بر میانگین داراییهای مشهود شرکت در آن سالها، نتیجه این محاسبه را نرخ بازگشت داراییها می‌نامند که بعداً با میانگین صنعت مقایسه می‌شود. تفاضل این دو رقم، در میانگین داراییهای مشهود ضرب می‌شود تا میانگین درآمدهای سالانه حاصل از داراییهای نامشهود به دست آید. بعد این میانگین درآمد به دست آمده، بر میانگین وزنی هزینه سرمایه یا نرخ بهره، تقسیم می‌شود تا از این طریق برآوردی از ارزش داراییهای نامشهود یا سرمایه فکری به دست آید. این روش هم دارای ویژگیهایی است:

 

- روش های نرخ بازده داراییها، به نرخهای بهره بسیار حساس هستند.
- در این روشها از مقایسه مستقیم ارزشها با ارزشهای بازار استفاده نمی‌شود، بلکه تنها از بعضی عوامل که تحلیلگران بازار در ارزیابی خود از شرکت از آنها استفاده می‌کنند، بهره گرفته می‌شود.
- این روشها همانند روش های بازار سرمایه‌گذاری روی ارقام مالی تأکید می‌کنند، که باوجود کامل نبودن، دارای قابلیت حسابرسی هستند.

 

4. 4. روش های کارتهای امتیازی: این روشها بر مبنای شناسایی عناصر مختلف داراییهای نامشهود یا سرمایه فکری و شاخصها و مقیاسهای به دست آمده براساس کارت امتیازی و گزارش آنها به صورت گراف، استوارند. این روشها شبیه روش های مستقیم سرمایه فکری هستند و تنها تفاوتشان این است که در روش های کارت‌های امتیازی، برآوردی از ارزش پولی داراییهای نامشهود یا سرمایه فکری صورت نمی‌گیرد. این روشها دارای ویژگیهایی هستند:

 

- پیشنهادهای بالقوه‌ای برای ایجاد تصویر جامعتری از سلامت مالی مؤسسات ارائه می‌کنند.
- در این روشها، منابع سرمایه‌ای از پایین به بالا اندازه‌گیری می‌شوند.
- این روشها، برای سازمانهای غیرانتفاعی، واحدهای تجاری، بنگاههای دولتی و برای اهداف زیست محیطی و اجتماعی بسیار مفیدند.
- یکی از معایب این روشها این است که شاخصهای مورد استفاده در آنها از نوع شاخصهای محتوایی هستند. بدین معنی که برای هر هدف و هر سازمان می‌توانند متفاوت باشند و از این لحاظ مقایسه شرکتها با یکدیگر بسیار مشکل است.
- عیب دیگر آنها، عدم توانایی ربط دادن آنها به نتایج مالی است(دستگیر،۱۳۸۸، ص۳۲).
در هر حال منابع حسابداری متداول شامل منابع فیزیکی (اموال و ماشین آلات) و منابع پولی (وجه نقد و سرمایه گذاری ها) هستند. در حالی که منابع سازمانی با رویکرد سرمایه فکری شامل سرمایه انسانی، سرمایه سازمانی و سرمایه ارتباطی است. منابع فیزیکی و منابع پولی روی ارزش جاری تأثیر گذار هستند، در حالی که منابع سرمایه فکری روی ارزش آتی اثرگذار خواهند بود(ویلیام،۲۰۰۲).
۲-۲-۱۱- الگوهای اندازه گیری سرمایه فکری
الگوهای مختلفی که در جدول (۲-۳) معرفی شده است، در سطوح مختلفی توسط شرکت های بسیاری در دنیا استفاده شده است، اما میزان مقبولیت هر کدام به دقت مدیریتی و نیازهای سازمان بستگی دارد(علوی،۱۳۸۶، ص۱۳۵).
جدول(۲-۳): الگوهای موجود اندازه گیری سرمایه فکری (اسویبای، کارل اریک،۲۰۰۷)

 

ردیف	نام فارسی الگو	نام انگلیسی الگو	طراح/طراحان الگو	سال
۱	شاخص سرمایه فکری ملی	NICI	بنتیس	۲۰۰۴
۲	ضریب هوش کسب و کار	Topplinjen/Business	سندویک	۲۰۰۴

الف: مطالعات کتابخانه ای : جهت تدوین مبانی نظری از کتاب ها و مقالات معتبر فارسی و لاتین استفاده شده است جهت دستیابی به مقالات از جستجوی اینترنتی نیز استفاده شده است. (بررسی اسناد و مدارک، آرشیوها، مقالات پژوهشی و پایان نامه‌های داخلی و خارجی)
ب- اطلاعات میدانی : برای جمع آوری داده ها مورد نیاز تحقیق پرسشنامه هایی طراحی میشود و بین نمونه آماری توزیع می در این پژوهش برای جمع آوری اطلاعات از ابزارهای جمع‌ آوری زیر استفاده می‌شود:

پرسشنامه یکی از ابزارهای رایج تحقیق و روشی مستقیم برای کسب داده‌های تحقیق است. پرسشنامه مجموعه‌ای از سوال‌ها (گویه‌ها) است که پاسخ دهنده با ملاحظه آنها پاسخ لازم را ارائه می‌دهد. این پاسخ، داده مورد نیاز پژوهشگر را تشکیل می‌دهد.
-مقیاس اندازه‌گیری نظرات
یکی از رایج ترین مقیاس‌های اندازه‌گیری نظرات مقیاس لیکرت است. این مقیاس از مجموعه‌ای منظم از سوالات (گویه‌ها) که به ترتیب خاصی تدوین شده است، ساخته می‌شود. این گویه‌ها حالت خاصی از پدیده مورد اندازه‌گیری را به صورت سوالاتی که از لحاظ ارزش اندازه‌گیری دارای فاصله‌های مساوی است، عرضه می‌کند. برای تدوین سوالات معمولا از عبارات مساعد و نامساعد درباره تحقیق مورد نظر به تعداد مساوی استفاده می‌شود. پاسخ دهنده میزان موافقت خود را با هر یک از عبارات در یک مقیاس درجه بندی شده که معمولا از یک تا پنج (یا تا نه) درجه است نشان می‌دهد. سپس پاسخ آزمودنی به هر یک از سوالات از نظر عددی ارزش گذاری می‌شود.
بخش عمده کار جمع آوری اطلاعات بوسیله پرسشنامه و از طریق کار میدانی به دست آمده است. پرسشنامه ای دارای ۱۷ سئوال در زمینه سرمایه اجتماعی می باشد که برای بررسی روایی آن از نظر خبرگان و اساتید راهنما و مشاور استفاده شده است و روایی آن نیز از طریق آزمون به دست آمده است و ۲۰ سئوال در زمینه رضایت شغلی می باشد که پایایی پرسشنامه ها به شرح ذیل میباشد. در ارتباط با ناشناس بودن پاسخ دهنده ها به آنها اطمینان داده شده است. میتوان گفت که پرسشنامه ای خوب است که به فرضیات مطرح شده پاسخ دهد و برای این کار بایستی سئوالات معرف و در برگیرنده فرضیات مورد نظر باشد و از نتایج بدست آمده از سئوالات به توان فرضیه را تایید و یا رد کرد. این پرسشنامه دارای سه متغیر برای سرمایه اجتماعی در ابعاد ساختاری به شناختی و ارتباطی و در قسمت دوم سئوالات مربوط به رضایت شغلی آورده شده است. سئوالات با مقیاس بسته – پاسخ و بر اساس طیف لیکرت می باشد که به صورت درجات کاملا موافقم، مخالفم ، کاملا مخالفم طراحی شده اند بعد از جمع آوری پرسش نامه به هریک از پاسخ ها نمره ۱ تا ۵ داده شد و جدول شماره ۱-۳ نشان دهنده تناظر شماره سئوالات با تغییرهای سرمایه اجتماعی و رضایت شغلی می باشد .
جدول ۱-۳- تناظر شماره سئوالات پرسشنامه با تغییرها

 

متغییرهای مربوط به فرضیه ها پژوهش		تعداد سئوال	شماره سئوالات	ضریب آلفای پایائی	ضریب کل
سرمایه اجتماعی	بعد ساختاری	۵	۱ تا ۵	۷۲%	۸۳%
	بعد شناختی	۵	۶ تا ۱۰	۷۳%
	بعد ارتباطی	۷	۱۱ تا ۱۷	۷۲%
رضایت شغلی		۲۰	۱۸ - ۳۷	۸۶%	۸۶%
ضریب کل					۹۰%

جدول ۲-۳ امتیاز بندی طیف لیکرت

اوایل دهه ۱۹۹۰

 

فعالیت گسترده شرکت‌های آمریکایی، اروپایی و ژاپنی در حوزه مدیریت دانش

 

 

 

اوسط دهه ۱۹۹۰

 

شبکه‌های بین‌المللی مدیریت دانش پدید می‌آید.

 

 

 

اواخر دهه ۱۹۹۰

 

مدیریت دانش در زمره فعالیتهای تجاری شرکت‌های بزرگ درمی‌آید.

 

 

 

هزاره سوم

 

اختصاص حدود ۵۵ درصد درآمد شرکتهای بزرگ اروپایی به مدیریت دانش

 

 

 

جدول۲-۱: گاهشمار مدیریت دانش (حسن زاده، ۱۳۸۸: ۱۶)
مدیریت دانش، تلاش نوین قرن موسوم به عصر دانایی، برای حفظ، هدایت و افزایش هدفمند سرمایه‌های دانشی سازمانهاست و به این اشاره دارد که سرمایه‌گذاری در علم، بهترین و بیشترین سود را به بار می‌آورد (آراسته و رزقی شیرسوار، ۱۳۸۹: ۷۱).

گفتنی است دانشمندان بسیاری بحث مدیریت دانش را در ادوار گوناگون مطرح یا بسط داده‌اند لیکن اجماع یکپارچه‌ای در مورد تاریخ شروع پیدایش آن وجود ندارد. اما اخیراً پایگاه اینترنتی اسکاجیت^[۱۹]، منبع شروع و نقطه آغاز مفهوم مدیریت دانش را از سال ۱۴۴۰ میلادی با پیدایش صنعت چاپ و نشر مصادف می‌داند. در این سایت آمده است که در سال ۱۶۸۹ جان لاک اولین شخصی بود که دانش را تعریف کرد و سپس مک لاپ در سال ۱۹۶۲ تلفیق واژه مدیریت و دانش را با عنوان دانش صنعتی بیان کرده است (آراسته و رزقی شیرسوار، ۱۳۸۹: ۷۲).
کارل اریک سویبی^[۲۰]، حسابدار سوئدی، در دهه ۹۰ میلادی زمانی که مشغول ارزیابی ‌ترازنامه مالی چند شرکت بزرگ سوئدی بود، متوجه نکته جالبی شد. بسیاری ازاین شرکت‌ها پس از انجام عملیات طولانی حسابداری، ارزشی در حدود چند کرون سوئد و حتی یک کرون نشان می‌دادند .حال آن که قیمت واقعی این شرکت‌ها که سهامداران حاضر به فروش آن بودند، بسیار بیشتر از قیمت هایی بود که سرمایه حسابداری نشان می‌داد. سویبی پس از بررسی‌های مختلف متوجه گردید که بخش اعظم از این اختلاف (اختلاف بین ارزش شرکت ها دربازار سهام و قیمت دارایی‌های مشهود این سازمانها) به سرمایه‌های دانشی درون ‌سازمان برمی‌گردد و برخاسته از توان دانشی این‌ سازمان در حل مسائل تخصصی است. اما نکته جالب وارد نشدن این دارایی ها در ترازنامه‌های حسابداری بود، چرا که اساساً چیزی تحت عنوان مفهوم سرمایه‌های ناملموس^[۲۱]وجود نداشت (آتشک و ماه زاده، ۱۳۸۸).
از سالهای پیش (تقریباً ازجنگ جهانی دوم) محدود بودن سرمایه‌های ملموس و فیزیکی و نیازبه افزایش برنامه ‌ریزی شده آنها، منجربه خلق شاخه‌های علمی مختلف شده بود.
به عنوان مثال، برنامه ‌ریزی خطی پژوهش عملیاتی، مکان یابی و تخصیص، طراحی کارخانه، تعمیرات و نگهداری، بهره‌وری ماشین‌آلات، برنامه‌ریزی تولید و … همگی در جهت مدیریت سرمایه‌های ملموس ایجاد شده بود، اما سرمایه‌های ناملموس تا آن زمان مورد توجه قرار نگرفته بود.
فعالیت سیوبی و پس از آن بکمن، نوناکا، ویگ و … باعث گردید، توجه صنعتگران و عالمان علوم صنعتی به سرمایه‌ ای بس عظیم، یعنی سرمایه‌ای‌ که با وجود تولید اکثریت ارزش افزوده کالا، کمتر تحت مدیریت و سازمان ‌دهی و برنامه‌ ریزی افزایش قرارمی‌گرفت، جلب شود. در جدول ۲-۲ تاریخچه تکوین مدیریت دانش ارائه شده است.

 

 

رویداد

 

طرح کننده

 

سال

 

 

 

ترازنامه نامشهود

 

سیوبی / کونراد

 

۱۹۸۶

 

 

 

ابداع مفهوم مدیریت دانش

 

کارل ویگ

 

۱۹۸۶

 

 

 

یکی از نخستین‌ها برای تکمیل مدیریت دانش در استراتژی تجاری‌‌اش

 

واتر هاوس

 

۱۹۸۹

 

 

 

یکی از نخستین مقالات منتشرشده در مورد مدیریت دانش

 

نوناکا و تاکوچی

 

۱۹۹۱

 

 

 

اهمیت به سرمایه فکری

مقدمه
دستیابی به هدف‌های علم یا شناخت علمی میسر نخواهد بود مگر زمانی که با روش‌شناسی درست صورت پذیرد. پژوهشگر باید توجه داشته باشد که اعتبار دستاوردهای تحقیق به‌شدت تحت تأثیر روشی است که برای تحقیق خود برگزیده است. در هر تحقیقی روش پژوهش از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.در حقیقت هر تحقیق از دو سطح مفهومی –نظری و مشاهدات تجربی تشکیل یافته است که روش تحقیق یک ارتباط بین این دو سطح می‌باشد و متأثر از چارچوب نظری مفروضات منبعث از آن است.

تحقیق را می‌توان تلاشی منظم و سازمان‌یافته برای بررسی مسئله‌ای خاص که به یک ‌راه‌حل نیاز دارد توصیف کرد؛ و شامل گام‌هایی است که طراحی و پیگیری می‌شود تا پاسخ‌هایی برای مسئله موردعلاقه ما در محیط کاری به دست آید. ( سکاران، ترجمه صائبی – شیرازی، ۱۳۸۴ ).
در این فصل کلیه مراحل روش‌شناسی تحقیق شامل: روش تحقیق، جامعه آماری موردمطالعه، نمونه آماری، ابزار جمع‌ آوری اطلاعات، اعتبار یابی ابزار پژوهش، روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و آزمون‌های آماری مورد استفاده‌شده موردبررسی قرارگرفته است.
۳-۱ روش تحقیق:
روش‌های تحقیق مختلفی وجود دارد که استفاده از هر یک از روش‌های تحقیق بسته به ماهیت کار و متغیرهای موردبررسی توصیه می‌شود. هدف از انتخاب روش تحقیق آن است که محقق مشخص نماید چه شیوه و روشی اتخاذ کند تا او را هر چه سریع‌تر، دقیق‌تر، آسان‌تر و ارزان‌تر در دستیابی به پرسش‌های تحقیق یاری نماید.
روش تحقیق در علوم رفتاری با توجه به ملاک‌های ۱ هدف تحقیق ۲ نحوه گردآوری داده‌ها ۳ نحوه اجرا مشخص می‌شود. (بازرگان، ۱۳۸۷ ).
تحقیق حاضر ازنظر هدف یک تحقیق کاربردی می‌باشد زیرا قصد دارد تا به ” بررسی تأثیر فناوری اطلاعات بر پیاده‌سازی مدیریت دانش در جامعه موردپژوهش ” بپردازد.
این تحقیق به‌صورت کتابخانه‌ای و میدانی انجام‌گرفته و با انجام مراحل زیر به فرضیات تحقیق پاسخ‌داده‌شده است:
۱ بررسی تحقیقات مشابه
۲ مطالعه علمی پیرامون موضوع با بهره گرفتن از کتب و مقالات فارسی و لاتین
۳ تعیین روش تحقیق و تعیین اندازه نمونه
۴ تهیه و تنظیم پرسشنامه بر اساس ادبیات موضوع
۵ جمع‌ آوری اطلاعات
۶ تجزیه‌وتحلیل داده‌های آماری با بهره گرفتن از نرم‌افزار اس پی اس اس
۷ نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهاد‌ها
۳-۲ جامعه آماری
پس از انتخاب موضوع تحقیق و بیان مسئله یکی از تصمیمات مهمی که پیش روی پژوهشگر قرار دارد انتخاب نمونه است. نمونه‌ای که باید نماینده جامعه‌ای باشد که پژوهشگر قصد تعمیم‌یافته‌های خود به آن جامعه را دارد. اگر محقق پژوهش خود را بر تمامی افراد جامعه اجرا کند روش او سرشماری خواهد بود یعنی محقق باید تمامی افراد جامعه را تک‌تک موردبررسی و آزمون قرار دهد؛ اما چون اکثر پژوهشگران توان و زمان اجرای پژوهش بر کل جامعه را ندارند به همین دلیل پژوهش خود را بر محدود به نمونه کوچکی می‌سازند. ” جامعه عبارت است از مجموعه‌ای از افراد یا واحدها که دارای حداقل یک صفت مشترک باشند؛ و تعریف جامعه آماری باید جامع و مانع باشد.” نمونه‌گیری عبارت است از ” انتخاب تعدادی از افراد، حوادث و اشیا از یک جامعه تعریف‌شده به‌عنوان نماینده آن جامعه. ” اولین قدم در نمونه‌گیری تعریف جامعه موردنظر است و هدف نوعی نمونه‌گیری است که تمام افراد جامعه جهت انتخاب شدن شانس برابر داشته باشند. ( مقیمی، دهکردی، ۱۳۹۰ ).
جامعه آماری تحقیق، کارکنان اداره کل درمان تأمین اجتماعی استان تهران می‌باشد که با برخورداری از ۸۰۰۰ کارکنان بزرگ‌ترین اداره درمان کشور است و یک‌سوم امر درمان را بر عهده دارد و مهم‌ترین منبع اطلاعانی در این تحقیق نیز مجموعه کارکنان اداری و درمانی ( پزشکان و پرستاران) بخش‌های مختلف بیمارستان‌های تأمین اجتماعی می‌باشند که جامعه آماری این تحقیق را تشکیل می‌دهد.
۳-۳ حجم نمونه و روش نمونه‌گیری:
تعیین حجم نمونه اهمیت زیادی در تعمیم نتایج آزمون به جامعه دارد. در تعیین حجم نمونه واریانس داده‏ها، خطای آزمون (برآورد )، دقت موردنظر، حجم جامعه و توزیع آماری مؤثرند. معمولاً واریانس داده‌ها از قبل مشخص نیست که یا از تحقیقات مشابه و قبلی می‌توان استفاده کرد و یا از رابطه تخمین زیر استفاده کرد کمترین- بیشترین = انحراف معیار
۶
اگر طیف لیکرت ۵ تای باشد مقدار تقریبی انحراف معیار عبارت است از:
در این تحقیق نیز از همین روش استفاده کردیم. اگر خطای برآورد دقت برآورد و انحراف معیار باشد. حجم نمونه اجزای جامعه‌ی نامتناهی عبارت است از:
در این تحقیق فرض کردیم که۰/۰۵ ابراین و و باشد بنابراین:
در این تحقیق تعداد جامعه آماری ۸۰۰۰ نفر است که با توجه به تعداد نسبتاً زیاد آن‌ ها از شیوه جامعه نامتناهی استفاده گردید و از روش نمونه‌گیری چندمرحله‌ای برای تعیین حجم نمونه‌ها استفاده شد. بدین‌صورت که ابتدا ۳ بیمارستان به‌صورت تصادفی انتخاب و سپس از هر بیمارستان حدود ۴۳ نفر نمونه به‌صورت تصادفی انتخاب گردید.
۳- ۴ روش و ابزار گردآوری اطلاعات
۳-۴-۱ روش گردآوری اطلاعات:
مطالعات کتابخانه‌ای: جهت گرداوری اطلاعات درزمینه‌ی مبانی نظری و ادبیات تحقیق موضوع، از منابع کتابخانه‌ای، مطالعه کتاب‌های موردنیاز و نیز از شبکه جهانی اطلاعات استفاده‌شده است.
تحقیقات میدانی: به‌منظور جمع‌ آوری داده‌ها و اطلاعات برای تجزیه‌وتحلیل از پرسشنامه استفاده خواهد شد
۳-۴-۲ ابزار گردآوری اطلاعات
روش جمع‌ آوری داده‌ها در هر تحقیقی بایستی به‌گونه‌ای باشد که بتواند اطلاعات موردنیاز و دقیق را برای محقق فراهم سازد.
پرسشنامه یکی از رایج‌ترین ابزارهای تحقیق و روشی مستقیم جهت کسب داده‌های تحقیق است. پرسشنامه مجموعه‌ای از سؤالات است که پاسخ‌دهنده باملاحظه آن‌ ها پاسخ لازم را ارائه می‌کند که ابن پاسخ‌ها داده‌های موردنیاز پژوهشگر را تشکیل می‌دهند. از طریق سؤالات پرسشنامه می‌توان علاقه، دانش و نگرش فکری فرد را موردبررسی قرارداد. ( بازرگان و همکاران، ۱۳۸۸ ).
در این پژوهش نیز ابزار اندازه‌گیری، پرسشنامه بود که در سه بخش مجزا به‌صورت زیر طراحی گردید.نمونه‌ای از پرسشنامه در انتها به‌صورت پیوست ارائه‌شده است.
بخش اول: این بخش دربرگیرنده درخواست تکمیل پرسشنامه می‌باشد که طی آن جهت برقراری رابطه با پاسخ‌دهندگان و ایجاد انگیزه پاسخگویی آنان می‌باشد
بخش دوم: این بخش حاوی ۷ سؤال به‌منظور دستیابی به اطلاعات عمومی پاسخ‌دهندگان که شامل جنسیت، سن، مدرک تحصیلی، رده سازمانی، سابقه خدمت و … است.
بخش سوم: این بخش که اصلی‌ترین بخش پرسشنامه است شامل ۴۰ سؤال مربوط به فناوری اطلاعات و مدیریت دانش است به شرح جدول زیر:
جدول ( ۳-۱ ) ترکیب سؤالات پرسشنامه

 

شاخص	بعد	سازه	ردیف
سؤالات ۲۰-۱	فناوری اطلاعات

بر طبق تعریف، رضایت زناشویی حالتی است که طی آن زن و شوهر از ازدواج با یکدیگر و با هم بودن احساس شادمانی و رضایت دارند(سرمدی، ۱۳۸۵).
در تعریف دیگر سلیمانیان (۱۳۹۰) معتقدند که رضایت زناشویی انطباق بین وضعیّت موجود و وضعیت مورد انتظار است. طبق این تعریف رضایت زناشویی زمانی محقق می گردد که وضعیت موجود در روابط زناشویی با وضعیت مورد انتظار فرد منطبق باشد.
در تعریف دیگری رضایت زناشویی احساسات عینی از خشنودی، رضایت و لذت تجربه شده توسط زن یا شوهر است، هنگامی که همه جنبه های ازدواج شان را در نظر می گیرند( صالحی فدری، ۱۳۹۲).
هاکینز(۲۰۰۲؛ به نقل از عطاری، امان الهی و مهرابی زاده، ۱۳۸۵) رضایت زناشویی را چنین تعریف می کند: احساس خشنودی، رضایت و لذت توسط زن یا شوهر زمانی که همه جنبه های ازدواج خود را در نظر می گیرند. رضایت یک متغیر نگرشی است. بنابراین یک خصوصیت فردی زن و شوهر محسوب می شود. طبق تعریف مذکور رضایت زناشویی در واقع نگرش مثبت و لذتبخشی است که زن و شوهر از جنبه های مختلف روابط زناشویی خود دارند.

در تعریف دیگر از رضایت زناشویی گفته شده است که خانواده از کنش متقابل یک مرد و زن ناشی می شود که برخی شرایط قانونی را تحقق بخشیده اند و برای زناشویی خود مراسمی برگزار کرده اند و بطور کلی عمل آنها از لحاظ قانونی پذیرفته شده و به آن ازدواج اطلاق شده است. یکی از مهمترین عواملی که کارکرد مؤثر خانواده را تحت تأثیر قرار می دهد، رضایت اعضای خانواده بخصوص زن و شوهر از یکدیگر است. رضایت زناشویی یعنی انطباق بین انتظاراتی که فرد از زندگی زناشویی دارد و آنچه در زندگی خود تجربه می کند (هنری^[۲۲]، ۲۰۰۸).
در تعریفی رضایت زناشویی به عنوان عملکرد و رفتار مناسب زوجین بر اساس وظایف سنتی و عرفی و قانونی تعیین شده برای هر کدام از آنان در قالب قانون خانواده و خرده فرهنگ است ( جانسون،^[۲۳] ۲۰۱۲).
در تعاریف دیگر، رضایت زناشویی را حالتی می دانند که طی آن زن و شوهر از ازدواج با یکدیگر و با هم بودن احساس شادمانی و خرسندی می کنند. برخی روانشناسان معتقدند رضایت زناشویی انطباق میان وضعیت موجود و وضعیت مورد انتظار است. طبق این تعریف رضایت زناشویی زمانی محقق می شود که وضعیت موجود در روابط زناشویی با وضعیت مورد انتظار فرد منطبق باشد. مطابق با نظر هادسن، ادراک زن و شوهر از میزان، شدت و دامنه ی مشکلات موجود در رابطه نشان دهنده ی سطح رضایت زناشویی آن هاست. رضایت بخش بودن روابط میان همسران از طریق علاقه ی متقابل، میزان مراقبت از همدیگر و پذیرش و تفاهم با یکدیگر سنجیده می شود (مایرز^[۲۴]، ۲۰۰۹).
اولسون^[۲۵] (۲۰۱۰) رضایت مندی زناشویی را پیامد توافق زناشویی که به صورت درونی احساس می شود نیز می دانند. اصطلاح توافق زناشویی بر رابطه مناسب زن و شوهر به گونه ای رفتار، تصور و ادارک می کنند که گویا نیازها و انتظارهایشان برآورده شده و چیزی وجود ندارد، که در روابط شان خلل ایجاد کند. در ازدواج بدون توافق زناشویی، مشکلات موجود میان همسران به حدی زیاد است که آن ها احساس می کنند، نیازها و انتظاراتشان برآورده نمی شود. اغلب زوج ها در جایی میان این دو قطب قرار دارند و در مواردی بین آن ها توافق برقرار است و در مواردی نه. اسچون^[۲۶] (۲۰۱۳) معتقد است که رضایتمندی زناشویی مفهومی کلی است که در وضعیت مطلوب روابط زناشویی احساس می شود. از طرفی، رضایتمندی زمانی اتفاق می افتد که روابط زن و شوهر در همه ی حیطه ها بهنجار باشد.
۲-۲-۳ ابعاد و نظریه های رضایت زناشویی
۲-۲-۳-۱ ابعاد رضایت زناشویی
السون و فاورز (۱۹۸۹؛ به نقل از بردی، ۲۰۱۰) زوجین را شامل چند نوع می داند:
۱- موزون: رضایت بالا دارند و توانایی بالایی در حل مشکلات دارند و مسایل اخلاقی را مهم می داند.
۲- سازگار: رضایت خوب و متوسطی دارند و قدرت حل مسائل را دارنن، ممکن است در مورد فرزندان اتفاق نظر نداشته باشند
۳- سنتی: از عادات همسرانشان ناراضی هستند و برای بیان احساسات احساس راحتی نمی کنند و در حوزه های ارتباطی رضایت کمی دارند.
۴- تعارض: ناراضی از رفتار همسر و داشتن شکل ارتباطی، سندروم خود محوری در گفتگو و بحث های رایج است.
به نظر گارسیا^[۲۷] (۲۰۰۱؛ به نقل از ونهوون^[۲۸]، ۲۰۱۳) رضایتمندی زناشویی در سه سطح مطرح می شود:
الف: رضایت زوجین از ازدواج
ب:رضایت از زندگی خانوادگی
ج)رضایت کلی از زندگی
۲-۲-۳-۲ نظریه های رضایت زناشویی
۲-۲-۳-۲-۱ نظریه روان پویایی و ارتباط شئ
دیدگاه کلاسیک روانپویشی که منبعث از الگوی روانکاوی فروید است، مشکلات زناشویی را پیامدهای مشکلات درون روانی همسران می داند یکی از دیدگاه های معاصر روانپویشی، نظریه روابط فردی است. برطبق این دیدگاه اشخاصی که در ازدواج به یکدیگر می پیوندند، هرکدام میراث روانی یکتا و جداگانه ای را وارد آن رابطه می کنند. هر کدام دارای تاریخچه ای شخصی، یک شخصیت بی همتا و مجموعه ای از افراد درونی کرده و مخفی هستند که آنها را در تمامی تبادلاتی که متعاقبا با یکدیگر خواهند داشت دخالت می دهند. روابط زناشویی مسئله دار و ناآرام تحت تأثیر درون فکنی های آسیب زا یعنی اثرات یا خاطرات مربوط به والدین یا سایر اشخاص قرار دارد. این درون فکنده ها حاصل روابطی هستند که هر همسر در گذشته با اعضای نسل قبلی داشته و اینک در درون او لانه کرده است. یکی از نظریه پردازان این رویکرد معتقد است که معمولا مشکلات خانوادگی ریشه در نظام خانوادگی گسترده دارد. ماهیت و کیفیت رابطه زناشویی به خانواده پدری زن و شوهر و خصوصا به اینکه تا چه حد تعارضات خانواده های آنها حل شده باشد بستگی دارد(آرگیل، ۲۰۰۹).
۲-۲-۳-۲-۲ تظریه های رفتاری
بر طبق مدل تبادل رفتار، اختلاف های زناشویی تا حد زیادی پی آیند میزان تقویت و یا تنبیه اعمال شده ا زطرف زوجین نسبت به هم و هر رابطه تقویت و تنبیهی که هر زوج از خود نشان می دهد در نظر گرفته می شود. رفتاری که بر اساس ترکیبی از نظریه یادگیری اجتماعی و نظریه مبادله اجتماعی است، فرض می شود که افراد با یک سری نیازها یا انتظارات برای تقویت کننده ها(فواید) وارد ازدواج می شوند که این انتظارات در سنین کودکی در آنها شکل گرفته است. هنگام انتخاب همسر فرد سعی دارد رابطه ای ایجاد کند که حداکثر فایده و حداقل هزینه را در برداشته باشد. هنگامی که فواید رابطه انتظارات را برآورده نکنند یا نسبت هزینه به سود بالا باشد اختلاف رخ می دهد. در مراحل اولیه رابطه، تضادها معمولا با پذیرش یا اجتناب پوشانده می شوند ولی اگر زوجین مهارت های ارتباطی خوب یا مهارت های حل اختلاف نداشته باشند، اختلافات بالا رفته و بصورت پیچیده درمی آیند.با زیاد شدن تعداد دفعات اختلافات، سازگاری زناشویی مختل شده و رضایت کمتری از رابطه خواهند داشت(هنری، ۲۰۰۸).
۲-۲-۳-۲-۳ نظریه های شناختی
طبق نظریه منطقی-هیجانی الیس^[۲۹] (۱۹۵۰؛ به نقل از فاتحی زاده و احمدی، ۱۳۸۴)آشفتگی یک زوج بطور مستقیم به اعمال طرف دیگر یا شکستهای سخت زندگی مربوط نمی شود، بلکه بیشتر به دلیل باور و عقیده ای است که این زوج در مورد چنین اعمال و شکست هایی دارد.الیس مدعی است، تفکر غیر منطقی که ویژگی آن عبارتست از اغراق زیاد، انعطاف ناپذیری بی جا، غیر عقلانی و بویژه مطلق گرایی در بسیاری موارد تواما به نوروز فردی و اختلال ارتباطی می انجامد.بنابراین، باورهای غیر منطقی به اختلال های فردی منجر می شود و باعث نارضایتمندی های بی اساس در حیطه زناشویی می گردد. آرون بک^[۳۰] (۱۹۸۴ ؛ به نقل از سرمدی، ۱۳۸۵). سردمدار شناخت درمانی، معتقد است که مهمترین علت مشکلات زناشویی و روابط انسانی، سوءتفاهم و خطاهای شناختی و افکار اتوماتیک است.به اعتقاد او تفاوت در نحوه نگرش افراد باعث بروز اختلافات و پیامدهای ناشی از آن می شود.همچنین او معتقد است که یکی از مهمترین علل اختلافات زناشویی، انتظارات متفاوت زن و شوهر از نقش یکدیگر در خانواده است.اغلب زوج ها درباره دخل و خرج خانواده، نگهداری فرزندان، فعالیت های اجتماعی، گذراندن اوقات فراغت و تقسیم کار در خانواده باورهای متفاوتی دارند (بردی، ۲۰۱۰).
۲-۲-۳-۲-۴ نظریه های سیستمی
در نظریه ساختی، مینوچین^[۳۱](۲۰۰۲؛ به نقل از ونهون، ۲۰۱۳) معتقد است، خانواده وقتی معیوب می شود که قواعدش اجرا نشود.وقتی مرزها خیلی سفت و سخت یا نفوذپذیر می شوند، عملکرد خانواده به عنوان یک نظام مختل می شود.اگر سلسله مراتب خانواده رعایت نشود. یعنی والدین تصمیم گیران اصلی نباشند و کودکان بزرگتر بیش از کودکان کوچکتر مسئولیت نداشته باشند، آشفتگی و مشکل پیش می آید.گاهی صف بندی های درون خانواده مخرب و به مثلث سازی منجر می شوند. در یک خانواده آشفته قدرت روشن و صریح نیست. در نظریه تجربه نگر، ویتاکر^[۳۲](۲۰۰۳؛ به نقل از حقیقی و همکاران، ۱۳۹۱) معتقد است که اختلال خانواده هم از جنبه ساختاری و هم از بعد فرآیندی مورد توجه قرار می گیرد.ازلحاظ ساختاری امکان دارد، که مرزهای خانوادگی درهم ریخته یا نفوذ ناپذیر باعث عملکرد ناکارساز خرده نظام ها، تبانی های مخرب انعطاف ناپذیری نقشها و جدایی نسل ها از هم گردند.مشکلات مربوط به فرایند می توانند موجب فروپاشی امکام مذاکره و توافق اعضا برای حل تعارض شوند و شاید باعث گردند تا صمیمت، دلبستگی یا اعتماد از میان برود.در مجموع ویتاکر چنین فرض می کند که نشانه های اختلال هنگامی ظهور می کنند که فرآیندها و ساخت های مختل به مدت طولانی تداوم می یابند و مانع توان خانواده برای اجرای تکالیف زندگی می شوند.
۲-۲-۳-۲-۵ نظریه های بین نسلی
در نظریه بین نسلی، بوون^[۳۳] (۲۰۰۳؛ به نقل از ویسی و همکاران، ۱۳۸۹) تصور می کرد در بسیاری از خانواده های مشکل دار غالبا اعضای خانواده فاقد هویت مستقل و مجزا هستند و بسیاری از مشکلات خانوادگی بخاطر این روی می دهد که اعضای خانواده خود را از لحاظ روان شناختی از خانوده پدری مجزا نساخته اند. هرچه درجه عدم تفکیک یعنی فقدان مفهوم خویشتن یا برعکس، وجود یک هویت شخصی ضعیف یا نااستوار بیشتر باشد امتزاج عاطفی بیشتری میان خویشتن بادیگران وجود خواهد داشت. افرادی که بیشترین امتزاج را بین افکار و احساساتشان دارند چون قادر به تفکیک افکار از احساسات نیستند در تفکیک خویش از سایرین نیز مشکل دارند و بسادگی در عواطف حاکم یا جاری خانواده حل می شوند و ضعیف ترین کار کرد را دارند.هرچه امتزاج خانواده هسته ای بیشتر باشد احتمال اضطراب و بی ثباتی بیشتر خواهد بود و تمایل خانواده برای یافتن راه حل از طریق جنگ و نزاع، فاصله گیری، کار کرد مختل یا ضعیف شده یکی از همسران یا احساس نگرانی کل خانواده راجع به یکی از فرزندان بیشتر خواهد شد.سه الگوی بیمارگون محتمل در خانوده هسته ای که محصول امتزاج شدید بین زوجین است عبارتند از: بیماری جسمی یا عاطفی در یکی از همسران، تعارض زناشویی آشکار، مزمن و حل نشده ای که در طی آن دوره هایی ازفاصله گیری مفرط و صمیمیت عاطفی مفرط رخ می دهد، آشفتگی روانی در یکی از فرزندان و فرافکنی مشکل به آنها.هرچه سطح امتزاج زوجین بیشتر باشد، احتمال وقوع این الگو بیشتر خواهد بود.
طبق نظریه دلبستگی ، افراد هنگام برقراری رابطه نزدیک و صمیمانه یکی از این سه سبک دلبستگی را می پذیرند: ایمن، اجتنابی، و مضطرب دو سوگرا و سبک دلبستگی ایمن با میل به قدردانی، توجه و فدا کردن خود بخاطر افراد نزدیک و مهم ارتباط دارد. سبک دلبستگی اجتنابی با فقدان دلبستگی و علاقه نسبت به افراد مهم و نزدیک همراه است.افراد با دلبستگی مضطرب دو سواگرا در روابط صمیمانه خود احساس نا امنی و حسادت می کنند. بر اساس این نظریه، تنش در روابط با عدم امنیت دلبستگی ارتباط دارد، هنگامی که امنیت دلبستگی مورد تهدید قرار می گیرد، عصبانیت اولین پاسخ است. این عصبانیت اعتراضی در مقابل از دست دادن دلبستگی ایمن است.اگر چنین اعتراضی منجر به پاسخدهی نشود ممکن است با ناامیدی و فشار توأم شود و بصورت یک استراتژی مزمن برای کسب و حفظ الگو دلبستگی درآید.قدم بعدی، کندوکاو و جستجو است که بعدا منجر به افسردگی و ناامیدی می شود.اگر همه این اقدامات شکست بخورد، رابطه دچار مشکل می شود، غم انگیز شده و جدایی رخ می دهد.پاسخ های خشن در روابط با وحشت از دلبستگی مرتبطاند که در آن زوج ها عدم امنیت خود را با اعمال کنترل و بدرفتاری نسبت به همسر خود تنظیم می کند. رخدادهای تروماتیک یا آسیب زایی که به پیوند بین زوجین صدمه می زنند و اگر برطرف نشوند، باعث نگهداری چرخه های منفی و ناامنی در دلبستگی می شوند، از جمله آسیب های دلبستگی اند. این رخدادها هنگامی اتفاق می افتند که یک زوج نمی تواند در لحظه نیاز فوری به دیگری پاسخ دهد.رخدادهای منفی مربوط به دلبستگی، مخصوصا ترک کردن ها و خیانت ها، اغلب باعث وارد آمدن آسیب همیشگی به روابط نزدیک می شوند (کیامرثی و همکاران، ۱۳۷۷).
۲-۲-۴ عوامل موثر بر رضایت زناشویی
۲-۲-۴-۱ پختگی روانی و رشد عاطفی فکری طرفین
این ویژگی به سن بستگی ندارد و هر فردی باید هنگام ازدواج به رشد عاطفی، فکری و اجتماعی کاملا رسیده و بالغ باشد. از آنجایی که رشد عاطفی-فکری با رشد هوشی رابطه مستقیم دارد، اختلاف زیاد در این زمینه سبب بروز اختلافات و نارضایتی زناشوئی می شود(کیامرثی، ۱۳۹۱).
۲-۲-۴-۲ طرز تفکر، عقاید و تمایلات
باید قبل از وارد شدن به زندگی زناشویی مخصوصا در دوران نامزدی در موضوعات مهم زندگی توافق نظر وجود داشته باشد. ثابت شده است که توافق های زیاد قبل از ازدواج روابط بعد از ازدواج را نیز محکمتر کرده و معنی و مفهوم بهتر به زندگی زناشوئی می دهد(سواری، ۱۳۹۱).
۲-۲-۴-۵ عقاید مذهبی
عقاید مذهبی در سعادت کانون خانوادگی اهمیت دارد. تحقیقات نشان می دهد که اعتقادات و نگرش های زن و مرد اکثرا پس از ازدواج ادامه می یابد و اگر زن و شوهر از یک مذهب ولی دارای اعتقادات و دید فلسفی متفاوت نسبت به اصول و موازین مذهبی خود باشند، باز هم منجر به اختلافات عدیده شده و دیگر مسائل زندگی را نیز تحت الشعاع قرار می دهد (باغبان و همکاران، ۱۳۸۶).
۲-۲-۴-۶ اختلافات طبقاتی
در یک ازدواج مطلوب همیشه باید تشابه طبقاتی تا آن جا که امکان دارد وجود داشته باشد. هرچه زن و شوهر از نظر طبقاتی شباهت داشته باشند، امکان رضایت، خوشبختی و سعادت بیشتر است (بنائیان و همکاران، ۱۳۸۵).
۲-۲-۴-۷ توافق و طرز فکر درباره امور جنسی
تحقیقات نشان می دهد که مسائل جنسی از لحاظ اهمیت در ردیف مسائل درجه اول یک زندگی زناشوئی قرار دارد و سازگاری و رضایت در روابط جنسی از مهمترین علل خوشبختی زندگی زناشویی است. چنان چه این روابط ارضاء کننده و کامل نباشد، منجر به ناراحتی شدید، اختلافات و حتی از هم پاشیدگی خانواده می شود (پویا منش و همکاران، ۱۳۸۷).
۲-۲-۴-۸ بیماری روانی در خانواده
وراثت یکی از عوامل مهم بیماری های جسمی و روانی است لذا شایسته است در موقع انتخاب همسر تحقیقات لازم در این باره انجام شود.یکی از عوامل کلیدی در پایداری زندگی مشترک تعهد دو طرف نسبت به ازدواج است (حفاظتی و همکاران، ۱۳۸۵).
۲-۲-۵ تفاوت های افراد در رضایت زناشویی

حضور مردم در این گونه مراسم­ها الزامی است، چراکه مراسم بر پا می­شوند تا آنان مشاهده کنند. تعذیبی که در خفا صورت گیرد کارکرد خود را از دست می­دهد، هدف عبرت تماشاگران بود، نه صرفاً برای اینکه به آنها بفهماند که هر جرمی با مجازات پاسخ داده می­ شود بلکه با برانگیختن احساسِ رعب و وحشت از طریق قدرتی که با تمام نیرو، خشم خود را بر مجرم وارد می­آورد.

مطالعات مختلف در غرب نشان می­دهد که ساختار عاطفی انسان­ها رقیق­تر شده است، در بین انسان­ها نوع دوستی و همبستگی اجتماعی بیشتر شده است و خشونت جای خود را به عطوفت داده است و دگر دوستی در فرهنگ بشر ریشه دوانده است، تحمل و رویت و پذیرش مجازات­های خشن برای بشر امروزی سخت شده است. در دوران قبل ارتکاب خشونت بین انسان­ها توسط حکام و اشراف تشویق می­شده است. نمونه خشونت بسیار جاری، خشونت قضایی(اوردالی) بوده است. بدیهی است که مجازات به تدریج جای خود را به مجازات­های روانی، مالی، حقوقی و اجتماعی می­دهد (نجفی ابرندآبادی، ۱۳۸۱: ۱۰۴۹).
دیدگاه­ های جرم­ شناسی
جرم­ شناسی امروزه با پشتوانه نظریات خویش در برابر مجازات­ها و شیوه ­های سنتی آن قیام کرده است و می­ کوشد تا به مجریان امر، طریقه مبارزه صحیح علیه جرم و کاهش یا نابودی آنرا بیان کند. در گذشته همانطور که گفته شد، هدف اساسی گذشتگان از اجرای مجازات، فقط ارضای حس انتقام و قصاص بود که به علت جرم ارتکابی در نهاد افراد و جامعه پدید می­آمد. به همین جهت به محض آنکه فردی مرتکب خطایی می­شد، قوانین ظالمانه، انتقام و قصاص در موردش به مرحله اجرا در می­آمد تا بدینوسیله سزای اعمال بدکارانه خود را ببیند.
متأسفانه امروزه بعضاً هنوز این روش نادرست ادامه دارد و سنت­طلبان، قصد از مجازات را اعمال شکنجه و آزار می­دانند و به هیچ­وجه در پی اصلاح بر نمی­آیند در حالیکه اگر دستگاه­های عدالت و سازمان­های پرورش و توسعه آن به نظریات جرم­شناسان توجه نمایند، دیگر قصه آزار و ایذا صرف بزهکاران منتفی می­گردد و کسی مورد رنج آزار قرار نمی­گیرد و با خشم و نفرت سرکوب نمی­ شود بلکه دنیایی از امید به رویش گشوده می­گردد که به جای تحمیل شکنجه و آزار، با وسایلی که در آن وجود دارد از او مجدداً یک انسان خوب ساخته می­ شود و سازگار و با سلامت کامل از نو به اجتماع و آغوش آن رجعت می­ کند و همه افراد را از وجود خود مستفیذ می­سازد.
امروزه همه کوشش جرم­ شناسی مصروف آن می­ شود که چشمان بسته فرشته عدالت را باز نماید و شمشیر را کَفَش بگیرد و لباس سرخ و وحشتناک و کسوت آتشین و پر شعله­ای را که نشانه خشم، کینه، انتقام و وحشت است از بر دادستان بیرون بکشد و گره­های چهره اخم­آلود و عبوس او را از هم باز نماید و به لحن و کلامش نرمش ببخشد و بالاخره قوانین خشن و منجمد را از رکود و انجماد و حالتستیزه­جوئی بدرآورد و همه کسانی را که در کسوت داوری رفته­اند به این حقیقت واقف سازد که باید در راه اصلاح بزهکار کوشید تا جرم از میان برود و نباید در پی آزار و ایذاء او برآمد، زیرا بدین ترتیب نه تنها سازندگی ایجاد نمی­ شود بلکه در طی دوران شکنجه و اعمال سنتی دیگر، از مجرم موجود سبعی آفریده می­ شود که پس از بازگشت به اجتماع، درنده­خوتر از موقع ارتکاب جرم، به جان افراد و اجتماع می­افتد و به صورت وحشتناکی انتقام بی­ عدالتی تحمیل شده را می­گیرد.
امروزه به وسیله جامعه ­شناسی­جنایی که یکی از زیر شاخه­ های جرم­ شناسی است این واقعیت به خوبی اثبات شده است که اگر اصلاح اساسی و عمیق و مدبرانه صورت گیرد، همیشه جنبه بازآفرینی و خلقت دوباره دارد و بزهکاری که به صورت انسانی و با روش­های مدبرانه مورد اصلاح قرار می­گیرد محققاً انسان دیگری ­می­ شود که پس از بازگشت به اجتماع با سازگاری کامل، زندگانی شرافتمندانه­ای برای خود فراهم می­آورد و دیگر به اعمال بزهکارانه خود را آلوده نمی­سازد و در دام تباهی و فساد گرفتار نمی­ شود.
با این مقدمه به بررسی اجرای مجازات در ملأعام با توجه به نظریه­ های جرم­ شناسی می­پردازیم:
دیدگاه­ تعامل گرا و اجرای مجازات در ملأعام
دیدگاه­ بر چسب­زنی عموماً کار را با تکبه بر این مقدمه آغاز کرده­ است که جرم و رفتار مجرمانه فرایندی اجتماعی است؛ کانون توجه این دیدگاه، معطوف به ماهیت کنش متقابلی است که میان مجرم، بزهکار و مقامات دستگاه قضایی به وقوع می­پیوندد. نظریه­پردازان بر چسب­زنی همچنین مدعی­اند که اصولاً این اعمال نظام جزایی و مقامات آن است که تعین می­ کند چه چیزی را باید جرم محسوب داشت. به بیان دیگر در نگاه آنان، مجرمانه خواندن رفتار یا مجرم شمردن فردی خاص، بسته به افرادی است که در عمل چنین بر چسبی را وارد می­آورند. ادعای آنان این است که عنوان رسمی جرم را افرادی بر یک رفتار می­نهند که قدرت وارد آوردن بر چسب را دارند ( ویلیامز، ۱۳۸۶: ۱۵۲).
این نظریه نقش اجتماع یا جامعه محلی را در بوجود آمدن حیات و شغل مجرمانه تعریف می­ کند. به این ترتیب که می­گوید بزهکاری معمولاً با رفتارهای ساده شروع می­ شود و به خاطر عدم پاسخ صحیح از طرف جامعه به این جرایم ابتدائی، با گذشت زمان دید جامعه نسبت به این فراد عوض می­ شود، مجرم بودن در نهاد این افراد تثبیت می­ شود و دامنه این جرایم گسترده­تر شده و جامعه حساسیت خود را بدون انگیزه اصلاح و صرفاً با هدف سرکوب گسترش می­دهد و به تدریج میزان تسامح و تساهل خود را نسبت به این مجرمین که جامعه بوجود آمده است کم می­ کند (وایت، ۱۳۹۲: ۱۹۰).
در این نظریه جامعه برای مقابله با این شخص، با اقدامات نسنجیده خود یک مجرم می­سازد، مثلاٌ ما در کشور خود، هرچند وقت یک بار شاهد طرح­هایی در غالب جمع­آوری اراذل و اوباش هستیم، افرادی که به دلیل مشکلاتی که، خارج از وجود شخص می­باشد از جمله نیازهایی که یا جامعه باید به آن جواب می­داد و نداده و یا خانواده فرد، بر چسب­های ناهنجاری را از همان دوران طفولیت خورده و در بزرگسالی با اقدامات بعدی مجرمیت را در نهاد آنها تثبیت می­ کند؛ در این حین جامعه با هدف ارعاب سایرین و از بین بردن ابهت این اشخاص، آنها را به صورتی غیر انسانی و موهن در کوچه و بازار می­چرخاند.
اعمالمجازاتدراینقالب (اجرای مجازات در ملأعام)بانظریهجرمشناسیتعامل­گراکهازرشته­هایجرمشناسیواکنشاجتماعیاستتطابقبیشتریدارد. به موجباینتئوریکهبهمطالعهتعامل­هاوکنش­هایمتقابلمیانفردوجامعهمی­پردازد،جامعهدررفتارافرادنقشبسیارمهموقطعی دارد. برابراینتئوریواکنشاجتماعیموجباتبرچسبوانگخوردنازناحیهجامعهبهفردرافراهممی­کند کههرکدامازاجزانظامعدالت کیفریازجملهپلیسدادسرا دربرچسبخوردنمجرمنقشموثریدارند.
یکی از تاثیرات اجرای مجازات در ملأعام بر اساس نظریه بر چسب­زنی آن است که هرگاه بر شخصی برچسب مجرمانه­ای وارد آید و او را از سنخی خاص از مجرمین به همگان معرفی کند، حتی افرادی که در رفتارهای همسان با او در گیرند، اما چنین بر چسبی نخورده­اند، با او برخوردی متفاوت پیشه خواهند کرد. مثلاٌ در مورد دو مجرمی که جرم مشابهی مرتکب شده ­اند ولی مجازات یکی جرای نقدی و دیگری شلاق در ملأعام است، افراد جامعه، شخصی را که مجازات او در ملأعام اجرا شده است را مجرم­تر می­دانند؛ قضاوت افراد جامعه نسبت به شخص بر اساس عمل دستگاه قضایی است.
نتیجه دیدگاه بر چسب­زنی این است که با عملکرد اشتباه دستگاه قضا در مورد مجرمین که شاید بر حسب اتفاق مرتکب جرم شده باشند، می ­تواند موجب شکل گرفتن هویتی جدید در واکنش به وارد آمدن بر چسب منفی در شخص باشد و مجرمیت را در فرد تثبیت کند. یعنی ابتدا بدنامی، همراه با وارد آمدن برچسب حاصل می ­آید؛ و دیگر آنکه، نوع نگاه دیگران به شخص که بدنام می­ شود، عمدتاً متکی بر یک ویژگی خاص منش^[۴۳]یا یک الگوی رفتاری خاص است. (همان: ۱۹۳) ویژگی یا الگویی که شالوده آن را محتوای همان بر چسب­ منفیِ آغازین تشکیل می­دهد.
برای نمونه ممکن است برچسب منفی یاد شده، اصطلاح اراذل و اوباش، زورگیر، و غیره باشد؛ آن هم بدین سبب که ادعا شده پرخاشگری کرده یا مبادرت به کیف­قاپی کرده است. در اینجا هنگامی این بر چسب منفی به تعریفی جمعی و غالب در پاسخ به این پرسش بدل شود که: او چگونه فردی است؟، شخص مورد نظر در معرض بدنامی قرار می­گیرد. از آن پس، هر فردی به شکل متناسب با مضمون آن بر چسب، در برابر او واکنش نشان می­دهد. در پی حاصل آمدن بدنامی و با گذشت زمان، این احتمال پدید می ­آید که فرد، خود را به آن بر چسب جدید پای­بند سازد و آنگاه، هویت خود را به شکلی متناسب با آن تغییر دهد. حاصل آنکه در دیدگاه بر چسب­زنی، وارد آمدن بر چسب معمولاً پیامد منفی به بار می­آورد.
نتیجه اینکه اجرای مجازات در ملأعام می ­تواند در بر چسب زدن به افرادی که می­توان با یک سری اقدامات اصلاحی مناسب، منابع از ارتکاب مجدد جرم توسط آنها شد، مجرمینی بوجود می­آورد که هویت خود را با آن جرم می­شناسند و حتی این عمل می ­تواند بر روی افراد سست بنیاد که از لحاظ شخصیتی مشکل دارند، موجب غرور و افتخار به شمار آید که جرم چهره­ای نشاط­بخش و هیجان­انگیز برای آنها جلوه کند.
نظریه فشار و اجرای مجازات در ملأعام
نقطه شروع نظریه فشار، این تصور است که جرم اصولاً پدیده­ای اجتماعی است. این دیدگاه مدعی است موجبات شکل­ گیری جرم را باید در درون اجتماع جست. به بیان دیگر، طبق نظریه فشار اعمال و ارزش­های مجرمان را اصولاً نیروها و عوامل فراگیر موجود در سطح جامعه تعیّن می­بخشد،نظریه فشار استدلال می­ کند ترتیبات ساختارِ اجتماعیِ ویژه­ای با نرخ­هایِ بالایِ جرم همبسته­اند؛ یعنی، آن­ها به جایِ تأکید بر تغییرِ مجرمان و بزهکاران پس از پیدایش­شان، بر تغییر بخشِ نسبتا ساده­ای از نظامِ اجتماعی در جامعه­ تاکید می­ کنند (وایت، ۱۳۹۲: ۱۴۲).
نگارش­های مختلف نظریه فشار، واکنش­های مناسب در برابر جرم را از نوع افزایش فرصت­هامی­دانند، یعنی تدبیری که با هدف کاهش فشارهای اجتماعی صورت می­گیرد و می ­تواند در قالب­های گوناکونی مانند برنامه ­های آموزشی، طرح­های اشتغال­زایی و همچنین برنامه ­های تفریحی و سرگرمی برای افراد و گروه ­های فوق­العاده محروم انجام بپذیرد (وایت، ۱۳۹۲: ۱۴۲). یکی از راهبردهایی که این نظریه، آن را در مسیر کاهش جرم مورد توجه قرار داده، دوباره جامعه­پذیر کردن مجرم در خصوص هدف­ها و وسایل و شیوه ­های مرسوم اجتماعی است.
مطابق این دیدگاه اجرای مجازات­های بدنی و به خصوص اجرای مجازات­هایی موهن و غیر اخلاقی که موجب تخریب شخصیت فرد می­ شود، نه تنها موجب جامعه­پذیری شخص نمی­ شود، بلکه موجب تباهی فرد می­ شود. برای اصلاح مجرم و جلوگیری از ارتکاب جرم توسط افراد جامعه طبق این دیدگاه، باید ساختار جامعه را اصلاح کرد؛ در همین رابطه مطالعه­ ادوین ساترلند و کرسی^[۴۴]مفهوم همنشینی افتراقی را برای توصیف علت شکل­ گیری جرم در جامعه بیان کردند؛ و برای آن راه­کارهایی ارائه دادند که مجازات­های بدنی و موهن نقشی ندارد. مثلاً ایجاد اشتغال برای جوانان، ایجاد مراکز تفریحی و رفاهی که جوانان بتوانند اوقات فراغت خود را در آن سپری کنند.
به نظر می­رسد در کشور ما­، علت بسیاری از جرایم خارج از اراده مرتکب است و ناشی از ساختار جامعه است، چیزی که حکومت کمتر به آن توجه می­ کند؛ و صرف، اجرای مجازات اسلامی، صرفنظر از علت و مشکلات موجود در جامعه را، راه­گشای رهایی از جرایم می­داند. قوه قضاییه به عنوان سازمانی که بر اساس قانون اساسی یکی از وظایفش پیشگیری از ارتکاب جرایم است^[۴۵]، بر مجازات­های بدنی و آن هم به این صورت که در ملأعام اجرا شود، اعتقاد دارد. با هدف ارعاب عمومی و برای پیشگیری از جرایم.
یکی از مشکلات جامعه امروزی این است که در کالبدشکافی جرایم، صرفا به اجرای مجازات اکتفا و بسنده شده است، در حالی که مهمتر از اجرای مجازات از دید جرم­ شناسی، پیشگیری از وقوع جرم می­باشد. اگر ما علل ارتکاب جرم را به علل درونی و بیرونی تقسیم کنیم، عدم اشتغال و بیکاری جوانان و نیز عدم وجود سرگرمی­های سالم و کمبود این سرگرمی­ها در جامعه، موجب رخوت و ناامیدی قشر جوان به ادامه زندگی در جامعه شده است. این معضل را بایستی با معضل گرایش جوانان به مشروبات الکلی و مواد مخدر سنتی و شیمیایی اضافه کرد و به حدی که جوانان با مصرف اینگونه مواد، و زایل شدن عقل و خردشان، مستعدتر و آماده­تر برای ارتکاب جرم می­شوند. هنگامی که جوانی نسبت به آینده خود، ناامید باشد، از لحاظ روانشناسی، این جوان بسیار پذیرای مرگ و قطع زندگی می­ شود. حال اگر چنین فردی با این شرایط روحی و روانی و مصرف مشروب یا مواد مخدر، مرتکب قتل گردد، با علم به اینکه مجازات چنین عمل شنیعی اعدام است، به نتیجه دلخواه خود که سلب حیات خود است، خواهد رسید. شاید بتوان افرادی را که محکوم اعدام و قصاص شده و در حین اجرای حکم، چهره خندانی دارند را از این دید، نگریست.
اجرای مجازات در ملأعام و پافشاری حکومت بر اجرای آن، مطابق اصول نظریه فشار این شائبه را به ذهن می­رساند که، حکومت برای نشان دادن این نکته که در جلوگیری از جرایم مصمم است، و علت وجود جرایم را حضور افرادی می­داند که مستحق سنگین­ترین مجازات است؛ و ذهن افراد جامعه از مشکلات ساختاری جامعه منحرف کند.
جرم­ شناسی بالینی و مجازات در ملأعام
جرم­ شناسی در یک تقسیم بندی کلی و به اعتبار اینکه یکی از رشته­ های علوم مرکب تلقی می­ شود، به دو شاخه تقسیم شده است؛ جرم­ شناسی نظری که موضوع آن تبیین عمل و اقدام جنایی یا عوامل و فرایندهای ارتکاب جرم است، و جرم­ شناسی کاربردی که به تعبیر ژان پیناتل- جرم­شناس فرانسوی- فقط شامل جرم­ شناسی بالینی، یعنی جرم­ شناسی اصلاح و درمان، شناخت مجرم خطرناک و در نهایت پیشگیری از تکرار جرم است.
در کلیه نظام­های حقوقی تا دوره­ معاصر کیفرهای متنوعی نسبت به بزهکاران خطرناک وجود داشت. بعضی کیفرهای غیر انسانی از قبیل: مجازات­های بدنی خشن، مجازات در ملأعام هرچند در کشورهای جهان سوم هنوز اجرا می­ شود، ولی به طور کلی، با توجه به اصول حاکم بر مجاازات­ها تحت تاثیر اصول بین ­المللی و دیدگاه­ های حقوق بشری که بیشتر به سمت اصلاح و بازپروری مجرم گام برداشته­اند، در کشورهای پیشرو در قلمرو حقوق بشر رخت بر بسته­اند.
نگرش علمی جرم شناسی بالینی نسبت به بزهکار تا حدودی مشابه نگرش پزشک به بیمار است. جرم­ شناسی بالینی به بسترها و عوامل ارتکاب جرم توجه دارد و در مورد کسی که مرتکب جرم شده است به علت­یابی می ­پردازد. مفهوم حالت خطرناک در چارچوب جرم­ شناسی بالینی، در اندیشه کیفری معاصر جایگاه خاصی پیدا کرده است و در قانونگذاری کشورهای مختلف به شکل قواعد جزایی و مقررات حاکم بر مجازات­ها انعکاس یافته است. به نظر می­رسد مجازات در ملأعام در تعارض آشکار با این نظریه جرم­ شناسی است که هدف آن اصلاح و بازگرداندن و پیشگیری از جرم توسط مرتکب است؛ چرا که مجازات در ملأعام در پی تحقق اهداف جرم­ شناسی بالینی نیست، هدفش علت­یابی و سپس درمان مرتکب جرم نمی ­باشد و با توجه به جرم­ شناسی بالینی مجازات در ملأعام زمینه اصلاح را از بین می­برد یا حداقل دشوار می­ کند، چرا که از نظر بالینی مجرمین خطرناک کسانی هسند که مرتکب جرایم خشونت­آمیز گردیده و فرض بر این است که از یک نقیصه عقلی یا روانی رنج می­برند (بابایی، ۱۳۹۰: ۶۰).
در این مدل بزهکار خطرناک به عنوان یک بیمار تلقی می­ شود و ارتکاب جرم به نوعی با بیماری او که ممکن است خفیف یا شدید باشد، در ارتباط است. مسولیت یا عدم مسولیت مرتکب نیز تاثیری در خصوصیت خطرناکی وی ندارد. از نظر این مدل خصوصیات سزادهی مجازات جایگاهی ندارد. زیرا به عقیده طرفداران این مدل نمی­ توان از رفتار مجرمانه که دارای مشکل روانی هستند ممانعت نمود، فلذا باید معالجه و درمان در اولویت قرار گیرد. پس به طور کلی اگر در سیستم قضایی کشوری رگه­هایی از جرم­ شناسی بالینی وجود داشته باشد، اجرای مجازات با روش­های خوارکننده از جمله اجرای آن در ملأعام نمی­تواند در راستای این نوع جرم­ شناسی حرکت کند (بابایی، ۱۳۹۰: ۹۰).
با توجه به این رویکرد، سیاست اصلاح و درمان یک سیاست انسانی و حقوق بشری است، چرا که بر اساس مبانی حقوق بشری، دولت­ها ضمن حق اعمال مجازات، موظف به رعایت کرامت انسانی هستند. در اسناد حقوق بشری که ایران نیز عضو آن است، در ارتباط با مجرمین به دولت­ها تأکید شده که نظام کیفرها به طور کلی به گونه ­ای باشد که موجب اصلاح و بازگشت مجرمین به جامعه باشد (نجفی ابرندآبادی، ۱۳۸۷: ۲۶۸).
نظریه یادگیری و اجرای مجازات در ملأعام
این نظریه که امروزه توسط برخی از جرم­شناسان آمریکایی ابراز گردیده است، اول بار در سال ۱۸۸۶ میلادی توسط گابریل تارد،^[۴۶]قاضی عالی­رتبه فرانسوی تحت عنوان تبادل روانی ارائه شده بود، ولی از طرف جرم­شناسان قدیمی چندان مورد توجه و عنایت قرار نگرفت.
ماحصل نظریه مذکور این است که ما از دیدن اینکه دیگران برای انواع رفتارهای خود تشویق یا تنبیه می­شوند (عبرت گرفته) چیزی می­آموزیم، آنگاه سعی می­کنیم از آن رفتارهایی که منجر به گرفتن پاداش یا پیشرفت و موفقیت شده تقلید کنیم.
این نظریه به شدت در مطالعات خود تجاوزگری و خشونت و تاثیر تشویق به خشونت از طریق تلوزیون، اجرای مجازات و غیره را به کار گرفته است و بیان می­دارد شواهدی وجود دارد که چنین رفتاری قطعاً از دیگران فرا گرفته می­ شود؛بر همین اساس، نظریه یادگیری اجتماعی شامل نوعی تقلید یا الگوپذیری خواهد بود و این مساله در بررسی­های پژوهشگران مختلف به اثبات رسیده است. به عنوان مثال، می­توان گفت که اگر شخصی به خاطر کاری معین مورد تشویق قرار گیرد، کسی که شاهد این جریان بوده، ناخودآگاه از طریق الگوپذیری در یک موقعیت مشابه، از عمل آن فرد تقلید می­ کند و در مقابل اگر شخصی به خاطر انجام دادن عملی مستحق مجازات شود، یاد می­گیرد که آن عمل را انجام ندهد (صلاحی، ۱۳۵۲: ۱۰۰).
طبق این نظریه اگر شخصی که مرتکب جرمی شده، در انظار و ملأعام به مجازات عمل خود برسد، این عمل برای برخی افراد که زمینه جرم و جنایت دارند و حتی برای اکثریت جامعه بزرگسال عبرت‌انگیز است؛ این نوع کیفرها سبب می‌شود که خاطیان احتمالی دیگر دست از کارهایشان بردارند و بدانند که با چنین سرنوشتی مواجه هستند.
البته شایان ذکر است، نظریه یادگیری می ­تواند تاثیرات منفی هم در پی داشته باشد؛ تاثیرات منفی روحی و روانی دیدن صحنه اعدام بر کودکان بسیار سنگین و غیر قابل جبران خواهد بود. برای جلوگیری از این اتفاق باید تدبیری اندیشیده شود تا از حضور کودکان در این گونه اعدام‌ها جلوگیری شود.به طور مثال در سایت­های خبری می­خوانیم: در پی بازی­گوشی و کنجکاوی کودکانه، کودکی معصوم و ۷ ساله بنام محمد (مروان)در حادثه­ای اتفاقی و تلخ به کام مرگ کشیده شد. این گزارش می‌افزاید: ظاهراً و در پی اعدام‌ اخیر دو محکوم به اعدام در ملأعام، اهل دهستان فیشور در استان فارس، که بحث اهالی این منطقه بود، حس کنجکاوی این طفل معصوم در این مورد و بازی‌های کودکانه او را بر آن داشت تا آن را به صورت بازی کودکانه برای خود انجام دهد ولی متاسفانه باعث از دست دادن جانش شد.^[۴۷]
همچنین به گزارش سایت شفا آنلاین: علی‌اکبر یونسی پسر بچه همدانی در الگوبرداری از صحنه اعدام جان خود را از دست داد.صبح روز چهارشنبه ۲۶ شهریور ماه بود. علی‌اکبر در خانه‌شان تنها بود که ناگهان بازی خطرناکی به ذهنش خطور کرد. این پسر هرگز نمی‌دانست که قربانی بازی بچگانه‌اش خواهد شد. کمربند سیاه پدرش را برداشت و آن را به لوله گازی که از دیوار آویزان شده بود بست.
در بررسی‌های اولیه مشخص شد، علی‌اکبر به خاطر کنجکاوی و الگوبرداری از صحنه اعدام با کمربند خود را از لوله‌گاز داخل‌خانه حلق‌آویز کرده است. در ۱۹ شهریورماه‌ سال‌جاری دو زندانی در ملأعام در همدان اعدام شده بودند. علی‌اکبر هم به این مراسم رفته بود و شاهداعدام ٢ مجرم بود.^[۴۸] این درحالی است که کودکان با خیال‌پردازی در نقش‌های مورد علاقه‌شان غرق می‌شوند و هرگز نمی‌دانند در دنیایی زندگی می‌کنند که حوادث با آنها شوخی ندارد. به همین خاطر با الگوبرداری از رفتارهای اشتباه دست به کاری می‌زنند که جبران آنها گاهی امکان‌پذیر نخواهد بود.
از دیدگاه جامعه‌شناختی اعدام در ملأعام بستر افزایش و گرایش به پرخاشگری در جامعه را مهیا می‌کند؛ در واقع آنچه در حال رخ دادن می‌باشد این است که سطح نگرش مردم از دیدن مرگ انسان دیگر تغییر می‌یابد و گرایش به خون­ریزی و کشتن انسان‌ها همانند تماشای آن بهنجار تلقی می‌شود که در نتیجه با نمایش صحنه‌های اعدام در دراز مدت، گرایش به آدم‌کشی و قتل عمد عادی شده و زمینه‌ جرم‌زایی در جامعه فراهم می‌شود.
عالمان علم روان‌شناسی در دنیا درباره مساله خشونت و مشاهده آن تحقیق و بررسی کرده‌ و به نتایج بسیار قابل توجهیرسیده‌اند. تفاوت بین مشاهده رفتارهای خشن در قالب مجازات قانونی و این نوع رفتارها در قالب رفتارهای ضداجتماعی به لحاظ تاثیرش بر مشاهده‌کنندگان اندک است. این تفاوت برای کودکان و نوجوانان که هنوز به اندازه‌ای از رشد نرسیده‌اند که بتوانند به درستی استدلال‌ مجریان قانون برای لزوم خشونت با نقض‌کنندگان قانون را متوجه شوند کمتر است^[۴۹]. به همین دلیل متاسفانه آنچه بعد از مشاهده این نوع رفتارها (مجازات شدید در ملأعام) حاصل می‌شود موارد زیر است:
ترس بیهوده
اجرای مجازات در ملأعام موجب افشاء جرم شده و اجرای مکرر آن سبب عادی شدن و از بین رفتن قبح جرم خواهد گردید، که نتیجه­ای جز گسترش روز افزون جرم و تزلزل احساس امنیت در جامعه و شیوع ترس از جرم که مبتنی بر احتمال بزه­ دیده واقع شدن هر شهروندی است به دنبال نخواهد داشت. این نوع ترس، از آنجایی عنوان بیهوده بر آن نهاده شده،که افرادی که آن را تجربه می‌کنند، جزء نقض‌کنندگان قانون نیستند و بالطبع جامعه هدف این نوع مجازات‌ها در جامعه نیستند. کودکان و نوجوانانی که طی سال‌های اخیر به دلیل بی‌توجهی والدین‌شان به صحنه اعدام آورده می‌شوند ‌در سنی نیستند که بتوانند از این ترس خود توشه‌ای برگیرند برای آینده‌شان. آنها تنها از تماشای یک مرگ کابوس خواهند دید؛ صحنه‌ای که سلامت روان آنها را به شدت تهدید خواهد کرد.
آموزش خشونت
دکتر علیرضا شریفی یزدی، مدیر گروه جامعه‌شناسی پژوهشکده خانواده در باره اعدام در ملأعام معتقد است:اعدام در ملأعام می‌تواند عامل بازدارنده جرم باشد ولی متأسفانه هنوز اثبات نشده و این پدیده جنبه‌های سوء روانی و اجتماعی زیادی دارد زیرا وقتی اعدام در ملأعام صورت می‌گیرد هیچ کنترلی روی افرادی که برای تماشا می‌آیند، وجود ندارد به همین خاطر درچند نکته قابل بحث است، یکی افزایش خشونت، زیرا خشونت ذاتاً موجب خشونت­زایی می‌شود و دیگر این که اثر روانی نامطلوب این پدیده روی کودکان، زنان و کسانی که دارای ناراحتی قلبی هستند بسیار منفی است و از طرف دیگر به دلیل وابستگی‌های عاطفی در اقوام فرد اعدامی این پدیده ممکن است موجب نهادینه‌شدن خشونت در آنها شده و دست به خشونت‌های بیشتر بزنند؛ همان طور که مشاهده شد کسانی که اعدام می‌شوند، بچه‌ها و وابستگانشان هم رفتارهای خشونت آمیزازخودبروزداده‌اندتاجاییکهممکناستاینپدیدهتبدیلبهقهرمان‌پروریشود.ویهمچنینمی‌افزاید: بشدتمعتقدمتاجاییکهامکانداردبهتراستهرگونهرفتارخشونت‌آمیز در ملأعام انجام نشود^[۵۰].
به دلیل پیش‌گفته که کودکان و نوجوانان هنوز به مرحله‌ای از رشد عقلی نرسیده‌اند که بتوانند مانند بزرگسالان استدلال کنند و به آینده نگاه کنند، تحقیقات روان‌شناسان نشان می‌دهد مشاهده خشونت موجب افزایش رفتارهای خشونت‌آمیز در آنان می‌شود و به نوعی یادگیری مشاهده‌ای اتفاق می‌افتد. در این زمینه تحقیقات بسیار انجام شده که برای مثال، یکی از مشهورترین تحقیقات در اینجا ارائه می‌شود.
آلبرت بندورا، روان‌شناسی است که واضع نظریه یادگیری مشاهده‌ای است. او چند سال پیش به همراه همکارانش مجموعه‌ آزمایش‌هایی انجام دادند. شیوه این مطالعات این بود که یک فرد بزرگسال، عروسکی پلاستیکی را که پر از باد شده بود به اطراف پرت می‌کرد. آنگاه به کودکان اجازه داده شد تا با همان عروسک بازی کنند. در این آزمایش‌ها، کودکان نه‌تنها رفتار فرد الگو را تقلید می‌کردند، بلکه پس از مشاهده رفتار آن فرد بزرگسال، به رفتارهای پرخاشگرانه دیگری نیز دست زدند. خلاصه اینکه، کودکان، رفتار بزرگسال را سرمشق قرار دادند و مشاهده رفتار خشن دیگری، محرکی برای آنها شد تا به رفتارهای پرخاشگرانه بدیع و جدید مبادرت ورزند. این نوع آزمایش‌ها بر نوجوانان نیز انجام شد و نتایج مشابهی به دست آمد(فرخ، ۱۳۵۰: ۱۱۵).
آلبرت بندورا، نظریه‌پرداز یادگیری اجتماعی معتقد است که انسان وقتی خشم را مشاهده می‌کند اگرچه ممکن است آن‌را بروز ندهد اما آن را یاد می‌گیرد و بدین ترتیب الگوی پرخاشگری در فرد درونی می‌شود، در این شرایط اگر انگیزه بروز پرخاشگری ایجاد شود آن‌را بروز می‌دهد.

قبولی درافشان، سید محمد مهدی و سعید محسنی، (۱۳۹۱)، نظریه عمومی بطلان در قراردادها(مطالعه تطبیقی در نظام حقوقی ایران و فرانسه)، تهران، انتشارات جنگل.
مطالعه تطبیقی نهاد بطلان قراردادها در نظام حقوقی ایران با بهره گرفتن از اندیشه های ارزشمند فقه امامی و دستاوردهای نظام حقوقی فرانسه از ابعاد مختلف دارای اهمیت بوده و در ارائه راه حل برای مسائل و ابهام های موجود راه گشا است.

حاضری، جواب،(۱۳۹۲)، کاهش خسارت توسط زیاندیده، تهران، انتشارات جنگل.
هنگامی که شخصی به ناروا با زیان ناشی از فعل یا نقض عهد دیگری روبرو میشود. همه قواعد در حوزه مسئولیت مدنی تجهیز میشوند تا عدالت برقرار گشته و زیان ناروایی جبران نشده باقی نماند. در باب ایراد خسارت سه عنصر اساسی وجود دارد که عبارتند از: وجود ضرر، فعل زیانبار یا تقصیر و رابطه سببیت بین فعل زیانبار و ضرر. لذا هنگامی که این سه عامل جمع شدند عامل زیان ملزم خواهد بود در حدود قوانین و مقررات، خسارت وارده را به طور کامل جبران نماید، اما در کامن لا از قاعده دیگری صراحتاً سخن به میان میآید و آن عبارت است از اینکه زیاندیده ملزم است در حدود قوانین و مقررات و با توجه به عرف خاص هر موضوع، اقداماتی را برای مقابله با خسارت و جلوگیری از توسعه دامنه آن انجام دهد. این تئوری که در کامن لا به Doctrine of mitigation of damages شهرت دارد یکی از قواعدی است که برای جلوگیری از اسراف و تبذیر وضع شده و هدف آن این است که از اتلاف سرمایه های مادی و معنوی جلوگیری شود. این تئوری به طور گسترده وارد قلمرو مسئولیت های قراردادی و قهری شده و در حقوق اکثر کشورها به آن اشاره شده است و علاوه بر این در اسناد بین المللی (ماده ۷۷ کنوانسیون بیع بین المللی کالا مصوب ۱۹۸۰ وین) و داوری بین المللی نیز نفود کرده است. در حقوق ایران در مواردی مانند ماده ۱۵ قانون بیمه، ماده ۴ قانون مسئولیت مدنی و ماده ۳۳۱ قانون مجازات اسلامی از این موضوع سخن به میان آمده است. همچنین فقها، در ذیل قواعدی مانند لاضرر، اتلاف و تسبیب به جنبه هایی از این قاعده اشاره کرده اند.
ادیبی، محمدرضا، (۱۳۹۰)، تحلیل حقوقی فسخ و آثار آن در قراردادهای دولتی، تهران، انتشارات جنگل.
قراردادهای دولتی علاوه برآنکه از نظر ماهوی از قواعد حقوق عمومی تبعیت می کنند، از یک سری قواعد اختصاصی و تشریفات خاص دیگری نیز تبعیت می نمایند که این قواعد در تفسیر و اجرای قراردادها و رسیدگی به اختلافات ناشی از آنها از اهمیت بسزایی برخوردار است، در این کتاب به این قواعداختصاصی و تشریفاتی در سه فصل پرداخته شده است: در فصل اول کلیات و مفهوم، شرایط، آثار و مبنای فسخ بحث شده است در فصل دوم به بررسی فسخ قرارداد از دیدگاه شرایط عمومی پیمان و سایر قوانین و مقررات ناظر بر دستگاه های دولتی پرداخته شده و در فصل سوم آثار فسخ قراردادهای دولتی موردبررسی قرار گرفته است.

۱-۹- سازماندهی تحقیق

پژوهش حاضر در یک مقدمه و ۴ فصل تدوین شده است. در مقدمه به بررسی کلیات پژوهش می پردازیم. در فصل اول به بررسی تعریف مفاهیم و اصطلاحات عام می پردازیم. در فصل دوم به بررسی جمع بین فسخ قرارداد و حق مطالبه خسارت در فقه امامیه می پردازیم. در فصل سوم جمع بین فسخ قرارداد و حق مطالبه خسارت در حقوق ایران مورد بررسی قرار می گیرد و در فصل چهارم جمع بین فسخ قرارداد و حق مطالبه خسارت در کنوانسیون بیع بین المللی کالا مورد بررسی قرار می گیرد. و در آخر نیز نتیجه گیری شده و منابع ذکر می گردد.

فصل اول

 

تعریف مفاهیم و اصطلاحات عام

 

مبحث اول: تعریف مفاهیم

با توجه به تعریف هایی که در لغت نامه ها و فرهنگ های حقوقی و قانون مدنی از لغات و مفاهیم شده است به بیان معانی اصطلاحی و لغوی می پردازیم.

گفتار اول: قرارداد

واژه «قرارداد» در زبان فارسى به معناىِ «عقد» به کار رفته است. عقد لفظاً به معناىِ «بستن» مى باشد. چنان که ماده «۱۸۳» قانون مدنى مى گوید: « عقد عبارت است از این که یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر، تعهد به امرى نمایند و مورد قبول آن ها باشد».
وجه تناسب معناىِ اصطلاحى و معناىِ لغوى آن است که در اثر انعقاد عقد، بین دو نفر رابطه حقوقى ایجاد مى شود^[۱]. اگر همین تعریف قانون مدنى را براى قرارداد بپذیریم، مجبور هستیم که آن را منحصراً به آن دسته از قراردادهایى اطلاق کنیم که طرفین آن در مقابل یک دیگر تعهداتى را پذیرفته اند. در این صورت، قراردادهاى بیع و سایر قراردادهاى داخلى و خارجى را که علاوه برتعهد، متضمن انتقال مالکیت یا حقوق دیگر از یک طرف به طرف دیگر است، شامل نمى شود. ماده ۱۸۳ قانون مدنی: «عقد عبارت است از اینکه یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد.». نتیجه و منظور از توافق ایجاد تعهد است: گفته شد که عقد از توافق دو انشاء به وجود می آید، یعنی اراده بایستی امری را ایجاد کنند و نظم حقوقی پیش از آن را دگرگون سازند. از ظاهر ماده ۱۸۳ چنین بر می آید که انشاء باید به منظور ایجاد تعهد باشد. پس در مواردی که نتیجه توافق تبدیل به تعهد یا سقوط و انتقال است یا آثار دیگری، مانند انتقال مالکیت و ایجاد مالکیت و ایجاد شخصیت حقوقی، از آن به بار می آید، عمل حقوقی را نباید «عقد» نامید.

گفتار دوم: فسخ

فسخ در لغت به معنای نقض، زایل گردانیدن، تباه کردن و شکستن آمده است^[۲]. فسخ که به آن انحلال ارادی قرار داد نیز گفته می‌شود، در اصطلاح حقوقی عبارت است از پایان دادن حقوقی به قرار داد به وسیلۀ یکی از دو طرف قرارداد یا شخص ثالث. فسخ یا انحلال ارادی قرارداد از حیث جایگاه حقوقی یکی از مباحث اسباب سقوط تعهدات و قراردادها می‌باشد^[۳].
فسخ در حقیقت ازاله تهعدیا تعهدات ناشی از آن به علت قانونی با اراده و رضایت یا بدون آن است که موضوع آن انهدام عقد است حال چنانچه نقش اراده مورد اختلاف بین الطرفین با رضایت باشد بدان اقاله یا انفساخ گویند که با قرارداد خصوصی تنفیذ می یابد و چنانچه بدون رضایت باشد امر به فسخ بایستی از سوی دادگاه تجویز گردد و بدان فسخ یکطرفه با اراده یکطرفه گویند زیرا فسخ چنانچه دو طرفه باشد موضوعش انفساخ یا اقاله است و با اراده دو طرف انجام می پذیرد.پس در موضوع فسخ برهم زدن یکطرفه به علت قانونی با اراده یکطرفه بنا به تجویز قانونی دادگاه فسخ نام دارد و برهم زدن دو طرفه بر مبنای تراضی و رضایت دوطرفه که موضوع آن قرارداد دومی است که موضوع قرارداد دوم بر انهدام قرارداد اول شکل میگیرد اقاله یا تفاسخ نام دارد و نوعی عقد است در حالیکه فسخ در ایقاعات جای دارد^[۴].

گفتار سوم: خسارت

خسارت در لغت به معنی ضرر کردن، زیان بردن و هم چنین زیانکاری آمده است. این واژه هم معنای اسمی دارد و هم به جای مصدر بکار می رود^[۵].
بعضی از حقوقدانان داخلی واژه‌ی خسارت و ضرر را مترادف تلقی کرده و یکی را به جای دیگری استعمال نموده‌اند ولی باید توجه داشت که واژ‌ه‌ی خسارت اعم از کلمه‌ی ضرر است چون کلمه‌ی خسارت علاوه بر معنای زیان که به دیگری وارد می شود بر تاوان و غرامتی که به زیان دیده داده می شود نیز دلالت می‌کند. برخی از حقوقدانان در تعریف ضرر می‌نویسند: «در هر جا که نقصی در اموال ایجاد شود یا منفعت مسلمی فوت گردد یا به سلامت و حیثیت و عواطف شخصی لطمه‌ای وارد شود می‌گویند ضرر به بار آمده است.»^[۶]
برخی نیز در بیان ضرر نوشته‌اند: « ضرر ممکن است به واسطه‌ از بین رفتن مالی باشد یا به واسطه‌ی فوت شدن منفعتی که از انجام تعهد حاصل می شده است». این تعریف به تبعیت از ذیل ماده ۷۲۸ قانون آیین دادرسی مدنی ارائه شده و از جامعیت برخوردار نیست. بدیهی است حقوقدانان باید با عنایت به قانون و عرف و دیگر منابع حقوق، تعریف خود را از یک مفهوم ارائه دهند. چه اتکا به یکی بدون دیگری چه بسا او را از دست‌یابی به مفهومی که از جامعیت برخوردار باشد باز می‌دارد، باید اذعان کرد که مفهوم خسارت و ضرر از مفاهیم عامه است که ذاتاً روشن و بدیهی است و حقوق‌دانان در تعریف آن، بیشتر ناظر به دست‌یابی تنوع و تکثر موارد و مصادیق آن است. در قانون مدنی ایران هنگامی که از خسارت ناشی از عدم ایفاء تعهد یا جبران خسارت سخن به میان می‌آید، منظورشان زیان وارد شده و هنگامی که از تأدیه خسارت بحث می‌کنند منظورشان جبران ضررهای وارد شده می‌باشد. ( مواد ۲۲۱، ۲۲۷، ۲۲۹، قانون مدنی )^[۷].
ماده۲۲۱- اگر کسی تعهد اقدام به امری را بکند یا تعهد نماید که از انجام امری خودداری کند در صورت تخلف مسئول خسارت طرف مقابل است مشروط بر اینکه جبران خسارت تصریح شده و یا تعهد عرفا” به منزله تصریح باشد و یا بر حسب قانون موجب ضمان باشد.
ماده۲۲۷- متخلف از انجام تعهد وقتی محکوم به تادیه خسارت میشود که نتواند ثابت نماید که عدم انجام به واسطه علت خارجی بوده است که نمی توان مربوط به او نمود.
ماده۲۲۹- اگر متعهد به واسطه حادثه که دفع آن خارج از حیطه اقتدار اوست نتواند از عهده تعهد خود برآید محکوم به تادیه خسارت نخواهد بود.
در مواد ۹، ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۶ قانون آیین دادرسی کیفری عناوین « ضرر و زیان » با هم به کار رفته است. این نوع به کارگیری واژه‌های مترادف در نگارش قانون این ذهنیت را پدید می آورد که قانون گذار برای این دو واژه معنای متفاوتی قائل است چون بکارگیری واژه‌های مترادف در قانون واحد، مغایر با منطق نگارش قانون است. با تأمل در معنای این دو واژه در این مواد تفاوتی دیده نمی‌شود، بنابراین آن را باید بر تسامح در مقام نگارش قانون حمل کرد. برخی از حقوقدانان در این زمینه‌ نوشته‌اند: در عرف قضایی کشور ما اصطلاح «ضرر و زیان» بدون اینکه هر یک از کلمات آن دارای آثار حقوقی ویژه ای باشد متداول شده و در اغلب نوشته‌های حقوقی و قضایی و حتی در متن بعضی از قوانین دیگر نیز با همین ترکیب به کار رفته و مصطلح شده است.»^[۸]
قانونگذاردر اصل ۱۷۱ از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و در بسیاری از مواد قوانین مختلف عادی برای ارائه مفهوم خسارت از واژه‌ی ضرر استفاده کرده است.اصل ۱۷۱ قانون اساسی: (هر گاه در اثر تفسیر یا اشتباه قاضی در موضوع یا در حکم یا در تطبیق حکم بر مورد خاص، ضرر مادی یا معنوی متوجه کسی گردد، در صورت تقصر، مقصر طبق موازین اسلامی ضامن است و در غیر این صورت خسارت به وسیله دولت جبران می‌شود، و در هر حال از متهم اعاده حیثیت می‌گردد).
اما خسارت در حقوق مدنی و فقه به معانی زیر آمده است:
الف- مالی که باید از طرف کسی که باعث ایراد ضرر مالی به دیگری شده به متضرر داده شود.
ب- زیان وارد شده را هم خسارت گویند.در عین حال باید دانست که در عبارت ( خسارت تاخیر تأدیه )، واژه خسارت بیشتر به معنای زیان است تا غرامت؛ یعنی زیانی که دراثر تاخیر در تأدیه وارد می شود.^[۹]
اگر چه کلمه خسارت از مفاهیم بدیهی و روشن است، تأمّل در آثار لغت شناسان ما را در دریافت موارد استعمال آن رهنمون می شود. با دقت در موارد استعمال خسارت و کلمات مترادف آن در زبان فارسی نتیجه می گیریم که این کلمه در زبان فارسی به معنای مصدر، اعم از لازم و متعدی، و اسم مصدر بکار گرفته است و معادل فرانسوی واژه‌ی خسارت کلمه‌ی “Dommaye","Prejuduce” است.
خسارت و ضرر به اعتبارات مختلف تقسیمات متفاوت می‌یابد. خسارت به اعتبار اینکه به یک شخص وارد می شود، فردی و از آن جهت که به یک گروه یا جمع وارد شود، درحالی که نتوان فرد معین یا افراد مشخصی از آنها را متضرر به شمار آورد، جمعی تلقی می شود. ‌^[۱۰]
برخی از نویسندگان حقوق اسلامی ضرر و خسارت را از آن جهت که به مال تعلق می گردد، ضرر مالی و بدان دلیل که به بدن وارد می شود، خسارت بدنی و بدان جهت که به عرض و شرف تعلق می گیرد، خسارت معنوی دانسته‌اند. این تقسیم‌بندی در حقوق فرانسه هم وجود دارد.
بسیاری از حقوقدانان، خسارت را از آن جهت که به دارایی‌ها و حقوق مالی وارد می شود خسارت مادی و از آن جهت که موجب لطمه بر سرمایه‌ی معنوی است خسارت معنوی دانسته‌اند. در بسیاری از نوشته‌های حقوقی و در قوانین بسیاری از کشورها از این تقسیم خسارت پیروی شده است. ^[۱۱]
عده‌ای از حقوق دانان نظر به عدم تمیز خسارت مادی از معنوی در برخی از زیان‌هایی که به فرد وارد می شود خسارت را به سه قسم مادی، معنوی و مختلط تقسیم کرده‌اند. ^[۱۲]
هم چنین خسارت به اعتبار منشأ پیدایش آن به سه دسته ۱- خسارت ناشی ازنقض قرارداد ۲- خسارت ناشی از تقصیر غیر قراردادی و ۳- خسارت ناشی از ارتکاب جرم، تقسیم می شود.
اثر طبیعی فسخ عقد بیع، انحلال آن و مبری شدن طرفین از تعهداتی است که به موجب عقد بر عهده گرفته اند. بعلاوه فسخ عقد باعث می شود تا تعهداتی که احیاناً هر کدام از طرفین قبلاً آن را انجام داده اند حتی المقدور به حالت قبل از عقد برگردد. بعنوان مثال اگر ثمنی پرداخت شده به پرداخت کننده مسترد شود یا اگر کالایی تحویل شده به مالک قبل از عقد برگردد. بدیهی است که فسخ عقد ممکن است به تنهایی کافی برای اعاده وضع زیان دیده به حالت قبل از عقد نباشد و حق جبران خساراتی که در نتیجه عهد شکنی به طرف قرار داد وارد شده، نیز از آثار فسخ عقد، به شمار می رود ولذا با توجه به ترتیب منطقی فوق، مطالب این نوشتار در سه مبحث به شرح زیر عرضه می شود.

بند اول: خسارات ناشی از نقض قرارداد

هرگاه بین دو طرف، قراردادی به منظور انجام یا ترک فعل حقوقی یا مادی وجود داشته باشد ومتعهد در زمان پیش‌بینی شده آن را به مرحله اجرا در نیاورد، ممکن است موجب خسارت مالی یا معنوی متعهد ‌له شود. دراین صورت منشأ خسارت نقض تعهد قراردادی بوده؛ و مسئولیت متعهد قراردادی است.
البته نقض قرارداد در بیشتر موارد خسارت مالی به همراه دارد و در پاره‌‌ای موارد موجب خسارت معنوی نیز می‌شود به طور مثال اگر درنمونه‌های زیر رابطه طرفین را بر مبنای قرارداد تحلیل کنیم، زیاد معنوی ناشی از تخلف از قرارداد است. صدمه‌های جسمی که سرنشین وسیله نقلیه در اثر سانحه و بروز جرح می‌بیند، زیان ناشی از معالجه یا درمان نامطلوب پزشک یا کوتاهی او در انجام اقدامات لازم، افشاء اسرار محرمانه بیمار بوسیله پزشک و یا اسرار موکل بوسیله وکیل، انتشار یک اثر تألیفی بصورت اشتباه و تحریف شده یا نامطلوب توسط ناشر، تأخیر هواپیما یا قطار و در نتیجه نرسیدن مسافر در یک مجلس ضروری یا مراسم تشییع جنازه خویشاوند نزدیک ازجمله خسارتهای معنوی هستند که در نتیجه عهد شکنی و تخلف از قرارداد طرفین بوجود آمده است. بنابراین تخلف از قرارداد، در بسیاری موارد موجب بروز خسارت مالی یا معنوی می‌شود که طبق قواعد کلی حاکم بر قراردادها متخلف در برابر زیان دیده مسئول جبران این خسارات است و این مسئولیت قراردادی نامیده می شود.

بند دوم: خسارت ناشی از تقصیر غیر قراردادی یا عمل نامشروع

در بسیاری موارد، خطای شخصی موجب بروز خسارت مالی یا معنوی می‌گردد به بیان دیگر هرگاه بین دو طرف رابطه‌ای قراردادی نباشد و اقدام زیان بار عامل نیز بموجب قوانین ممنوع نباشد، اگر فعل یا ترک فعل عامل موجب بروز خسارتی گردد که بتوان به او منسوب نمود، ‌ منشأ خسارت، ‌خطای شخص عامل است.
خطا در مفهوم گسترده ‌ی آن شامل ارتکاب فعل از روی سوء نیت و عمد و نیز بی‌مبالاتی غفلت و یا حتی خطای محض می‌گردد در تمام این موارد، رابطه‌‌ی علیت بین « فعل عامل » و « وقوع خسارت » باید وجود داشته باشد و او باید به حکم قانون و به طور قهری مسئولیت جبران خسارت وارد بر زیان دیده را بر دوش کشد. این نوع مسئولیت که به عنوان ضمان قهری یا مسئولیت مدنی مرسوم گردیده است، دارای گستره‌ی فراوانی است مثال، اتلاف مال غیر بدون مجوز قانونی یا تصرف آن، توقیف و بازداشت شخص، توهین و افتراء، ضرب و جرح و تهدید، هتک حریم منزل، سوء استفاده از شهرت تجاری یا علائم صنعتی ؛ تحریف یا اقتباس نابجای یک اثرعلمی یا ادبی و مانند آن، نمونه‌هایی از خسارات مالی یا معنوی هستند که ممکن است حتی بدون سوء نیت و از روی اشتباه عامل، بروز نمایند. در هرحال، در این قبیل موارد تقاضای جبران خسارت مبتنی بر خطای مدنی یا مسئولیت مدنی می‌باشد؛ یعنی همین که رابطه زیان با فعل مرتکب احراز شود او در برابر زیان دیده با رعایت شرایط دیگر مسئول جبران خسارت وارده شناخته می شود.

بند سوم: خسارت ناشی از ارتکاب جرم

در موارد بسیاری، منشأ بروز خسارت مالی یا معنوی، ارتکاب جرم است. یعنی مجرم برخلاف قانون و نظم عمومی جامعه به اعمالی دست می‌زند که ممنوع است و از نظر قانونی ارتکاب این قبیل اعمال، مجازات مرتکب را در پی دارد. به عنوان مثال هرگاه در اثر ایجاد حریق عمدی، مالی بطور کلی یا جزئی آسیب ببیند، یا در اثر توقیف غیرقانونی شخصی از فعالیت روزمره خود و کسب منفعت باز بماند یا حیثیت و آبروی او مخدوش شود، یا در اثر بخش شایعه یا امور خلاف واقع یا اسرار محرمانه، شخصی اعتبار اجتماعی خود را از دست دهد. یا در اثر پاشیدن، اسید چهره دختر جوانی تغییر یابد، خسارت مالی یا معنوی وارد بر زیان دیده ناشی از ارتکاب جرم می‌باشد و بموجب ماده ۹ قانون آئین دادرسی کیفری ایران، بر حسب مورد متضرر از جرم می‌تواند تقاضای مجازات یا جبران خسارت یا هر دو را بنماید.
مسئولیت ناشی از جرم به دو نوع تقسیم می‌شود:
اول: مسئولیت ناشی از جرم در معنای اخص و محدود کلمه (strictosensu) که آن فاعل زیان، در پیدایش خسارت وارده به زیان دیده، عمد دارد.
دوم: مسئولیت ناشی از شبه جرم (Responsabilite Quasi delictuell) در این نوع از مسئولیت ضرر وارده نتیجه‌ی سرعت غیر مجاز راننده‌ی اتومبیل بوده است^[۱۳].
مذهبیون در تعریف جرم از عقاید دینی الهام می گیرند و آن را تضییع و تجاوز به حق الله و حق الناس می‌دانند و لذا جرم در شرع شامل مسائلی است که دارای مفاسد اجتماعی و مفاسد شخصی است، در حالی که مسائل اخیر همیشه عرفاً قابل مجازات نیست. ارزشهایی که در حقوق اسلام مورد احترام است جان و مال و عقل و شرف و دین افراد است که تجاوز به هر یک از این ارزش‌ها مستوجب ضمانت اجراهای کیفری دنیوی و اخروی است^[۱۴].
در اصطلاح حقوقی، فسخ عبارت است از پایان دادن به هستی حقوقی قرار داد بوسیله یکی از طرفین یا شخص ثالث. بدین ترتیب فسخ یک عقد در واقع انشای یک طرفه انحلال آن و ماهیتاً به منزله نوعی ایقاع است. و مبنای این حق اختیاری است که بنا به توافق طرفین یا مستقیماً به حکم قانون برای یک یا دو طرف قرارداد و یا شخص ثالث شناخته شده است. در حقوق ایران فسخ عقد موجب انحلال عقد از زمان انشای فسخ می شود بنا بر این اگر مورد معامله مثلاً عین معینی بوده که با انعقاد عقد بیع به مالکیت خریدار در آمده بود، با اعلام فسخ، مالکیت مبیع از تاریخ فسخ به فروشنده بر می گردد و یا اگر مورد معامله کلی فی الذمه ای بود که فروشنده می بایست مصداق آنرا تعیین و به خریدارتسلیم نماید، با اعلام فسخ، تعهد وی از این حیث ساقط شده و دیگر تکلیفی از لحاظ تهیه مصداق کلی مورد نظر و تحویل آن به خریدار ندارد. گفتنی است هر چند که ایجاد عقد مستلزم توافق اراده های دو طرف عقد است ولی فسخ عقد عملی است یک طرفه و با اجتماع شرایط قانونی، اراده یکی از طرفین به تنهایی قادر به مرتفع ساختن عقد و زوال تعهدات ناشی از آن است معذلک بعد از فسخ، هر دو طرف قرار داد، از تعهدات قراردادی خود مبری می شوند. یعنی به عنوان مثال همانطور که با اعلام فسخ قرار داد از ناحیه بایع، دیگر نامبرده تکلیفی در جهت تهیه و تسلیم مبیع کلی مورد معامله ندارد، متقابلاً خریدار نیز از هر گونه تعهد ناشی از عقد بیع اعم از پرداخت ثمن یا دیگر شروط قرار دادی مبری می شود. هر چند که در قانون مدنی ایران ماده و یا مواد قانونی که به روشنی اثر فسخ عقد را بیان نماید وجود ندارد ولی با توجه به منابع فقهی و احکام مقرر در مواد متعدد قانون مدنی مسلم می گردد که اصولاً اثر فسخ ناظر برآینده است و جز در موارد خاص در گذشته اثر ندارد. همچنین بعد از فسخ قرار داد، آثار قانونی آن در فاصله انعقاد تا فسخ به قوت خود باقی می ماند. در متن انگلیسی کنوانسیون، مسائل مربوط به آثار فسخ عقد بیع تحت عنوان “

در آثار ادبی کودک و نوجوان مشاغل و پیشه‌ها از نظر جامعه‌شناسی آسیب‌شناسی شده‌اند.
۱-۵ هدف‌ها:
الف) نمایش نحوه‌ی کارکرد مناصب و مشاغل در زمینه فرهنگ عامه در آثار ادبی کودک و نوجوان.
ب) آشنایی با دایره عناصر اجتماعی در حوزه آثار ادبی کودک و نوجوان.
ج) ایجاد فضای مناسب برای یافتن تقابل‌های بینامتنی درآثار ادبی در زمینه جامعه‌شناسی.

د) بررسی چگونگی بیان نظرات و خواسته‌های گویندگان آثار ادبی کودک و نوجوان و نگرش آنان به مناصب.
ه) کاربرد مشاغل در آثار ادبی کودک و نوجوان در رشد تفکرات عامیانه ونقش آن در برآوردن آرزوها وتمایلات انسانی.
۱-۶ کاربردهای متصور از تحقیق:
این تحقیق به منظور شناخت و بررسی انواع مشاغل و پیشه‌ها در آثار ادبی کودک و نوجوان برای دانشجویان علاقه‌مند به این حوزه تنظیم شده است.
۱-۷ مراجع استفاده کننده از نتیجه پایان نامه:
پژوهشگاه‌ها، موسسات پژوهشی، مدارس، دانشگاه‌ها و … می‌توانند از نتایج تحقیق فوق استفاده نمایند.
۱-۸ روش انجام تحقیق:
روش تحقیق در این پایان‌نامه مبتنی بر ابزار کتابخانه‌ای است.
۱ـ۸-۱ روش و ابزار گردآوری اطلاعات :
ابتدا انواع مشاغل و پیشه‌ها در مجموعه آثار ادبی کودک و نوجوان بنا بر کارکردشان طبقه‌بندی شده سپس مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهند گرفت و هم چنین نقش این عناصر در آثار ادبی کودک و نوجوان و تأثیر آن در روند کلی شعر و داستان کودک و نوجوان و ساختار روایی آثار ادبی معاصر بررسی خواهد شد.
۱-۸-۲ روش تجزیه و تحلیل داده‌ها
اطلاعات به دست آمده در آغاز فیش‌برداری شده سپس این فیش‌های طبقه بندی و مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت.
۱-۸-۳ قلمرو تحقیق ( زمانی، مکانی، موضوعی )
تحقیق حاضر حوزه انواع مشاغل را در آثار ادبی کودک و نوجوان مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد داد.
۱-۹ جامعه آماری و روش نمونه‌گیری
نمونه‌های آماری در پژوهش حاضر از نوع ادبی خواهند بود و در صورت نیاز حتماً به صورت نمودار آماری ارائه می‌شود.
فصل دوم
در اهمیت کار و کوشش
مقدمه
کار کردن نیازحیاتی انسان است. حیات انسان در جامعه با کار عجین شده است.کار بخش مهمی از زندگی انسان‌ها را اشغال می‌کند واغلب به مثابه نشانه‌ای از ارزش فردی محسوب می‌شود. کار، مقام، موقعیت و مزد وپاداش اقتصادی به وجود می‌آورد؛ جلوه‌ای از ایمان و اعتقاد مذهبی و وسیله‌ای برای شناخت و تجلی استعدادهای بالقوه‌ فردی است. ارزیابی‌های متضادی نیز از کار به عمل آمده است. عواید حاصل از کار درونی و بیرونی است. حس مفید بودن امید را در انسان زنده نگه می‌دارد. در نتیجه نرخ امید به زندگی، که از شاخص‌های مهم توسعه انسانی است، افزایش می‌یابد. یکی از عواید بیرونی کار تامین مایحتاج زندگی است. در عین حال کار می‌تواند طاقت‌فرسا و کمرشکن هم باشد و باعث معلولیت‌های جسمی و ذهنی نیز بشود. اردوگاه‌های کار، مراکز تنبیهی هستند؛ در برخی مکاتب دینی، کار را مجازاتی برای گناه نخستین بشر می‌دانند.
بشر از همان سپیده‌دم تاریخ، با به کارگیری هوش و آگاهی و فعالیتهای پیچیده مغزی خویش به ابزارسازی پرداخته و ماده و طبیعت را به خدمت خود درآورده است. او به آنچه مستقیم در دسترس داشته اکتفا نکرده، بلکه همواره درتلاش و تکاپو و جستجو بوده است تا با بهره گرفتن از آنچه دردسترس دارد به آنچه در دسترس ندارد اما نیاز به آن را احساس می‌کند دست یابد و بدین ترتیب کار هر روز پیچیده‌تر شده و از مرحله‌ی طبیعی و غریزی بیشتر فاصله گرفته و جنبه‌ی “فرهنگی” یافته است( توسلی، ۱۳۷۵: ۱). کار، انسان نه فقط با تجربه و دانش او درآمیخته، بلکه به صورت یک امر فرهنگی و ارزشی جلوه گر شده است و بدین ترتیب بین اندیشه، کار و روابط اجتماعی پیوندی ناگسستنی پدید آمده و تمدن و فرهنگ بشری در گرو این سه ویژگی است و این سه عامل از عوامل اساسی و ویژه‌ی تاریخ به شمار می‌رود.
در این فصل نگاهی می‌اندازیم به تعاریف کار در مکاتب و جوامع مختلف و تطبیقی ضمنی در بین تعاریف مذکور در مکاتب و ادیان الهی و همچنین اشاره‌ای خواهیم داشت به کار در ادبیات شفاهی و مکتوب کشورمان و آسیب‌های کار و تلاش درآن، جامعه‌شناسی کار و نیز کار زنان و کودکان بخش دیگر این فصل خواهد بود.
۲-۱ تعریف کار
از نظر لغوی کار به معنای فعل، عمل و کردار است. راغب اصفهانی واژه‌ی “عمل” را این گونه تعریف می‌کند:” هر فعلی را که حیوان از روی قصد انجام دهد، عمل نامیده می‌شود. مفهوم عمل از فعل خاص‌تر و محدودتر است. زیرا فعل گاه در مورد اشیای جامد نیز به کار می‌رود( راغب اصفهانی، ۱۹۹۸، ص ۵۸۷).
ولایی کار را به معنی گردیدن و شدن دانسته و عبارت از ” سیرو صیرورت از نقص به کمال از قوه به فعل، از جزء به کل و از مبداء به معاد می داند. انسان نیز از این سیر سرمدی و از این فرایند بنیادین غایی و فراگیر نظام‌مند در عالم هستی مستثنی نمی‌باشد. انسان موجودی است که در جهت نیل به کمال فعلیت، کل معاد و سعادت مادی و معنوی خویش، ورای اهداف اجتماعی و دنیوی و آمال اخروی خود و به منظور رسیدن به غایت و مطلوب خویشتن نیاز به امکانات اعم از مواد و ابزار و خدمات دارد….(ولایی، ۱۳۷۸، مقدمه).
ظاهرا کار، فعالیتی است که باعث ایجاد تغییراتی در طبیعت شده و اغلب در شرایط اجتماعی و فرهنگی خاصی تحقق می‌یابد. ولی این که دقیقا کار به چه اطلاق می‌گردد، به شرایط اجتماعی خاصی که تحت آن شرایط کار تحقق می‌یابد و مهم‌تر ازآن، به چگونگی تعبیر و تفسیر این شرایط و فعالیت‌ها توسط افرادی که درگیر کار هستند، بستگی دارد. این که یک فعالیت خاص کار یا تفریح؛ یا هردوی آنها تلقی می‌شود، ارتباطی نزدیک با شرایط زمانی مکانی و فرهنگی موجود دارد. این بدان معنا نیست که بررسی و تحقیق پیرامون معنا و مفهوم کار مانند جستجوی سراب است و یا تعریف هر کس از کار، به اندازه تعریفی که شخص دیگری از آن ارائه می‌کند، معتبر و نافذ خواهد بود. بلکه در واقع هدف از بیان این مطلب آن است که ما باید تعریف گذشته و حال را از کار، به مثابه نشانه‌ای فرهنگی و بالاخص به صورت آیینه تمام‌نمایی از قدرت‌های حاکم بنگریم. اگر کار مورد تجلیل یا تحقیر قرار می‌گیرد و یا به جنسیت خاصی اختصاص می‌یابد، زبان کار و تعریفی که از آن ارائه می‌شود، این امکان را فراهم می‌آورد که ما اجزای دیگر تشکیل دهنده‌ی قدرت اجتماعی وسیع‌تری را بشناسیم. به عنوان مثال، امروزه طبقه‌بندی شدن در رده‌ی ” بی کاران” نه تنها نشانگر یک تقسیم‌بندی قراردادی و غیرواقعی بین اقتصاد و سیاست، و اشتغال و کار است، بلکه آنچه به عنوان کار شناخته می‌شود، بیانگر اهمیتی است که به جنبه‌ی خاصی از زندگی اجتماعی غرب در عصر حاضر داده می‌شود. بیکاری، مقوله‌ای نیست که به عنوان جزء محدود و کوچکی از زمان و مکان تلقی شود، بلکه این برچسب، ضربه‌ای است که به شأن و مقام انسانی وارد می‌آید و گویای نوع جامعه‌ای است که ما در آن زندگی می‌کنیم و نیز نوع داغ ننگی است ک بر پیشانی فرد زده می‌شود( گرینت، ۱۳۸۵: ۱۶).
دهخدا کار را به معنای فعل، عمل و کردار می‌داند( دهخدا، ۱۳۶۳، ج۲۸۵، ۲۸) و در فرهنگ معین نیز کار به آنچه از شخصی یا شیئی صادر شود، آنجه انجام شود، فعل، عمل، پیشه، شغل، سعی و جهد، کشت، زراعت و … تعریف شده است(معین، ذیل: کار ).
در زبان انگلیسی معادل کار واژه work یا labour و در فرانسه واژه Travailاست.
در بررسی واژه‌ی کار تعاریف متفاوتی وجود دارد که یکی از آن‌ ها تغییر و تحول در عناصر مادی و تولیدات کار یدی و کار فکری است. کار، تقسیم‌های مختلفی از جمله کار یدی، فکری، فردی، گروهی و هدفمند را می‌تواند شامل شود. کار می‌تواند به عنوان انجام وظایفی تعریف شود که متضمن صرف کوشش‌های فکری و جسمی با هدف تولید کالاها و خدماتی است که نیازهای انسانی را برآورده سازد. شغل یا پیشه و کاری که برابر مزد یا حقوق منظمی انجام می‌شود. کار در همه فرهنگ‌ها اساس نظام اقتصادی است که شامل نهادهایی می‌شود که با تولید و توزیع کالا و خدمات سرو کار دارند.
در تعریف دیگری از کار آمده است: “کار مجموعه اعمالی است که انسان به کمک مغز، دست، ابزارها و ماشین‌ها برای استفاده عملی از ماده، روی آن انجام می‌دهد و این اعمال متقابلا بر انسان تاثیر می‌گذارند و او را تغییر می‌دهند"( توسلی ۱۳۷۵: ۱۰).
مارکس کار را چنین تعریف می‌کند:” کار عبارت از کنشی است که بین انسان و طبیعت به وقوع می‌پیوندد. به این ترتیب، کار اساسا تغییراتی است که انسان با بهره گرفتن از فنون در طبیعت به وجود می‌آورد و طبیعت نیز بر انسان اثر می‌کند و او را تغییر می‌دهد"( همان:۱۰).
.
سوزان و پیترکالورت تعریف بهتر وجامع تری را از کار عرضه کرده‌اند. آنها می‌گویند:” کار وسیله‌ای است برای دسترسی به منابعی که با آن بتوان نیازهای اساسی را برطرف کرد.” در جوامع پیچیده جدید در بیشتر خانواده ها، دست کم یک نفر از اعضای خانواده از طریق شغل خود به این منبع دست می‌یابد(نیره توکلی، ۹۸).
کار جلوه‌ی حق تعالی، قانون خلقت برای رفع نیاز بشر و تلاش برای بقای انسان است. تدوام حیات در گرو کار و موجودیت و هستی انسان به اندازه کار و تاثیرش در طبیعت و اجتماع می‌باشد( ناصری، ۲۵).
در فلسفه، کار به معنای هر فعلی که از فاعل سرزند، تعریف شده است. در این حالت تمام موجودات هستی حتی خداوند کار می‌کنند. در فیزیک کار به انرژی در حرکت اطلاق می‌شود. تعریف مورد نظر در فرهنگ کسب و کار بعد اقتصادی آن است که به معنای فعالیت‌های یدی وفکری انسان است که موجب ایجاد ارزش افزوده در کالا یا خدمات شود(علاقبند، ۱۳۸۵).
۲-۱-۱ مشکلات تعریف کار
آیا کار همان زحمت است و هر دو دارای مؤلفه‌های یکسانی هستند؟ گرینت در مشکلات تعریف کار و تفاوت آن با زحمت می‌نویسد:” تلاش در جهت پاسخ‌گویی به یکی از اساسی‌ترین پرسش‌ها یعنی “کار چیست؟” شاید نوعی فضل‌فروشی و خودنمایی باشد. آرنت بین کار و زحمت تفاوت قائل است. زحمت، فعالیتی بدنی است که باهدف تلاش در جهت زنده ماندن انجام می‌گیرد و نتایج آن تقریبا بلافاصله مصرف می‌شود. ولی “کار” فعالیتی است که با دستهای ما صورت می‌گیرد و به طور عینی تقدیم به جهان هستی می‌شود. البته اشکال اصلی نگرش آرنت این است که در اکثر جوامع صنعتی فعالیت‌های محدودی برای تولید محصول به منظور مصرف فوری انجام می‌شود، درحالی که در بعضی جوامع که مردم از طریق شکار روزگار می‌گذرانند، فعالیت‌های اندکی جهت تولید محصولاتی که به جهان عرضه می‌شود، صورت می‌گیرد. شاید تعریف بهتر این باشد که کار دارای قابلیت ایجاد تغییر است در حالی که زحمت کشیدن چیزی است که به گونه‌ای افراد را در جریان بازار کار قرار می‌دهد( گرینت، ۱۳۸۵. ۱۷).
آنچه در حقیقت کار پنداشته می‌شود، به شرایط خاص اجتماعی که کار درآن انجام می‌پذیرد و مهم‌تر از آن، به چگونگی تفسیر این شرایط و فعالیت‌های آن و هم از سوی افرادی که درگیر آن هستند، بستگی دارد. اینکه هر گونه فعالیتی را می‌توان کار به شمار آورد، در حقیقت، به شرایط زمانی، مکانی و فرهنگی موجود مربوط می‌شود. تعریف و تفسیر مفهوم کار، همیشه متفاوت، چندجانبه، غیر دقیق و همراه با برخی سوء‌تفاهم‌ها بوده است. شاید غیردقیق بودن این مفهوم، ازذات فرهنگی آن ناشی می‌شود. به این معنا که چون کار، مفهومی صد در صد اجتماعی – فرهنگی است، به ناچارمفهومی غیرمطلق و غیردقیق است که تنها برگردان عملی دسته‌ای از مردم به آن معنا می‌بخشد. کار تا اندازه‌ای نشان می‌دهد که ما باید به تعریف‌های زمان گذشته و حال، به مثابه نماد فرهنگ و بخصوص آیینه‌ی قدرت توجه کنیم (فکوهی، ۱۳۸۹: ۲۲).
۲-۲ بیکاری، نه کاری، ناکاری
از عمده مشکلات اقتصاد شهری، بیکاری است که به دلیل عدم آمادگی قابلیت جذب صحیح انبوه جمعیت جوان خود را نداشته و در نتیجه، این جمعیت فعال از اشتغال باز مانده و به سوی بخش غیر رسمی و مشاغل حاشیه‌ای و کاذب گسیل می‌شوند. روانه شدن این جمعیت به سوی تاسیسات و خدمات شهری همراه با کمبود فضاهای سکونتی، آموزشی، بهداشتی، کسری تغذیه، مشکل جابه‌جایی….موجد زمینه‌های بیکاری و گرانی، تنش‌های اجتماعی، واکنش‌های عصبی و پیدایش جرم و جنایت و دیگر آسیب‌های اجتماعی است. از طرف دیگر مهاجرین روستایی نیز بیکاری و فقر را به شهر منتقل می‌کنند. این مهاجران یا به دلیل عدم مهارت در مشاغل تخصصی و صنایع نمی‌توانند جذب شوند و یا بخش دولتی با ایجاد محدودیت‌هایی مانع ورود آنها به بدنه دولت می‌شود. همچنین نداشتن سرمایه نیز آنها را پشت خاک‌ریزهای بخش خصوصی متوقف می‌کند، و یا با بهره گرفتن از دوستان و آشنایانی که قبلا در مراکز دولتی جذب شده‌اند، علیرغم نداشتن صلاحیت، در پست‌های کارشناسی سازمانی جذب شده و به علت ناکارآمدی و نداشتن تخصص، موجب سستی در انجام امور و نیز ناتوانی در اجرای برنامه‌ها، خصوصا برنامه‌های مدیریتی، سازمان مربوطه را دچار مشکلاتی فراتر از کمبود و یا نبود نیرو می‌کنند.
۲-۲-۱ تعریف بی‌کاری
“کاد الفقر ان یکون الکفر” علی(ع)
بی‌کاری پدیده‌ای است که مخاطرات فراوانی برای جوامع انسانی در بر دارد و زمینه‌ساز فساد و تباهی در جامعه است. افزایش نرخ بی‌کاری، آن هم بی‌کاری که تأمین اجتماعی و مقرری ماهیانه به دنبال آن وجود ندارد، جامعه را به طرف فقر و فساد سوق خواهد داد. در مجموع می‌توان از این پدیده به عنوان بحران‌زاترین پدیده اجتماعی یاد کرد که دولت مجبور است در راستای این معضل، سرمایه‌گذاری مناسب و بهینه انجام دهد.
در علم اقتصاد بی‌کار به کسی اطلاق می‌شود که در سن کار یعنی ۱۵ تا ۶۵ سال، جویای کار باشد؛ اما شغل یا منبع درآمدی پیدا نکند و جمعیت بی‌کار از منظر آمار ایران، فردی بالای ۱۰ سال است که در هفته قبل از آمارگیری فاقد کار باشد و در آن هفته یا بعد از آن آماده‌ی کار باشد و در آن هفته و سه هفته قبل از آن در جستجوی کار باشد.

ج)توزیع تفاوت در جامعه مشاهدات دو تایی همبسته، نرمال یا تقریباً نرمال است(بهبودیان ،۴۵،۱۳۸۳).
۳-۱۱-۲) همبستگی
ضریب همبستگی شاخصی است که علاوه بر بررسی وجود رابطه خطی بین دو متغیر کمی، مقدار و جهت آن را نیز مشخص می کند . اگر مقادیر دو متغیر در یک جهت تغییر کنند، یعنی با کم یا زیاد شدن یکی دیگری هم کم یا زیاد شود به گونه ای که بتوان رابطه آنها را به صورت یک معادله بیان کرد می توان گفت بین این دو متغیرهمبستگی وجود دارد. نمودار پراکنش یا دیاگرام پراکندگی بهترین تصویر برای نشان دادن همبستگی بین دو متغیر است .

برای سنجش همبستگی ضرایب گوناگون به کار می رود که مهمترین آنها ضریب همبستگی پیرسون ، ضریب همبستگی اسپیرمن و ضریب همبستگی کندال است. در این مطالعه میزان این همبستگی به دلیل اینکه متغیرها نسبتی و پیوسته می باشند با ضریب همبستگی پیرسون (ρ) از با سطح اطمینان ۹۵ درصد مشخص گردید.
ضریب همبستگی به عنوان معیاری برای سنجش تغییرات y و x نسبت به هم دارای خواص مطلوبی است:
(۱ به مبدا و واحد اندازه گیری متکی نیست.
۲ (
اگر ρ به ۱یا ۱- نزدیک باشد یافته های y و x اطراف یک خط راست می باشند و اگر ۰= ρ باشد متغیرها ناهمبسته اند. در نمودار زیر ضریب همبستگی نزدیک به ۱ می باشد و همانطور نمودار۳-۱ نشان می دهد با افزایش مقدار هر یک از متغیرها مقادیر متغیر دیگر نیز زیاد می شود.
نمودار۳-۱
نمودار۳-۲زیر نشان دهنده عدم وجود همبستگی بین دو متغیر X و Y می باشد.
نمودار ۳-۲
ضریب همبستگی پیرسون^[۴۴]
دو متغیر تصادفی x وy را با انحراف معیارهای σx و σy در نظر می گیریم ضریب همبستگی این دو را با ρ نشان داده وبه صورت زیر تعریف می کنیم:
برآورد پارامترρ
نمونه تصادفی (y₁ وx₁ ) (x₂,y₂ ) و … ( x_n ,y_n) را در نظر می گیریم. برای این که ρ را با روش گشتاوری برآورد کنیم نخست باید σ_x و σ_y وσ_XY را به کمک آماره های زیر برآورد کنیم :

حال برآورد گشتاوری ρ را که به ضریب گشتاوری پیرسون شهرت دارد ، می نویسیم:
هرگاه به جای نمونه تصادفی یافته های آن را قرار دهیم ، یافته متغیر تصادفی R را باr نشان می دهیم و داریم:

لازم است ارتباط میان ρوR و rرا شرح دهیم:
ρ یک پارامتر است وتنها با داشتن چگالی تؤام (y,x) می توان آن رامحاسبه کرد ولی چون معمولا چگالی تؤام را نمی دانیم ، ρ در دسترس نیست وآن را برآورد می کنیم .این پارامتر را اغلب ضریب همبستگی جمعیت می گوییم.
R یک آماره است که به عنوان برآورد یاب ρ به کار میرود .توزیع این برآورد یاب را در حالت کلی نمی توان پیدا کرد .
rیعنی یافته R یک عدد است ودر حقیقت برآوردی بر اساس یافته های نمونه های تصادفی است. این عدد را ضریب همبستگی نمونه می گوییم (کوتنر^[۴۵]، ۱۹۹۶).
توزیع تقریبی برآوردگر R:
فیشر ^[۴۶]آمار دان انگلیسی تبدیل زیر را که به تبدیل فیشر شهرت دارد به کار برده است:
او ثابت کرده است برای نمونه های بزرگ (۲۵< n) ، w تقریبا دارای توزیع نرمال با میانگین و واریانس زیر است:
و از این رو داریم:
که توزیع نرمال استاندارد می باشد و برای نتیجه گیری در مورد آزمون فرض مربوط به ضریب همبستگی از این توزیع استفاده می گردد.
با بهره گرفتن از این توزیع تقریبی می توان برای ρ فاصله ی اطمینان نیز تعیین کرد و آزمون آماری زیر را انجام داد:

در صورتی که فرضیه H0 رد می گردد و با ۹۵% اطمینان فرضیه مقابل(H1) صحیح می باشد (کوتنر، ۱۹۹۶).

در این مطالعه همبستگی بین متغیرهای مستقل و وابسته با آزمون (وجود همبستگی) در برابر (عدم وجود همبستگی) و به کمک نرم افزار آماری ۱۵SPSS بررسی گردید.
لازم به ذکر است که ابتدا این مورد بررسی خواهد شدکه در سالهای بعد از تغییر نرخ مالیات بردرآمد نسبت به سالهای قبل از تغییر نرخ مذکور، آیا میزان سرمایه گذاری شرکتها در دارائیهای ثابت تغییر کرده است؟ (از طریق آزمون مقایسه زوجها بررسی خواهد شد) وچنانچه میزان سرمایه گذاری تغییر کرده است آیا بین تغییر نرخ مالیات بردرآمد ومیزان سرمایه گذاری شرکتها رابطه ای وجود دارد یا خیر؟( از طریق آزمون همبستگی بررسی خواهد شد).
همچنین درادامه در مورد ارتباط بین تغییر نرخ مالیات بردرآمد ونحوه تامین مالی بررسی خواهد شد شدکه آیا نحوه تامین مالی شرکتها در سالهای بعد از تغییر نرخ مالیات بردرآمد نسبت به سالهای قبل از تغییر نرخ مذکور،تغییر کرده است؟ (از طریق آزمون مقایسه زوجها بررسی خواهد شد) وچنانچه نحوه تامین مالی تغییر کرده است آیا بین تغییر نرخ مالیات بردرآمد و نحوه تامین مالی شرکتها رابطه ای وجود دارد یا خیر؟( از طریق آزمون همبستگی بررسی خواهد شد).
۴-۱) مقدمه
در فرایند هر پژوهش علمی، تجزیه و تحلیل داده ها نقش اساسی دارد. در این فصل که به تجزیه و تحلیل داده ها می پردازد ابتدا ویژگی های نمونه آماری بر اساس پارامترهای آماری توصیف می گردد و نمایی کامل از نمونه مورد مطالعه در قالب جداول ارائه می شود . سپس به وسیله آزمون فرضیه ها، به بررسی و تحلیل فرضیه های تحقیق می پردازیم.
در هر مطالعه پژوهشگر می خواهد شاخص خاصی را از یک جامعه بزرگ مطالعه کند. هر شاخص از جامعه را یک پارامتر جامعه گویند که مقدار ثابت اما نامعلوم دارد ، و یافتن مقدار واقعی آن می تواند بسیار سخت و پر هزینه باشد . بنابراین پژوهشگر تلاش می کند تا با انتخاب نمونه ای مناسب، پارامتر یا پارامترهای مورد نظر خود را بر آورده کند. آنچه از بررسی داده های نمونه به دست می آید آماره نامیده می شود.
جامعه آماری دارای شرایط مورد نظر در این پژوهش تعداد۶۱ شرکت می باشد.
در این بخش ازتحقیق در مرحله اول نتایج بررسی توصیفی متغیر های موردمطالعه گزارش شده است.
در بخش بعدی به بررسی نتایج آزمون های آماری پرداخته می شود.
جدول ۴-۱ به بررسی توصیفی متغیر های میزان سرمایه گذاری ، نحوه تامین مالی(داخلی و خارجی) و مالیات ابرازی در یک دوره ۵ ساله شامل سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۷۹ (قبل از تغییر نرخ مالیات بر درآمد) و یک دوره ۸ ساله شامل سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷ (بعد از تغییر نرخ مالیات بر درآمد) می پردازد.
جدول ۴-۱ : بررسی توصیفی متغیرهای سرمایه گذاری ، نحوه تامین مالی(داخلی و خارجی) و مالیات ابرازی

 

متغیرها

تعداد شرکتها

قبل از تغییر نرخ مالیات بر درآمد (۷۹-۱۳۷۵)

بعد از تغییر نرخ مالیات بر درآمد (۸۷-۱۳۸۰)

«و همین راه دور است که انسان را از بن‌ بست و عبث می‌رهاند و به فکر وا می‌دارد تا مرکبی دیگر بیابد و پس از عجز، با این مرکب گام بردارد.»^[۷۶۸] عجز دو گونه است: یکی در معرفت و دیگر در راه قرب.
۵-۳-۶-۱٫ عجز در معرفت
همه سالکان و همه امامان، پیامبران و فلاسفه از معرفت او عاجزاند و به آن اعتراف دارند: «الهی قصر الالسن عن بلوغ ثنائک کما یلیق بجلالک و عجزت العقول من ادراک کنه ممالک و انحسرت الابصار دون النظر الی سبحات وجهک و لم تجعل للخلق طریقاً الی معرفتک الا بالعجز عن معرفتک: زبان‌ها از ستایش سزاوارتر و اندیشه‌ها از درک زیبایی تو و چشم‌ها از نگاه به پاکی‌های چهره تو، به کوتاهی و عجز رسیده‌اند و تو راهی برای شناخت و معرفت خودت نگذاشتی، جز همین عجز از معرفت و شناختت.^[۷۶۹]»

امام معصوم از شناخت و معرفت خداوند عاجز است و به آن اعتراف می‌کند و همین عجز از معرفت را راهی برای شناخت حق می‌داند.
۵-۳-۶-۲٫ عجز در قرب
سالک پس از عجز در معرفت، به عجز در قرب نیز می‌رسد و می‌فهمد که راه‌های رسیدن به قرب الهی بسیار تنگ و پر گردنه است و با مرکب‌های عقل، علم و عشق هم نمی‌توان به آن دست یافت. در مناجات المریدین، امام این عجز و ناتوانی در وصال را به زیبایی به تصویر می‌کشاند:
«سبحانک ما اضیق الطرق علی من لم تکن دلیله و ما اوضح الحق عند من هدیته سبیله الهی فاسلک بنا سبل الوصول الیک و سیّرنا فی اقرب الطرق للوفود علیک قرب علینا البعید و سهل علینا العسیر الشدید…: منزهی تو «ای خدا» چقدر راه‌ها تنگ و دشوار است بر کسی که تو راهنمایش نباشی و اگر تو هدایت کنی چقدر راه حق واضح و هویداست، خدایا ما را به راهی بر که به درگاهت رسیم و از نزدیک‌ترین راه ما را ببر برای ورود بر خودت نزدیک کن بر ما دوری راه و آسان نما بر ما سخت و مشکل را… .»^[۷۷۰]
با توجه به این بخش از دعا می‌توان دریافت که انسان با تکیه بر علم، عقل، عشق و عمل نمی‌تواند به مقصود برسد، ولی اگر راهنمایی و هدایت حق باشد، راه رسیدن واضح و پیداست و خدا از نزدیک‌ترین راه انسان را به مقصد می‌رساند.
۵-۳-۷٫ اعتصام و استعانت
سالک وقتی به عجز رسید و فرو شکست دیگر نه پای رفتن دارد و نه راه بازگشت و نه می‌تواند بماند، پس راه می‌افتد و از مقصد خود که خداست کمک می‌خواهد و با تمام وجود به او چنگ می‌زند و دیگر با پای خدا راه می‌رود و خداوند او را به صراط مستقیم رهنمون می‌شود: «من یعتصم بالله فقد هدی الی صراط مستقیم: هرکس به خدا تمسک جوید به راهی راست هدایت شده است.»^[۷۷۱]
پس از عجز و بلا، اعتصام مرکب سالک می‌شود و او را به صراط پیش می‌برد، زیرا آنها به خداوند چنگ می‌زنند و با پای عشق و ایمان در حرکت هستند. «ان الله لهاد الذین آمنوا الی صراط مستقیم: خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به‌سوی صراط مستقیم هدایت می‌کند.»^[۷۷۲]
هنگامی که سالک به عجز رسید و دیوار وجودش در هم ریخت، در اوج ناامیدی امیدی است و جز خدا کسی را نمی‌شناسد، پس با امید و استعانت از خدا به راه می‌افتد و دیگر از هیچ‌کس و هیچ‌چیز و وسیله‌ای یاری نمی‌خواهد، الا خدا. دیگر به خود مغرور نمی‌شود و رسیدن را از آن خود نمی‌داند و با توکل به حق نه مأیوس می‌شود و نه مغرور. خداوند در قرآن می‌فرماید:
«و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب و من یتوکل علی الله فهو حسبه: و هر کس تقوای الهی پیشه کند خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد و هر کس بر خدا توکل کند خدا امر او را کفایت می‌کند.»^[۷۷۳]
«همراه عجز به اعتصام می‌رسی و با اعتصام به دعا و توکل و همراه توکل به رزق‌هایی که همیشه از یک منبع حساب شده به تو نمی‌رسند تا تو واسطه‌ها را حاکم نگیری و این نکته را نمی‌باید فراموش کرد که از واسطه‌ها بهره‌گرفتن یا آنها را حاکم‌گرفتن و بت‌گرفتن فرق دارد و هزار نکته باریک‌تر از مو اینجاست. توکل یعنی آزادی از وسیله‌ها و تکیه بر وسیله‌ساز تا آنجاکه با تمامی وسیله‌ها مغرور نشوی که رسیدم و با شکست وسیله‌ها مأیوس نشوی که ماندم.»^[۷۷۴]
با کمی تأمل در می‌یابیم در مرحله اعتصام، توکل در آدمی ریشه می‌گیرد و نیرومند می‌شود، زیرا خداوند تمام وسیله‌ها و نارسایی آنها را دیده است، پس تکیه‌اش از وسیله‌ها بریده می‌شود و به خدا توکل می‌کند. همراه این توکل به رزق‌هایی می‌رسد که همیشه از یک منبع نیست، تا وابسته به این منبع‌ها نشود و واسطه‌هارا حاکم نگیرد. نتیجه می‌گیریم توکل یعنی آزادی از وسیله‌ها و تکیه بر وسیله‌ساز و دوری از غرور و یأس.
۵-۳-۸٫ صراط
تمامی مراحل مذکور مقدمه‌ای است تا سالک در صراط مستقیم و نزدیک‌ترین راه به عبودیت برسد. «صراط مستقیم راه نزدیک،‌ راه میان بر، همین عبودیت و اطاعت است نه عبادت نه ریاضت، نه خدمت به خلق و نه شهادت. شهادتی که از امر او الهام نگیرد و خدمتی که از او مایه نگیرد و ریاضتی که از او نباشد و عبادتی که نشان او را نداشته باشد بر باد است.»^[۷۷۵]
پس هر کاری و هر نیتی و عملی که برای او باشد، حتی اگر از نظر ظاهر بی‌معنا و بی‌ارزش جلوه کند، معنا و ارزش پیدا می‌کند: «ان اعبدونی هذا صراط مستقیم: و اینکه مرا بپرستید که راه مستقیم این است.»^[۷۷۶] عبودیت و بندگی پروردگار راه مستقیم است و مقصد نهایی است و هرکس راه عبودیت را در پیش گیرد خداوند او را هدایت کرده و به سعادت و رستگاری خواهد رسید.
«اننی هدینی ربی الی صراط مستقیم دینا قیما مله ابراهیم حنیفا و ما کان من المشرکین: پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده: آیینی استوار (و ضامن سعادت دین و دنیا) آیین ابراهیم که ایمانی خالص داشت و از مشرکان نبوده»^[۷۷۷]
«مادام که به عبودیت نرسیم و همچون مرده پیش دست غسال نباشیم و پیش از مرگمان نمیریم، به جایی نرسیده‌ایم هرچند که به شهادت، عرفان، فقه و اصول، تسخیرها و تسلط‌ها رسیده باشیم.»^[۷۷۸]
عبد از خودش حرکتی ندارد و هرچه امر الهی باشد به همان اندازه شور و جنبش و حرکت خواهد داشت، پس عبد، آزاده‌ای است که شکل گرفته،‌ رشد کرده، مهارشده و جهت‌یافته است و این جنبش و حرکت مهارشده با ارزش است و کارساز است.
۵-۴٫ نگاه دوم
از زاویه‌ای دیگر می‌توان مراحل سلوک را چنین دسته‌بندی کرد:
۱.اسلام؛ ۲. ایمان؛ ۳.تقوی؛ ۴. احسان؛ ۵. اخبات؛ ۶. سبقت؛ ۷. قرب؛ ۸. لقاء؛ ۹. رضا؛
۱۰. رضوان
۵-۴-۱٫ اسلام
در این مرحله انسان به شناخت می‌رسد و در برابر آن تسلیم می‌شود. او در می‌یابد که این نظام هستی را خداوند آفریده و انسان مختار است که برای خود معبود و معشوقی انتخاب کند و پس از اندیشه در آفرینش نظام‌مند هستی، خداوند را به عنوان معشوق خود برمی‌گزیند؛ زیرا اوست که جهان را آفریده و خیر و صلاح آدمی در دست اوست و می‌تواند انسان را از ذلت به عزت و از فقر به غنا و از شقاوت به رستگاری برساند، پس خدا را انتخاب می‌کند؛ ولی هنوز به شناخت قلبی نرسیده و هنوز روح و قلبش عاشق خداوند نشده است.
«قولوا اسلمنا و لم یدخل الایمان فی قلوبکم: بگو شما ایمان نیاورده‌اید؛ ولی بگویید اسلام آورده‌ایم هنوز ایمان وارد قلوب شما نشده است.»^[۷۷۹]
۵-۴-۲٫ ایمان
پس از مرحله اسلام که در ذهن شکل می‌گیرد، شناختی در دل پدیدار شده و به باورهای قلبی منتهی می‌شود که ایمان شکل می‌گیرد. در این مرحله عشق در دل می‌روید و انگیزه رفتن در وجود آدمی ایجاد می‌شود و آدمی دیگر آرام نمی‌تواند بنشیند.
۵-۴-۳٫ تقوی
«تقوی یعنی شناخت و عشق، به اضافه عمل و اطاعت. این طبیعی است وقتی سالک به معرفتی رسد در سر، و عشقی در دل، آرام ننشیند و امر دوست را بر خواست خویش ترجیح دهد و راه بیفتد.»^[۷۸۰] «ومن یتق ویصبر فانّ الله لا یضیع اجرالمحسنین.»^[۷۸۱]
۵-۴-۴٫ احسان
بعد از تقوا احسان می‌آید. احسان یعنی خوب کارکردن؛ یعنی تقوای همراه با شکیبایی و دوری از شتاب. محسنین از متقین یک درجه بالاترند. متقی کسی است که کاری را برای خدا انجام می‌دهد و محسن کسی است که آن کار را خوب انجام می‌دهد و در برابر رنج‌هایش صبور است. آدمی وقتی به مرحله احسان رسید تازه به رحمت خدا نزدیک می‌شود نه واصل: «لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها و ادعوه خوفا و طمعا ان رحمه الله قریب من المحسنین: در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید و او را با بیم و امید بخوانید، (بیم از مسئولیت‌ها و امید به رحمتش و نیکی کنید) زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.»^[۷۸۲]
سالک در مرحله احسان باید بداند عشق، عمل، صبر و خوب کارکردن را با خود دارد، هنوز به رحمت حق نرسیده بلکه نزدیک شده است، پس باید مواظب باشد تا دچار فساد نشود و با خوف و طمع این راه را طی کند، زیرا رحمت خدا به محسنین نزدیک است، درحالی‌که او واصل نشده است.
محسنین تقوای همراه با صبر و شکیبایی را دارند: «من یتق و یصبر فان الله لا یضیع اجرالمحسنین: هرکس تقوا پیشه کند و شکیبایی و استقامت کند، سرانجام پیروز می‌شود، زیرا خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند.»^[۷۸۳]
پس نباید به رحمت خداوند مغرور شد، حتی اگر به مرحله احسان رسیده باشد، چون رحمت خدا به محسنین نزدیک است، ولی رحمت به مخبتین؛ یعنی واصل به درگاه حق می‌شود.
۵-۴-۵٫ اخبات
هنگامی که سالک با نیت خوب، عمل خوب انجام داد و در سختی عمل صبر پیشه کرد و به احسان رسید؛ می‌بیند به رحمت حق نزدیک شده، اما واصل نشده، زیرا راه بسیار طولانی و توشه و توانش بسیار اندک است و با این توشه اندک نمی‌تواند این مسیر را بپیماید؛ علی(علیه‌السلام) می‌فرماید: «آه من قله الزاد و طول الطریق» وقتی امیرالمؤمنین از سختی و طولانی‌بودن راه این‌گونه شکایت سر می‌دهد، پس وای به حال سالکین دیگر، در نتیجه باید سالک به عجز و شکستگی برسد و وقتی به این انکسار باطنی رسید؛ یعنی به اخبات رسیده است و به رحمت خداوند واصل شده است.
«لکل امه جعلنا منسکا لیذکروا اسم الله علی مارزقهم من بهیمه الانعام فالهکم اله واحد فله اسلموا و بشر المخبتین: برای هر امتی قربانگاهی قرار دادیم تا نام خدا را (به هنگام قربانی) بر چهارپایانی که به آنان روزی داده‌ایم ببرند. و خدای شما معبود واحدی است تنها در برابر (فرمان) او تسلیم باشید و افراد مطیع و متواضع را بشارت ده.»^[۷۸۴]
«جان کلام این است که برخلاف بسیاری از ادعاها که با طاعت، قرب حاصل می‌شود، نه طاعت و نه عصیان، بلکه انکسار مقرب است، غرور و طاعت، غرور و حالت، دور کننده و بعد است. وصال رحمت منوط به اخبات، به خشیت و به خضوع است.»^[۷۸۵]
منظور از اخبات تواضع، پستی و ذلتی است که در برابر حق پدیدار شود و این خود زمینه‌ای برای باران رحمت و فضل الهی است، پس اگر خشوع و شکست در سالک به وجود آمد به رحمت حق می‌رسد؛ اما گاهی به واسطه نماز، عبادت یا مناجات با خدا و پیداکردن حال و اشکی انسان دچار غرور شده و از خداوند طلبکار می‌شود؛ بنابراین اگر بخواهد دچار غرور نشود باید به انکسار باطنی برسد و در خود احساس ذلت باطنی کند و این ذلت باطنی و شکسته دلی و انکسار و تواضع او را به رحمت حق موصول می‌شود.
۵-۴-۵-۱٫ راه رسیدن به اخبات
۵-۴-۵-۱-۱٫ مقایسه کارها با توان و مقاصد شخص
هنگامی که انسان مخبت کارهایی انجام می‌دهد؛ با توان خود مقایسه می‌کند، می‌بیند این کارها نسبت به توانش کم و خفیف است و در مرحله دیگر کارها مطابق توان اوست؛ ولی با مقصودش نابرابر و ناهماهنگ است و با کمی تفکر متوجه می‌شود که این کارها گرچه با توان او هماهنگ است، ولی با مقاصدش برابری ندارد.
پس در هر دو مرحله حالت خوف دارد و این حالت خوف و وجل باعث خشوع و انکسار در او می‌شود، در نتیجه سالک خوبی‌های خود را گرچه بسیار باشد اندک می‌بیند و بدی‌هایش گرچه کم باشد، فراوان می‌بیند.
«و استقلال الخیر و ان کثرمن قولی و فعلی و استکثار الشر و ان قل من قولی و فعلی: و اندک‌شمردن کار نیکم اگرچه بسیار باشد، از گفتار و کردارم و بسیارشمردن بدی، از سخنم و کردارم.»^[۷۸۶]
امام می‌فرماید من در حالتی باشم که خوبی‌هایم را حتی اگر زیاد باشد، کم ببینم و بدی‌هایم حتی اگر کم هستند زیاد ببینم.
۵-۴-۵-۱-۲٫ مقایسه خود با اهل باطل

واکنش به رویدادها بر حسب قواعد از پیش تعریف شده برای بهینه

سازی اهداف حرفه
ترکیب سرویس ها و برنامه ها در زمان اجرا
معماری با قابلیت پیکربندی مجدد خودکار
وجود مفاهیم حس و پاسخ
۳-۳-۲-۳- سطوح بلوغ حاکمیت معماری سرویس گرا
سطح حاکمیت اولیه بر معماری سرویس گرا
حاکمیت به صورت اندک و غیر رسمی وجود دارد
حاکمیت به شکل از “پایین به بالا” و برای حوزه های کلیدی چون معماری موسسه و طراحی سرویس انجام می گیرد
همکاری نسبی دربین دست اندرکاران کلیدی وجوددارد
مدل حاکمیت وفرآیندهاوخط مشی هابه طورواضح نمی باشد
نوعی مدل کارگروهی مطرح است که البته سازمان بطور رسمی به ان نمیپردازد
فرآیندهای کلیدی به خوبی انجام میشوند ولی سایر فرآیندهابه خوبی تعریف و اداره نمی شوند.
برروابط کلیدی بین افرادتاکیدمی شود. بین فناوری اطلاعات وکسب و کار همراستایی وجود ندارد
برای حاکمیت پاسخگویی وجود ندارد
مالکیت واضح وروشن است ولی نقشها به طورواضح وروشن تعریف نشده است.
۷۸
سطح حاکمیت نسبی بر معماری سرویس گرا
حاکمیت واضح و روشن وبه صورت مشارکتی است.
حاکمیت از حالت” پایین به بالا” به حالت از “بالا به پایین” و انگاه به مدل مشارکتی تبدیل می شود.
حاکمیت به صورت خط مشی گرا است وخط مشی ها به صورت واضح و روشن میباشد.
بین خط مشی ها و اهداف سازمان همراستایی وجود دارد.
بر پاسخگویی مشارکتی و کنترل تاکید می شود.
مالکیت واضح وروشن است.
بربهبودوتقویت تاکیدمیشود.
برپاسخگویی به ازای همه فرآیندهای کلیدی حاکمیت تاکیدمی شود.
براجرای حاکمیت وعملکرد موسسه و تصمیم گیری مشارکتی تاکیدمی شود.
سطح حاکمیت جامع برمعماری سرویس گرا
حاکمیت به طور کامل شناخته شده ودرک می شود.
حاکمیت درهمه جاوجود داردوبرخی از هیئت های حاکمیت کنارگذاشته میشوند.
خودحاکمیت رواج می یابد.
سازمانهاازخط مشی به سوی هنجارهاو رفتارهای هنجاری حرکت می کنند.
حاکمیت به اساسی ترین دستاوردموسسه تبدیل می شود.
ازطریق حاکمیت رفتارهاومشوق ها همراستا می شوند.
فرهنگ حاکمیت درموسسه ایجادمی شود.
حاکمیت تکامل می یابدوبااولویتهای تغییرکسب وکارهمراستامی شود.
۳-۳-۴- تجزیه و تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل داده ی مورد بررسی از روش فازی استفاده میکنیم که اصول اولیه ی ان را در فصل ۲ مورد بررسی قرار دادیم.در اینجا به بخش های اصلی یک سیستم فازی اشاره میشود:
۳-۳-۴-۱-پایگاه قواعد فازی
یک پایگاه قواعد فازی از مجموعه ای از قواعد اگر- آنگاه فازی تشکیل میشود. پایگاه قواعد فازی ازاین نظر که سایر اجزای سیستم فازی برای پیاده سازی این قواعدبه شکل مؤثر و کارا استفاده می شوند،
۷۹
قلب یک سیستم فازی محسوب میشود.
۳-۳-۴-۲- موتور استنتاج فازی
در یک موتور استنتاج فازی ، اصول منطق فازی برای ترکیب قواعد اگر - آنگاه در پایگاه قواعد فازی به نگاشتی از مجموعه ی فازی A¢ در U به مجموعه ی فازی B¢  در V استفاده شده اند. همان طور که گفته شد، یک قاعده ی اگر - آنگاه به صورت یک رابطه فازی در فضای حاصل ضرب ورودی-خروجی U ´V تفسیر می گردد و تعدادی قواعد استلزام که رابطه فازی را مشخص می کرد، معرفی شد.
۳-۳-۴-۳- فازی ساز
فازی ساز به عنوان نگاشتی از یک نقطه به یک مجموعه ی فازی است.ما سه فازی ساز را معرفی میکنیم:
فازی ساز منفرد
فازی ساز گوسین
فازی ساز مثلثی
به طور خلاصه ملاحظات زیر را در مورد فازی سازها داریم:

نتیجه گیری
پیشنهاد ها

۱۱۳
۱۱۵

 

فهرست منابع

۱۱۷

 

فهرست تفصیلی

۱۲۱

 

 

علائم اختصاری:
قانون ترجمه و تکثیر کتب ، نشریات و آثار صوتی مصوب ۶/۱۰/۱۳۵۲
ق ت ت ک ن آ
قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای مصوب ۴/۱۰/۱۳۷۹
ق ح ح پ ن
قانون حمایت از حقوق مولفان ، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۱/۱۰/۱۳۸۴
ق ح ح م م ه
واژگان کلیدی :
نرم افزارهای رایانه ای
حقوق مالکیت ادبی و هنری
حقوق مادی
حقوق معنوی
مستثنیات حقوق مادی
مقدمه :
بیان مساله :
پیشرفت سریع تکنولوژی ، به ویژه فناوری اطلاعات^[۱] و ارتباطات روز به روز چشم اندازها و افق های روشن تری را جهت تسخیر قلل علمی ، فنی و صنعتی و حل مشکلات و مسائل بشر فراهم کرده است . در این بین نرم افزارهای رایانه ای که جزئی از خانواده ی بزرگ فناوری اطلاعات هستند سهم برجسته ای را به خود اختصاص داده است . شناخت حقوق راجع به نرم افزارهای رایانه ای و سیستمی که قانون گذار ایران در حمایت از این آثار برگزیده راه گشای حمایت گسترده و کامل تر از این حقوق نوین می باشد .
قانون گذار ایران سیستمی دوگانه را در حمایت از نرم افزارهای رایانه ای برگزیده است که شناخت این سیستم دوگانه و حل مسائل راجع به آن در گرو بررسی این حقوق و حقوقی است که در حمایت از سایر آثار ادبی و هنری شناخته شده است . در واقع آثار نرم افزاری دارای تفاوت هایی با سایر آثار ادبی و هنری است که وضع مقررات ویژه در برخی موارد را ضروری می گرداند از جمله این که ، نرم افزارها برخلاف عمده آثار ادبی و هنری کمتر فاقد جنبه های ذوقی و زیباشناسانه هستند . از سوی دیگر ، نرم افزارها اصولا جنبه کاربردی دارند در حالی که سایر آثار ادبی و هنری به طور استثنایی قابل استفاده برای رفع نیازهای مادی بشر هستند . سرانجام ، برای بهره برداری از نرم افزار استفاده از رایانه یا کامپیوتر ضروری است ولی سایر آثار ادبی و هنری بدون استفاده از رایانه و مستقیما قابل استفاده هستند .

علی رغم این تفاوت ها بین نرم افزارها و سایر آثار ادبی و هنری وجوه اشتراک فراوانی از جمله لزوم اصالت و عدم توجه به ویژگی های اثر و نیز از حیث برخی حمایت های ضروری وجود دارد . بنابراین شناختن ماهیت نرم افزارها و حقوق مادی و معنوی که به پدیدآورندگان آن ها تعلق می گیرد و به طور خلاصه وجوه افتراق و اشتراک بین نرم افزارها و سایر آثار ادبی و هنری به ویژه از حیث حقوق پدیدآورندگان آن ها ضرورت دارد .
ضرورت و اهداف تحقیق :
همواره این مساله که نرم افزارها در حقوق ایران دارای چه شرایطی هستند و پاسخ به این سوال که آیا سیستم حمایتی آثار ادبی و هنری و یا حتی تلفیقی از دو سیستم ادبی و اختراع مناسب اندام نرم افزار است مورد تحقیق های بسیار بوده است . اما نکته ای که در اغلب موارد به آن توجهی نشده ، این است که نرم افزارها چه خصوصیاتی دارند و آیا با توجه به این خصوصیات لازم بوده که مورد حمایت خاص قرار بگیرند یا خیر؟ سوال دیگری که ضرورت این تحقیق را نشان خواهد داد این است که آیا با برگزیدن سیستم خاص مشکلات عمده در مورد نرم افزارها حل خواهد شد ؟
مجموعه این تردیدها و سوالاتی از این قبیل ما را بر آن داشت که به عنوان تحقیقی خاص در مورد نرم افزار و مقایسه آن با سایر آثار ادبی و هنری به موضوع بپردازیم . در این تحقیق سعی خواهد که ابتدا گزارشی واضح از سیر تولید یک نرم افزار مورد بررسی قرار بگیرد تا خصیصه های اصلی یک نرم افزار معلوم گردد سپس سیستم حمایتی قانون گذار ایران به طور کلی شناخته شود و تفاوت ها و شباهت های این دو گروه از آثار مورد بررسی قرار گیرد تا به وضوح معلوم گردد که نیاز ما در مورد حمایت از نرم افزار چه بوده است و آیا قانون و سیستم فعلی این نیاز را بر طرف ساخته است یا خیر ؟
سوالات تحقیق :
پرسش اصلی :
- با توجه به ویژگی های نرم افزارها در مقایسه با سایر آثار ادبی و هنری نظیر ضرورت وجود کامپیوتر^[۲] برای بهره برداری از نرم افزار و ماهیت فنی برنامه های رایانه ای آیا حمایت های خاص از نرم افزارها ضروری است ؟
پرسش های فرعی :
- چه رابطه ای بین قواعد حمایت از نرم افزارهای رایانه ای با قواعد حاکم بر سایر آثار ادبی و هنری وجود دارد ؟
- حقوق نرم افزارهای رایانه ای با سایر آثار ادبی و هنری چه تفاوت ها و شباهت هایی دارد ؟
فرضیه ها :
فرضیه اصلی :
نرم افزار رایانه ای دارای ویژگی هایی از قبیل ضرورت وجود کامپیوتر برای بهره برداری از نرم افزار ، ماهیت فنی برنامه های رایانه ای هستند که نیازمند حمایت هایی متفاوت از سایر آثار ادبی و هنری از حیث حقوق مادی ، حقوق معنوی و مستثنیات حقوق مادی و مدت حمایت است .
فرضیه های فرعی :
- در حقوق ایران نرم افزارها تحت نظام خاص حمایت می شوند هر چند این نظام برگردان ناقص نظام حقوق مالکیت ادبی و هنری است .
- نرم افزارهای رایانه ای شباهت هایی با سایر آثار ادبی و هنری دارد که موجب می شود برخی از قواعد حقوق آثار ادبی و هنری در مورد نرم افزارها هم قابل اعمال باشد .

هم‌چنین چندگانگی سازگار با برنامه‌های اخلاق و فرهنگ‌های اخلاقی می‌تواند موجب شهرت و اعتبار سازمان شده و عملکرد آن را بهبود بخشد (همان).
کاهش هزینه‌های ناشی از کنترل
ترویج خودکنترلی باعث کاهش هزینه‌های ناشی از روش‌های کنترل مستقیم شده و موجب بهبود سود می‌شود.
بهبود روابط، افزایش جو تفاهم و کاهش تعارضات درتصمیم‌گیری‌های اخلاقی به‌طور عمده تحت‌تأثیر گزینش و استخدام افراد اخلاقی است و پاداش و تنبیه متداول تأثیر زیادی در رعایت اصول اخلاقی ندارد (لاوتن، ۱۳۸۱).
افزایش تعهد و مسئولیت‌پذیری بیش‌تر کارکنان (رحمان سرشت و همکاران، ۱۳۸۸).
سازمان‌ها نیز امروزه دریافته‌اند که بدون وجود یک نظام اخلاقیات یکپارچه که در آن نیازهای فرد، سازمان و جامعه از جهت و جنبه‌های مختلف مانند ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اعتقادی به طور هماهنگ برآورده شود قادر به ادامه‌ی حیات نیستند. نظام اخلاقیات یکپارچه، با نگرشی کل‌گرا و سیستمی تمامی ابعاد اخلاقی را مدنظر قرار می‌دهد و با ایجاد تعادل و توازن بین این ابعاد و بدون آن که یک جنبه را فدای جنبه‌های دیگر سازد و دچار افراط و تفریط در ارزش‌ها گردد، به ایجاد یک فرهنگ اخلاقی قابل‌پذیرش برای همگان توفیق می‌یابد. برای حفظ و استمرار چنین نظامی مدیریت باید تدابیر مختلف ساختاری و رفتاری را به کار گیرد و به گونه‌ای عمل کند که نظام اخلاقیات یکپارچه در جهت کمال انسانی، روز به روز توسعه و تکامل یافته و بهینه شود (الوانی، ۱۳۸۲).

۲-۵)بخش سوم:پیشینه
مؤلفان و محققان داخلی وخارجی زیادی روابط میان اخلاق و تعهد سازمانی و رضایت شغلی را مورد بررسی قرار داده‌اند:
۱) ساکز^[۶۶] (۱۹۹۶)نشان داده است که باور قوی به اخلاق کار به گونه‌ای مستقیم با رضایت شغلی و تعهد سازمانی رابطه دارد.
۲)یوسف (۲۰۰۰) هم نشان داده است که اخلاق بر ابعاد سه‌گانه تعهد سازمانی (عاطفی، مستمر و هنجاری) تأثیر مثبت و مستقیم دارد.
۳) نتایج مطالعات تامیلنسون و جانکینز^[۶۷] (۱۹۹۲) تحت عنوان «نقش تعهد سازمانی و وضعیت شغلی در پیش‌گیری از ترک خدمت کارکنان» نشان داده است که توجه به انواع تعهد (عاطفی و مستمر) می‌تواند نقش مؤثری در به حداکثر رساندن رضایت شغلی و ترک خدمت داشته باشد.
۴) کراشی، بوسک وسینفرت^[۶۸] (۲۰۰۵) با پژوهش بر نمونه وسیعی از پرستاران (۶۵۸۴ نفر) نتیجه گرفت که رضایت شغلی بر تعهد سازمانی اثر می‌گذارد و همین نتیجه را نیز چانگ، چی و میائو^[۶۹] (۲۰۰۵) در پرستاران تایوانی بدست آورد.
۵) در تحقیقی که توسط اکپرا و وین^[۷۰] در سال ۲۰۰۸ دررابطه با تأثیر رفتارهای اخلاقی بر رضایت شغلی در کشور نیجریه صورت گرفته نتایج حاکی از این بوده که رابطه معناداری بین اخلاق کار سازمانی، تعهد سازمانی و رضایت شغلی وجود دارد.
۶) در تحقیق دیگری هم که توسط یوسف(۲۰۰۰) در بین ۴۲۵ کارمند مسلمان از چند سازمان متحده عربی انجام شده بود، این نتیجه به دست آمد که بین اخلاق کار و تعهد سازمانی رابطه مثبت و معنی‌داری وجود دارد.
۷) ارسلان ^[۷۱](۲۰۱۰) مقایسه‌ای میان عملکرد مدیران در کشورهای انگلیس و ترکیه با بهره گرفتن از معیار اخلاق کار اسلامی انجام داده است و مشاهده نموده است که مدیران ترکیه‌ای نمرات بالاتری را در همه خصایص اخلاق کار اسلامی نسبت به مدیران انگلیسی کسب کرده‌اند.
۸) رخمن^[۷۲] والیزر^[۷۳] وکسلوسکی^[۷۴] به نقل ازکیدرون ^[۷۵] از اولین محققانی بودند که به بررسی رابطه اخلاق کار و تعهد سازمانی پرداخته و نتیجه‌گیری می‌کنند که اخلاق کار بین کارگران با تعهد معنوی و اخلاقی نسبت به تعهد محاسباتی، رابطه‌ی بیشتری دارد.
۹) رخمن(۲۰۱۰) اثرات اخلاق کار اسلامی را بر پیامدهای کاری (رضایت شغلی، تعهد سازمانی و قصد ترک شغل) در نمونه‌ی ۴۹ نفره‌ی کارکنان ۱۰ مؤسسه مالی اسلامی در اندونزی را مورد بررسی قرار داد و نتیجه می‌گیرد که اخلاق کار اسلامی اثرات مثبتی بر رضایت شغلی و تعهد سازمانی داشته و اثر قابل توجهی بر قصد ترک خدمت نداشته است.
۱۰) الیزر و کسلوسکی (۲۰۱۰)به بررسی رابطه‌ی میان ارزش‌های کاری، جنسیت و تعهد سازمانی در ۲۰۴ نفر از دانشجویانی که خارج از دانشگاه کار می‌کردند، پرداخته‌اند. این بررسی‌ها نشان داده است که ارزش‌های کاری خصوصاً ارزش‌های شناختی رابطه‌ی مثبت با تعهد سازمانی داشته است و تعامل ارزشها با جنسیت به عنوان عامل پیش‌بینی کننده تعهد دیده شده است.
۱۱) مولکی^[۷۶] و همکاران (۲۰۱۰)در تحقیقات خود به این نتایج دست یافتند که جو اخلاقی با رضایت شغلی ارتباط مثبت دارد و این امر منجر به پایین آمدن نیست ترک خدمت و افزایش تعهد سازمانی و عملکرد شغلی می‌شود.
۱۲) یافته‌های مطالعه والنتاین^[۷۷] وبارنت (۲۰۱۱)نشان داد که ارزش‌های اخلاقی مشترک که نشانگر جنبه‌های مختلف فرهنگی یک فضای اخلاقی است، با تعهد سازمانی رابطه‌ای مثبت دارد.
۱۳) در پژوهش دیگری که توسط اسچپکر^[۷۸](۲۰۱۱) در بین نمایندگان فروش انجام شد، نشان داده شده است که رفتارهای اخلاقی باعث رضایت شغلی و تعهد سازمانی بیش‌تر و پایین‌ آمدن نرخ ترک شغل می‌گردد.
۱۴) تانگ و چو ^[۷۹]در سال (۲۰۰۳) با بررسی ۲۱۱ کارمند تمام وقت هونگ کنگ بیان کردند که رضایت از حقوق رابطه مثبتی بر تعهدات سازمانی دارد.
۱۵) چیکو و بوو^[۸۰] (۲۰۰۷)نیز رابطه بین ساختار فرهنگ اخلاقی و رضایت شغلی و تعهد سازمانی را مطالعه نمودند و معناداری این رابطه را روشن نمودند.
برخی از مطالعات خارج از کشور نیز به صورت خلاصه در جدول زیر آمده است:
(جدول ۲-۳،پیشینه تحقیقات)

 

نام محقق	سال انجام تحقیق	یافته های تحقیق
وایتل و سینقاپاک[۸۱]	سال ۲۰۰۸	با بررسی یک نمونه از متخصصان بازاریابی در ایالات متحده دریافتند که فرم های صریح و ضمنی از نهادینه شدن اخلاق دارای رابطه قابل توجهی با تعهدات سازمانی هستند.
کوه و بو[۸۲]	۲۰۰۴	دریافتند که رابطه قابل توجه و مثبتی میان اخلاق سازمانی و تعهدات سازمانی در سنگاپور وجود دارد.
والنتاین	۲۰۱۱	در یک نظرسنجی اداری کارکنان و فروش در ایالات متحده دریافتند که ارزش های اخلاقی بر تعهدسازمانی موثراست.
پتیجان[۸۳]	۲۰۰۸	با تحقیق بر روی فروشندگان آمریکایی دریافتند که رابطه مثبتی میان درک فروشنده از اخلاق کسب و کار، اخلاق کارفرمای وی و تمایلات کاهش یافته گردش وجود دارد.
کولن[۸۴]	۲۰۰۳

۲۷۰۰

 

۵٫۸ – ۶٫۲

 

۱۲۵۰ - ۱۳۵۰

 

 

 

 

پیش‌پردازش داده‌ها

با توجه به این‌که اطلاعات رسیده مورد بررسی و تائید افراد خبره در این حوزه رسیده بود بنابراین با مشکلاتی همچون missing value، duplicate value و … روبرو نبودیم و تنها چالش موجود بر سر راه این بود که با توجه به این که مثلاً فرمت رادارها به‌صورت جدول ۳-۱ است.

جدول ۳-۲- دو رادار نمونه

 

 

Frequency
(Freq)

 

Pulse Width
(PW)

 

Pulse Repetition Interval
(PRI)

 

Radar Name
(Label)

 

 

 

۲۰۰۰~۲۲۰۰

 

۰٫۱~۰٫۴

 

۲~۴

 

R1

 

 

 

۹۳۴۰~۹۳۴۸

 

۲~۶

 

۱۳۳~۲۰۰

 

R2

 

 

 

یعنی مقادیر فیلدهای Freq، PW و PRI به‌صورت بازه ذکرشده‌اند و اطلاعاتی از مقادیر دقیق آن‌ ها و یا توزیع داده‌ها در دست نیست که بتوان میانگین، انحراف معیار و … آن را حساب کرد، بنابراین با نظارت کارشناسان مربوطه به استفاده از ۳ حلقه for تودرتو به شکل زیر، بازه‌ها به مقادیر گسسته شکسته شده و به عنوان ورودی الگوریتم‌های کلاسه‌بندی به کار گرفته می‌شوند.
شکل ۳-۱- گسسته سازی مقادیر پارامترها
در کد بالا مقادیر STEP_FREQ، STEP_PW و STEP_PRI بر اساس نظر کارشناسان خبره رادار تعیین و به کار گرفته شده است. به‌عنوان‌مثال در جدول ۱ مقادیر STEP_FREQ برای هر دو مورد برابر با ۱ قرار داده می‌شود ولی مقدار STEP_PW برای مورد اول برابر ۰٫۱ و برای مورد دوم برابر ۱ قرار داده می‌شود و به همین ترتیب برای سایر نمونه‌ها نیز این مقادیر تعیین می‌شوند. که با توجه به تعداد رادارها(۱۷ مورد) تعداد نمونه‌های آموزش تولید شده برابر با ۴۳۱۶۶۵ مورد شد که در یک csv فایل ذخیره گشته و به عنوان Training Set به الگوریتم‌های مدنظر داده‌شده است.

انتخاب و کاهش ویژگی‌ها با بهره گرفتن از PCA^[15]

در این قسمت روش انتخاب ویژگی­ها با بهره گرفتن از PCA را مرور می‌کنیم. PCA از روش­های کلاسیک در آنالیز آماری داده، استخراج ویژگی و فشرده­سازی داده محسوب می‌شود که به لحاظ تاریخی به کارهای اولیه Pearson در حدود سال‌های ۱۹۰۰ بازمی‌گردد [۱۵].
یکی از متداول­ترین کاربردهای PCA، کاهش افزونگی یک مجموعه داده می‌باشد. طبیعتاً وقتی سخن از کاهش افزونگی می‌شود، نیازمند معیاری برای سنجش آن هستیم. معیار سنجش افزونگی در PCA وجود همبستگی بین مجموعه داده ­ها یا بردار مشاهدات است؛ لذا تنها مبتنی بر ممانهای مراتب اول و دوم می‌باشد. PCA با یک بردار از مشاهدات شروع می‌کند. اگر بردار N بعدی X از مشاهدات در اختیار باشد و هدف، رسیدن به برداری M بعدی(M<N) باشد، که افزونگی ناشی از همبستگی بین المان­های آن حذف شده است، این عمل با یافتن یک تبدیل به دستگاهی جدید صورت می‌گیرد که تبدیل یافته X در این مختصات دارای المان­های ناهمبسته است. نخستین مرحله PCA صفر کردن میانگین X طبق رابطه است:

 

 

(۳-۱)

 

 

 

 

 

امادسته‏ای از پژوهشگران قائل به تحابط و تباطل بین اعمال شده، معتقدند اعمال صالح و طالح،یکدیگرراباطل می‏سازد.این دسته بریک نظر نیستند؛برخی می گویند:هرگناهی کردارنیک پیش ازخودو هرکارنیک،گناه پیش ازخودرااز بین می‏برد.لازم این سخن آن است که انسان یاتنها کردار نیک برایش می‏ماندیا تنها کردار ناشایست(جوادی آملی،۱۳۸۷د، ۵ :۲۷).

بعضی دیگر معتقدند:میان کردار شایسته و ناشایست «موازنه» برقرار می‏شود؛ از کردار نیک وبد هر کدام بیشتر باشد به مقدار آن که کمتر است ازآن که بیشتر است کم می‏شودتا بقیّه باقی بماند . لازم این دو سخن این است که برای هر انسانی از اعمال گذشته‏اش تنها کردارهای شایسته یا اعمال زشت مانده باشد؛یا این که هر دو قسم با هم مساوی بوده وهمدیگررا تساقط کرده و هیچ چیز برایش باقی نمانده باشد.ولی به نطرایشان این سخن صحیح نیست؛زیرا اولاً، از ظاهر آیه«و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطواعملاًصالحاً و آخر سیّئاً عسی اللّه أن یتوب علیهم إنّ اللّه غفور رحیم؛ودسته‏ای دیگر به گناهان خویش اعتراف کرده کرداری شایسته رابااعمالی ناشایست به هم درآمیخته‏اندوامید است، خدا ازایشان درگذرد که خدا آمرزنده مهربان است»(توبه /۱۰۲)؛برمی‏آید که اعمال انسان چه حسنات و چه سیئات همه باقی می ماندوخداوند گناهان و سیئات او را تنها به وسیله توبه وبازگشت وی،از بین می‏برد.پس تحابط با هر گونه تصور،با این آیه سازش ندارد(جوادی آملی،۱۳۸۷د، ۵ :۲۸).
ثانیاً،خداوندسبحان درمسأله ی تأثیر اعمال همـان روشی راداردکه سایرخـردمندان درجامـعه ی انسانی خوددارند و آن روش «مجازات» است. انسانهای فرهیخته کارهای نیک راجُداپاداش وکارهای زشت راجدا کیفر می‏دهند،مگردربرخی گناهان که باعث قطع ریشه‏ای رابطه میان عبد ومولامی گردد که دراین صورت تعبیربه حبط واحباط می‏کنندکه درقرآن مجید آیات فراوان براین روش دلالت دارد(جوادی آملی،۱۳۸۷د، ۵ : ۲۸).
دسته دیگری می گویند:نوع اعمال محفوظ خواهدماندو هر یک از آن ها اثر خود را چه خوب و چه بدخـواهد داشت؛هرچنـدگاهی کارهای نیـک،اعمال ناشایست راازبین می‏برد؛چنان‏که خداوند می فرماید:«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوااللَّـهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْ‌قَانًاوَیُکَفِّرْ‌ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ…^[۱۶۶]».نیز می‏فرماید:«فمن تعجّل فی یومین فلا إثم علیه^[۱۶۷]»؛.نیزفرموده است:«إن تجتنبوا کبائرماتنهون عنه نکفّرعنکم سیّئاتکم^[۱۶۸]»(جوادی آملی،۱۳۸۷د، ۵ : ۲۹-۲۸).
از نظرجوادی آملی پاره‏ای اعمال صالح، کردارناشایست انسان را به کارخوب و حسنه مبدل می‏کند؛چنان‏که خداوندمی فرماید:«إلّا من تاب وآمن وعمل صالحاً فأُولئک یبدّل اللّه سیّئاتهم حسناتٍ (فرقان /۷۰)؛مگر کسی که توبه کندوایمان آوردوعمل صالـح انجام دهد.اینان همان کسانی هستنـد که
خداوند گناهانشان را به حسنات مبدّل می‏کند»(جوادی آملی،۱۳۸۷د، ۵ : ۲۹).
۲-۳-۹-۲-« تکفیر»چیست ؟
نویسنده ی تفسیرموضوعی تسنیم دررابطه بامعنای اصطلاحی«تکفیر»مصدر آن«کَفر»رابه پوشاندن شی‏ء معنی می کند؛سپس به معانی مترادف آن کلمه می پردازدومی گوید:« شب چون افراد و اشیارامی‏پوشاند،کافراست،چنان که زارع چون بذررادرزمین می‏پوشاند،به کافر موسوم است.تکفیر، پوشاندن گناه است؛به گونه‏ای که گویا انجام نشده است^[۱۶۹].برخی،کفررا به معنای رد و عدم اعتنـا به شی‏ء دانسته و پوشاندن را از آثار این معنا می‏دانند^[۱۷۰]» (جوادی آملی،۱۳۸۸ب،۱۲ : ۴۶۰).
ازنظرنویسنده تسنیم ،تکفیر و مغفرت معنایی مشترک دارندو هر دو به معنای «پوشاندن» هستند؛ امّا «تکفیر» (باب تفعیل) گاهی مانند باب اِفعال به معنای «اِزاله» می باشد.بنابراین«وکَفِّر عَنّا سَیِّئاتِنا»به معنای اوّل؛یعنی،«سیّئات مارا بپوشان»وبه معنای دوم، یعنی «سیّئات ما رابزدا».چون سیّئات نیز،صفحه دل را می‏پوشاندو«تکفیر سیّئات»؛یعنی، برداشتن این ساتر و کافر.بنابراین تکفیر بالاتر از مغفرت واعمّ از آن می باشد و با آن تفاوت دارد،زیرا تکفیر علاوه بر پوشاندن، معنی محو کردن رانیز به همراه دارد و می‏تواندبعداز مغفرت باشد،پس جمله ی:«فَاغفِر لَنا ذُنوبَنا وکَفِّر عَنّا سَیِّئاتِنا؛ یعنی، نخست گناهان ما را بپوشان وسپس آن رامحوکن».دردعاهاآمده است:ماحی السّیّئات^[۱۷۱]؛ یعنی، خداوندنه تنهاگناهان رامی‏آمرزد ،بلکه آن رامحو می‏کند»(جوادی آملی ،۱۳۸۸د،۱۶ : ۶۹۵-۶۹۴).
در نتیجه مغفرت وتکفیر باهم تفاوت جوهری نداشته ودو امر متباین ازیکدیگرنمی باشند . اگرتکفیر سیّئات به معنای محو آن‏ها باشد،دراین صورت بامغفرت تفاوت داردو دقیق‏تر ازآن می باشد و چنانچه به معنای پوشاندن باشد،به همان معنای مغفرت و تأکید آن می باشد،نه ایجاد معنایی دیگر.
فخررازی درفرق مغفرت وتکفیر،وجوهی رااز مفسران نقل کرده است که یکی از آن‏ها این است که مغفرت در موردی است که:«انسان چیزی را که می‏داند معصیت و ذنب است انجام دهد» و تکفیرسیّئه درموردی است که:«انسان به عصیان وذنب بودن آن آگاه نباشد^[۱۷۲]»(جوادی آملی ،۱۳۸۸د،۱۶ : ۶۹۵).
بنابراین،تکفیر گناهان به معنای مستور کردن و پوشاندن آن‏ها و حفظ کردن آبروست و پوشاندن غیرازبخشودن می باشدولازم ستروپوشش،عفووبخشش نیست؛یعنی،ممکن است خداوند با پرده ‏پوشی آبروی گنهکاررادردنیا حفظ کند،ولی او را نیامرزد.لذا بعد از ستروپرده پوشی،عفو نیزلازم است؛ چون خدای سبحان ابتدا نسبت به گناهْ پرده‏پوشی می‏کند،آن‏گاه می‏آمرزد، سپس شخص راوارد بهشت می‏کند(۱۳۸۹ج، ۱۸: ۴۴۹).
۲-۳-۱۰-تجسم اعمال
ازنظرجوادی آملی در قیامت عمل هر کسی به صورتهای گوناگون ظاهر و متصوّرمی‌شود؛به گونه‌ای که انسان عین آن کاررادرمی‌یابد؛مانندغذای سالمی که انسان دردنیامی‌خورد وآن به صورت نمو در می‌آید، نه اینکه چاقی وفربهی، پاداشِ قراردادی خوردن غذای سالم باشد. همچنین غذای مسموم به صورت بیماری در می‌آید، نه اینکه غذای مسموم از میان می رود و بیماری، کیفر قراردادی آن می باشد. هرچند تجسّم اعمال از این مثالها دقیق‌تر است، امّا برای تقریب به ذهن می‌توان گفت:«انتقام خدای سبحان ازتبهکاران، مانندانتقام طبیب ازبیمار ناپرهیز است،نه مشابه انتقامی که قاضی ازتبهکارمی‌گیرد؛قاضی، کیفری اعتباری بربزهکار تحمیل می‌کند،لیکن طبیب،بیمار ناپرهیزرا کیفری تکوینی می‌دهد» (جوادی آملی،۱۳۸۹ل،۶ : ۱۷۶).
ازنظر ایشان،عالم آخرت، عالم ظهور و بروز باطن‏ها و تجسّم اعمال انسان‏هاست؛«یَوْمَ تُبْلَى السَّرَ‌ائِرُ‌^[۱۷۳]».روزی که کوچک‏ترین عمل ورفتارگذشته انسان،موردغفلت قرارنمی‏گیرد؛چون انسان،ماهیت و حقیقت آینده وجودخویش را به وسیله اعمال خود می‏سازدودر این سازندگی، همه عقاید،اخلاق، رفتار،گفتار و نوشتارش در همه امور فردی،اجتماعی، سیاسی، معیشتی، حکومتی، اقتصادی، فرهنگی و…، نقش دارد.آدمی درواقع، حقیقتی را برای خود می‏سازد که نمی‏توان در این عالم به کُنه آن پی برد، امّا در آخرت، حقیقت آن کاملاَآشکار می‏شود(جوادی آملی،۱۳۸۷الف: ۱۵۸).
تجسّم اعمال و تمثّل اوصاف در آیات فراوانی مطرح و در موارد بی‏شماری به آن اشاره شده است وراز مهمّْ آن،ازنظرنوسینده تفسیرموضوعی تسنیم این است :«که عقیده، اخلاق وعمل در روح انسان راه پیدا می‏کندودرپرتو تحوّل جوهری ازحال به ملکه واز آن جا به صورت نوعی وفصل مقوم راه یافته ودرمتن هویّت وی سهم تقویمی می‏یابدو ازاین رهگذر بهره‏ای ازدوام یافته،در نشئه ی معاد با تصویر الهی به صورتهای متناسب تجلّی می‏کند»(جوادی آملی،۱۳۸۹ح،۲: ۵۰۰).
۲-۳-۱۱ -وجوه اختلاف واشتراک دودیدگاه
۱-ویژگی های آثار دستغیب درعین حالی که تمام مطالبش علمی وفنی است جزدرمواردی اندک ازبکاربردن استدلال و اصطلاحات علمی خودداری ومطالب را طوری بیان می نماید که در نهایت سادگی برای عموم قابل استفاده باشد،ولی روش وشیوه جوادی آملی دربیان مسائل بصورت استدلالی وبکاربردن اصطلاحات علمی،فلسفی ونکات فقهی بدیع است که درک آن گاهاً برای عامه مردم دشوارمی گرددو دربیان برخی ازموضوعات،مخصوصادرفلسفه وعرصه‌های معرفتی بیان تمثیلی‌ای شبیه به زبان مولوی دارند که با تبیین بسیار زیبا، موضوعات و مطالب بسیار غامض را بیان می‌کنند.
۲-دستغیب دررابطه باگناه وآثارآن می فرماید:گناه دارای آثاروضعی دنیوی است و بلاهایی که به گنهکارمی رسد،پاداش گناهانشان نیست،زیراعالم جزاءپس ازمرگ است؛به عبارت دیگر، دنیا تنها محل کشت وعمل است وآخرت محل برداشت نتیجه وپاداش اعمال وآنچه دردنیا به گنهکار مى‏رسد آثار وضعى دنیوى اعمال است که گنهکار در همین دنیا، به نکبت و آثار زشت کردارهاى ناروایش مبتلا مى‏شود؛مثلًا ،شخص شرابخوار، عقوبت وجزاى این کار زشتش در آخرت است ولی در همین دنیا هم به نکبتهاى شرابخوارى که از آن جمـله است؛زیانهاى جسمى و نکبت فسادهایى که در عالم مستى از او سر مى‏زند به او خواهد رسید.ایشان به برخی ازآثارگناه بااستفاده ازروایات وقرآن مجیدمی پردازد(دستغیب، ۱۳۸۹ب :۲۱۹-۲۲۰).ولی جوادی آملی بیان می داردکه گناه آثاردنیوی واُخروی داردکه تنها اثرتلخ برخی ازگناهان دردنیاظاهرمی‏شود،چون خدای سبحان براساس ستاریّت خود،در دنیامکنونات درون انسانها راجزدرمواردی اندک بر چهره‏هایشان ظاهرنمی‏کند؛امادرقیامت که روز ظهور حقّ است،اثرگناه وطاعت که سیاهی وسفیدی چهره است ظاهرمی‏شود،همان‏گونه که در دنیا،شرمْ وصفی نفسانی است و چهره راسرخ می‏کندوهراس،مایه رنگ باختگی وزردی چهره است ، در قیامت نیز خاطرات و نفسانیات انسان درچهره‏اش اثرمی‏گذارد.سپس بااستفاده ازقرآن مجید وروایات اهل بیت علیهم السلام باتعبیرهای زیباولطیفی ازگنـاه،همـچون قفل دل،غبار،تـیرهایشیطان ،سم ،حجاب و…یاد می کند(جوادی آملی، ۱۳۸۸ل،۱: ۳۶۷).
۳- دستغیب دررابطه بامکروهات واثرات آن می فرماید:اگرکسى بخواهد مدارج عالى از علم وعمل،ایمان ویقین را بپیماید،چاره‏اى نداردجز این‏که جمیع مراتب تقوا رارعایت کند.که مرتبه نخستین آن را،انجام واجبات، مستحبّات ، ترک محرّمات و مکروهات می داندچراکه از نظر ایشان برای رسیدن به مقام شامخ تقوی ومقام ترک محرمات، حتی باید مکروهات را که انجام دادنش عذاب وعقاب نداردترک کند،تاباترک آنها،ترک حرام برایش آسان وباتکرارواستمرارملکه وعادتش گرددوبیان می داردکسى‏که طالب کمـالات باشد،حتّى ازمباحاتى که موجب غفلت وبى خبرى ازیاد خدا مى ‏شود خوددارى مى‏کند،زیراهرحکمی اثرویژه ی خودراداردوانجام مکروهات حتی برخی مباحات،محرومیّت ازبسیارى ازبرکات را به دنبال داردواثر ناروایی درروح و روان آدمی برجای می گذاردواز سوی دیگر ،مکروهات مقدمه گناه هستند،چون شیطان،اوّل سعى می کند مؤمن رادرمکروهى بیندازد، سپس راه را براى ارتکاب گناه‏ صغیره‏ باز ‏کند.پس ازآن اصراربرصغیره وکوچک گرفتن آن- که خود کبیره‏اى است-برایش پیش مى‏آوردوآنگاه گناهان کبیره برایش عادى مى‏گردد.سپس دستبردبه قلب واصل ایمان شروع مى‏شود… . »( دستغیب، ۱۳۸۶: ۵۱).
ولی جوادی آملی مکروهات را ازجمله کارهایی می داندکه گناه اصطلاحی نیستند،ولی انجام آنهادرنظرانسان های معصوم گناه شمرده می شوند،هرچند که ناچارازانجام آن کارهاباشندیا خود خداوند،به آنها فرمان داده باشد؛مانند خوردن وآشامیدن درمحضرِپروردگار،فرمان دادن به فرزندیا شخص زیر دست خود در حضور او؛ حتی معجزات و خوارق عاداتی که به فرمان الهی و برای اثبات ارتباط بااوازخودنشان می دهند،درنظرخودشان آن راگناه به حساب می آورند؛زیرااین کارهارانوعی خودنمایی (انانیّت) و دخالت در شئون ربوبیّت می دانندواز سوی دیگر چون،اینگونه کارهابا عزّت و جلال خدای سبحان منافات دارند(جوادی آملی، ۱۳۸ط: ۲۶۳).درنتیجه ازنظر جوادی آملی با اینکه ارتکاب مکروهات و ترک مستحبّات، گناه اصطلاحی نیستندولی آنهارا نیز بایددراین قسم داخل کرد؛ چون،گناهان ودرمقیاسی کوچکترمکروهات،سمی هستند که به هرترتیبی ممکن بایدازواردشدن آنها به حقیقت وروح انسان جلوگیری کرد؛زیرا،ممکن است انسان ابتدا به مکروهات مبتلا شودوکم کم به گناهان صغیره ودرپایان به گناهان کبیره آلوده گردد(جوادی آملی،۱۳۸۸ ه :۶۰-۵۹)وبه عبارت روشن ترمکروهات ومشتبهات قُرُقگاه گناهان هستند که ارتکاب مـکروهات،به انـجام دادن گنـاهان کوچک وسرانجام به گناهان بزرگ می‏انجامد؛آن‏گاه قلب سخت می‏شود؛به گونه‏ای که انذار الهی بر آن اثر نمی‏کند.
۴- دستغیب دررابـطه با«تجـسم اعمال»معتقد است هرکاری که آدمی دردنیا انجام می دهد، صورت وشکلی داردکه صورت ملکوتیش همواره ثابت باقی می ماندودرقیامت هر کس خود ،عملش رامى‏یابدوحقیقتش رامشاهده مى‏نمایدوعین عمل برایش؛مثلًا،به‏صورت جانورآشکار مى‏گردد . این‏جاانسان خوش ظاهروپاک است،امّا ملکوت وباطنش گرگ درنده‏اى است که وارد محشر مى‏شود؛
بعبارت دیگرصورت باطنی اعمال همراه خود آدم است که فردای قیامت با آن صورت وارد می شود (دستغیب، ۱۳۹۲الف: ۷۳).
ولی جوادی آملی درتفسیر و جمع آیات تکوینی و اعتباری بودن کیـفر اُخروی،راه احتیاط را یش گرفته‏ وقائل به حجیت ظهور هر دو قسم ازآیات یعنی آیات دال بر حضور خود اعمال دنیوی در آخرت وآیات دال بر مجازات و کیفر توسط اعمال انسان شده‏اندو هیچ کدام رابردیگری حمل و مقدم نکرده‏اند؛به عبارت دیگرقائل شده‏اند که عذاب و کیفرآخرت هم ازناحیه معذّب خارجی است وهم ازناحیه معذّب داخلی وایشان دراین زمینه می‏فرماید: و اینکه عمل را می‏بیند، خودش یک جزاء است وپاداش این عمل را هم خواهد دید که جزای دیگر است (جوادی آملی،۱۳۸۷د،۹۶-۷۶).
۵- دستغیب گناه رابه صغیره وکبیره تقسیم می کندودربحث معیار گناه کبیره به نظر مرحوم صاحب عروه که درباب شرایط امام جماعت بیان کرده اکتفا می نماید(دستغیب،۱۳۸۸ج،‏۱ :۳۱-۳۲).ولی جوادی آملی اصل تقسیم گناه به دوقسم کبیروصغیر راصحیح می داند؛ولیکن معتقد است که معیارتشخیص صغیره ازکبیره به طور صریح روشن نیست و برخی از آیات و روایات نیز، تنهامصداق رابیان می کنند ودر برخی روایات،حصر گناهان کبیره به شماری ازگناهان،حصر اضافی است نه حقیقی.بعضی هاهم که ضابط رابیان می کنند،معیار جامع و مانع و ضابط کلی برای تشخیص صغیره از کبیره نمی باشند، بلکه در حدّ علامت و نشانه اند و فی‏الجمله مؤثر ند.به نظر ایشان،صغیر وکبیر؛مانندقلّت و کثرت امر اضافی‏اند وامر اضافی بدون طرف قیاس وسنجش محقق نمی‏شود ودر مقایسه هم، طرف سنجش لازم است وازسوی دیگردرباره طرف سنجش هم اختلاف شده و آرای متعددی مانند:۱٫خودمعاصی؛ یعنی، سنجش بعضی ازگناهان با برخی دیگر؛۲٫آمر و ناهی؛۳٫ ثواب و عقاب؛ ۴٫مأمور و منهی آمروناهی بیان کرده‏اند.ازنظر ایشان چون برای گناه صغیره و کبیره حدّی مشخص و ضابطه‏ای دقیق و جامع و مانع تعیین نشده است وطرف قیاس هم مشخص نیست،لذاباید معاصی با یکدیگر سنجیده شوند وباید توجه داشت که در سنجش بعضی نسبت به بعضی دیگر صغیروبرخی نسبت به برخی دیگر کبیرند؛نه این که معصیت‏هابامقیاسی غیراز خود آن‏ها ؛مثلاً با ناهی،؛یعنی،با خداوندسنجیده شوندوگفته شود:همه گناهان کبیره‏اند،چـون هرگـونه نافرمانی عالمانه وعامـدانه ازخدای بزرگ،به عنوان تجرّی و تمرّد و طغیان واستکبار، گناه بزرگ است(جوادی آملی، ۱۳۸۹ج،۱۸ : ۴۴۷).
۶-دستغیب در بحث دروغ مصلحتی چهارمورد زیررا:۱-دفع ضررمالی،جانی یا عرضی ؛۲-اصلاح ذات البین؛۳-دروغ درجنگ؛ ۴-ووعده به اهل را ازموارد جواز دروغ ذکر می کند( دستغیب ،۱۳۸۸ج، ‏۱: ۲۹۵-۲۹۱).ولی جوادی آملی علاوه برچهارموردمذکور،موردپنجم ازجوازدروغ رادروغی می داندکه شخص ازروی غفلت وبی‏توجهی سخنی گفته یاکاری کرده که عداوت دیگری رابرانگیخته یامایه کدورت وناراحتی اوشده است ورفع این مفسده(عداوت و کدورت)به انکارآن متوقّف باشد . ایشان درمورد جواز نوع اول دروغ (دفع ضررمالی،جانی وعرضی )به تعبیر فقهاءاظهارمی دارد؛ اولاَ،ضرر جانی،مالی یا آبرویی بایدقابل توجه باشدتاموجب جوازدروغ گردد .بنابراین ، اگرراستگویی موجب زیان اندکی به بدن انسان یاسبب ازبین رفتن مال مختصروغیر قابل توجهی شود،دروغ گفتن جایز نیست.ثانیاَ،معتقداست که ضررمالی،غیرازعدم نفع است.بنابراین، نمی‏توان گفت که اگر کسی درفلان معامله راست بگوید، منفعت نخواهد کرد.یااگردروغ بگوید،منفعت بیشتری خواهدنمود؛پس دروغ گفتن جایز است.زیرااین گونه دروغ‏ها«دروغ منفعت آ‌میز»می باشند،درحالی که تنها«دروغ مصلحت‌آمیز»استثنا شده است.ثالثاَ،رفع حرمت ازهرکارحـرامی راتنـهابه مقدارضرورت جایزمی داند : « الضرورات تَتَقدّربقدرها ». بنابراین،نمی تـوان در مستثنیـات دروغ یادروغ‏هـای مصلـحت‌میز،از حـدّ ضـرورت تجـاوز کرد. رابعاَ،ازنظـرایـشان طـبق توصیه علمای اخلاق،در مواردی هم که دروغ، مصلحت‌میزومجاز می باشد، بایددرحدّ امکان ازدروغ صریح پرهیز کردوبه «تَوْرِیَه» متوسّل شدتا نفس امّاره وسرکش آدمی به دروغ‏گویی عادت نکندو به آن حریص نشود (جوادی آملی،۱۳۸۸ط،۳: ۳۲۰-۳۱۹).
۷-دستغیب در موضوع اصراربرگناه با توجه به دوروایت جابروحسنه ابن ابی عمیر از حضرت باقر(ع)پشیمان نشدن وترک توبه واستغفارازگناه مرتکب شده را،اصراردانسته،هرچندانجام دهنده آن،آن گناه راتکرار نکرده وتصمیم برتکرارهم نداشته باشدوباتوجه به روایت اخیرکه می فرماید :«مؤمنى نیست که گناه کبیره ازاو سرزند،درحالى‌که مى‌داند به سبب آن عقاب خواهدشد؛ مگر این که این که ازکردارخود،پشیمان خواهدشدوهرگاه پشیمان شد،پس تائب وسزاوار شفاعت است وکسى که ازگناه خود،پشیمان نشودمصرّ است ومصرّهم آمرزیده شدنی نیست،زیرادرحقیقت به آنچه وعده داده شده،ایمان نداردواگروعده های ا لهی باورش بود،حتماً پشیمان می شد»؛ اظهارمی دارد که اولاً،مورد کلام امام علیه السّلام گناه کبیره است ومحتمل است که ترک توبه ازگناه کبیره، اصرارباشد.ولى در گناه صغیره تکرارعملى آن گناه اصرارباشدوثانیا،کلام امام علیه السّلام درموردى است که ترک توبه از روى بى‌مبالاتى وبى‌اعتنائى به وعده‌هاى الهى وامن ازقهرخداباشدکه ترک توبه درچنین حالى خودامن ازمکرخدا است که ازگناهان کبیره است وممکن است که چنین ترک ندامت وتوبه‌اى رامجازاًاصرار بنامند.در نتیجه ایشان قدرمسلم از معنى اصراررا، تکرارعملى گناه بدون پشیمانى و توبه پس ازآن گناه می داند؛به طورى که عرفا بگویند: برآن گناه مداومت دارد ویازیاد گناه مى‌کند(دستغیب، ۱۳۸۸ج، ‏۲ :۲۶۲).
ولی جوادی آملی معتقد است: اصرار بر صغیره تنها به دلیل روایی ازمصادیق گناهان کبیره است ودرقرآن کریم نوع مواردی که واژه«اصرار» به کاررفته است، ناظربه معصیت کبیره یامطلق گناه است و از قرآن برنمی‏آید که اصرار برمعصیت صغیره، گناه کبیره باشد.ایشان برای دلیل مطلب خودبه آیات ۱۳۳-۱۳۵سوره عمران،آیات۷و۸سوره جاثیه،۴۶ سوره واقعه و۷ سوره نوح استناد می کند و اظهارمی دارد که درآیات ۱۳۳-۱۳۵سوره عمران اولاً،معمولاً به گناه بزرگ «فاحشه»می گویندنه گناه کوچک را.پس تعبیرِ «اصرار» برای گناه صغیره به کارنرفته است وبر فرض شمولِ صغیره،به نحواطلاق است؛یعنی،«فاحشه» اعم از گناه کبیره و صغیره است.ثانیاً، این آیه درباره کسانی است که از معصیت خود توبه می‏کنندو به آن باز نمی‏گردند؛یعنی، توبه رانمی‏شکنند؛نه اینکه بدون توبه اصرار ندارند وخداهم آن‏هاراوارد بهشت می‏کند،در حالی که ظاهرآیه۳۱ سوره نساء این است که گناهان صغیره بدون توبه بخشیده می‏شودوشخصِ مبتلا به گناه کوچک به بهشت می‏رود ،ازاین‏روموضوع آیه(…ولَم یُصِرّوا عَلی ما فَعَلوا وهُم یَعلَمون)گناه صغـیره نیست ودرنتیـجه این آیه دلالت نداردکه اصرار برصغیره خودش گناه کبیره است ودرموردآیات ۷و۸ سوره جاثیه اظهار می دارد این آیات درباره گناهان کبیره کسانی است که اصل یاخطوط کلّی ایمان رانمی‏پذیرندو برانکارخود اصرار دارند. پس درآن اصراربرگناه کبیره مطرح است نه بر صغیره وآیه ۴۶سوره واقعه وآیه سوره ۷نوح به ترتیب در باره ی اصراربرکبیره واصرار بر کفر است ،نه صغیره. در نتیجه دلیل کبیره بودن اصرار بر صغیره ، روایات است نه قرآن کریم^[۱۷۴].
۸-دستغیب دررابطه باعوامل تبدیل صغیره به کبیره شش موردزیرراذکرمی کند:۱-تکرارگنا ه ۲-استصغار گناه۳-خوشحالی به گناه۴-آشکارکردن گناه۵-موقعیت اجتماعی شخص وگناه ۶-وقوع در مفاسد کثیره ای که درگناهان صغیره وجودداردومحرومیت ازخیرات زیادی که برترک کردن صغائر مترتب است؛زیرا،ازنظر ایشان،هرعملی راکه خداوندازآن نهی فرموده،به سبب مفسده ای است که درارتکاب آن می باشد.بنابراین،هرگاه بنده ای مرتکب گناه صغیره می گردد،هر چند گناهش به برکت دوری کردن ازکبائر بخشیده می شود،ولی دچارمفسده آن گناه شده وقلبش به همان اندازه نیز تیره گردیده است،مگر اینکه بعداً آن راجبران کند.پس معلوم می گردد، مرتکب گناه صغیره هم دچارمفسده آن گناه وهم محروم ازثواب ترک آن می شود(دستغیب، ۱۳۸۸ج،۲: ۲۶۵-۲۶۰).ولی جوادی آملی به پنج مورد اول اکتفا می کند در مورد چهارم؛یعنی، اظهاروآشکار کردن گناه،کلمه ی ترویج را نیزاضافه می کند،زیرا معتقد است اظهارگناه ومعصیت،خودش مروّج گناه است،چون زشتی ودشواری ارتکاب گناه رافرو می‏ریزد وبه صورت امری رایج وپیش پا افتاده در می‏آورد. به نظرایشان حتی اگرکسی بی‏قصدترویج هم،گناه مخفی‏اش رااظهارکند،مـوجب ترویج آن می‏شود،چون عنوان‏های مذموم رادوگونه‏می داند: قصدیّه؛انتزاعیّه.به نظرایشان درعناوین قصدی ایجاد فلان عنوان به نیّت فاعل بستگی دارد،ولی انتزاع برخی عنوان ‏هاعرفی است وبه قصدونیّت فاعل ربطی ندارد؛حتی بی‏قصدهم آن عنوان انتزاع می‏گردد.در نتیجه آن کسی که گناه مخفی خودرا بازگو می‏کند،هر چندقصد تشویق وترویج گناه نداشته باشد، باعث رونق بازارمعاصی می شود،از این‏رواز نشانه‏های نفاق،امروتشویق به گناه برای نشر آن است(جوادی آملی، ۱۳۸۹ج، ۱۸ : ۴۸۰-۴۷۳).
خلاصه این که گناه دارای آثاروضعی دنیوی واُخروی است وهرحکم الهی دارای اثری ویژه است وانجام هرگونه مکروهات حتی برخی مباهات ،محرومیت از بسیاری از برکات را درپی دارد وتأثیرآن برروح وروان آدمی انکار نشدنی است.لذا اجنتاب از آن ها ضروری است چون مکروهات مقدمه وقرقگاه گناهان هستندو شیطان ازمکروهات مسیر گمراهی مؤمن را فراهم می سازدوبا این که مکروهات گناه اصطلاحی نیستندولی می بایست،دراین قسم برشمرده شوندچون به منزله ی سم هستند که فرد را کم کم به گناهان کبیره آلوده می سازد وبدین ترتیب، انجام آن هارا برای وی عادی می نمایدوهرعمل انسان دردنیا دارای صورت ملکوتی ثابت است که در قیامت بر فرد هویدا می گردد .لذاصورت باطنی اعمال، همراه آدمی است که در قیامت با آن شکل وشمایل وارد محشر می شودو هرکسی حقیقت عمل دنیوی خود را مشاهده می نماید.عذاب وکیفر آخرت هم از ناحیه ی معذّب خارجی است وهم از ناحیه ی معذّب داخلی واین که انسان عمل خویش را در قیامت می بیند خود یک جزاست وپاداش عمل جزایی دیگراست.به عبارت دیگر،حضورخود اعمال دنیوی در آخرت و مجازات وکیفر توسط آن اعمال که هیچ کدام بر دیگری حمل ومقدم نمی شوددر قیامت انتظار فرد رامی کشد .
فصــل سـوم

بررسی آثار وضعی گناه
بازتـاب وپیـامد تکـوینی
اعمـال نیـک وبـد
۳-۱-آثار وضعی گناه وپیامد های آن
آن طور که ازروایات واحادیث استفاده می­ شود کارهای نیک و بد روی آینده زندگی­ انسان تأثیر می گذارد.البته ممکن است درظاهر،ارتباط بین عمل و اثر آن‌را درک نگردد، ولی آنچه مسلّم است، این است که بسیاری ازامور مادی ومعنوی دراین جهان وجود دارند که میان آنها ارتباط بر قرار است،ولی نحوه ارتباط آنها و خود آن از قلمرو درک و فهم ما خارج است.بنابراین در این میان، یکی ازچیزهایی که روی آینده وسرنوشت انسان تأثیر می­گذارد، گناه است. همانطوری که متقابلاً کار نیکو برروی آینده و سرنوشت انسان تأثیرگذار است.باید توجه داشت همان گونه که هر قدمی برای خروج از جاده همواروصحیح، پیامدی فوری برای شخص مسافر دارد که کمترین آن دورشدن یک گام وی از مقصد است،آثار گناهان نیزفوری وآنی است که کمترین آن دوری از هدف ومطلوب نهائی بشر است که همان نیل به مقام قرب الهی است،از این روست که امام صادق علیه السلام می فرمایند:«انَّ العمل السَّیی أسرع فی صاحبِه مِن المسکین فی اللَحم(کلینی،۱۳۶۵،۱: ۱۷۱٫) «تأثیرکاربد در شخص از کارددر گوشت سریع تراست»ودرحدیثی دیگرمی­فرماید:«مَن یَمُوتُ بالذّنُوبِ أکثر ممَّن یَمُوتُ بالآجالِ ومَن یَعِیشُ بالإحسَانِ أکثر مِمَّن یَعِیشُ بِالأعمَار^[۱۷۵]»(مجلسی، ۱۴۰۴، ۵: ۱۴۰).
بنابراین باید پذیرفت گناه داراى آثار وضعى است و بسیارى از گناهان،مکافاتى در این جهان دارند.به تعبیردیگر،کردارانسان خواه نیک وخواه بدداراى پیامدونتیجه،دردنیاوآخرت است وحکمت ‏ الهى درنظام آفرینش این است که نظام هستى نسبت به کردارهاى انسان بى‏تفاوت نیست ودربرابر نیک و بد اعمال آدمى واکنش مناسب نشان مى‏دهد..
یکی از اصحاب امام حسن(ع) می­گوید: مردی خدمت امام حسن(ع) آمدو ازخشکسالی شکایت کرد.امام حسن(ع) به آن مرد فرمودند: از گناه توبه کن و استغفار کن، بعد از آن مَرد، شخصِ دیگری آمدوازفقروتنگ‌دستی شکایت کرد. امام به آن مرد نیز فرمود: استغفار کن! باز شخص دیگری آمد و به امام عرض کرد؛ از خدا بخواه که به من فرزندی عنایت کند. امام به آن شخص نیز فرمود: استغفار کن!راوی می­گوید به امام عرض کردم: افراد مختلفی با حاجت­های متفاوتی خدمت شما رسیدندوشما به همه آنها یک دستور دادیدو همه رابه استغفار توصیه وسفارش نمودید! امام در جواب به من فرمودند: من این جواب را از پیش خودم به آنها نگفتم، بلکه آن را از کلام خدا که از پیامبرش نوح حکایت می­ کند، استفاده کردم. خداوند در قرآن از زبان نوح می­فرماید:«فقلتُ إستَغفِرُوا رَبَّکُم إنُّه غَفَّارَاً یُرسِلُ السّماء علیکُم مِدرَاراً وَ یُمدِدکُم بأموَالٍ وَ بَنِین و یَجعَل لکُم جَنّاتٍ و یَجعَل لکُم أنهَاراً^[۱۷۶]» (حر عاملی،۱۴۰۹،۷: ۱۷۷).
«برخی کیفرهارابطه علّی ومعلولی با جرم دارند؛ یعنی،معلول جرم ونتیجه طبیعی آن است. بسیاری ازگناهان،اثرات وضعی ناگواری درهمین جهان برای ارتکاب کننده بوجود می‏آورد؛مثلاً، شرابخواری علاوه براینکه زیانهای اجتماعی ببارمی‏آورد،صدمه‏هایی برروان وجسم شرابخواروارد می‏سازد.شرابخواری موجب اختلال اعصاب و تصلّب شرائین و ناراحتی های کبدی می‏گردد.فحشاء ممکن است سوزاک و سفلیس تولید کند»(مطهری،۱۳۷۲: ۲۰۳).
آری گناه،نتایج وپیامدهایی زیان باری را به‌دنبال داردکه در درجه ی اوّل،گریبان شخص گنهکار را می­گیرد. برخی از افراد خیال می­ کنند که با گناه و معصیت خداوند، زودتر می­توانند به هدف خود دست یابند،درحالی که این افراد از نتایج دنیوی واخروی کار خویش غافل هستند.
۳-۲- انواع کیفرومجازات اعمال
یکی از مسائلی که در بحث عدل الهی مطرح است، مساله مجازات اعمال است در این بحث می‌خواهیم انواع مجازاتها را بررسی نماییم و تفاوت بین مجازاتها ی دنیا و آخرت را بیان کنیم.
اصولا مجازات سه نوع است :
الف)مجازات قراردادی(تنبیه وعبرت)؛ب)مجازاتی که باگناه،رابطه تکوینی وطبیعی دارد (مکافات دنیوی)؛ج)مجازاتی که تجسم خودجرم است و چیزی جدا از آن نیست (عذاب اخروی ).

مطابق ماده ۵۹۳ ق. م. ۱ ، هر کس عالماً و عامداً موجبات تحقق جرم ارتشاء از قبیل مذاکره، جلب، موافقت یا وصول و ایصال وجه یا مال یا سند پرداخت وجه را فراهم نماید به مجازات راشی بر حسب مورد محکوم می شود. شخص موضوع حکم این ماده واسطه است و واسطه بین راشی و مرتشی مجازاتش همان مجازات راشی است که به مجازات از شش ماه تا سه سال و یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می گردد. ( منصور، ۱۳۸۳، ص۱۶۲).
۱- واسطه در رشاء را رایش نامند که عمل او با مصادیق معاونت در جرم تطبیق می کند اما مجازات راشی برای آن در نظر گرفته شده است .

۲- تعلیق جرم موضوع این ماده اشکالی ندارد.
۳- تحقق جرم موضوع این ماده منوط به آن است که ارتشاء یا شروع در ارتشاء محقق شده باشد.
۴- وکالت از سوی راشی برای پرداخت رشوه نیز مشمول این ماده است (زراعت،۱۳۸۴،ص۶۰۰).
۳-۷- تکرارتعدد جرم در رشاء و ارتشاء
تبصره یک ماده ۳ مقرر می دارد: مبالغ مذکور از حیث تعیین مجازات و یا صلاحیت محاکم اعم از این است که جرم دفعتاً واحده و یا به دفعات واقع شده و یا جمع مبلغ مأخوذه بالغ بر نصاب مزبور باشد، با توجه به تبصره فوق الذکر اگر کارمندی از یک نفر در چند نوبت رشوه دریافت کند چون عمل انجام شده همان عمل رشوه می باشد، تعدد دریافت وجه موضوع ارتشاء، موجب تعدد جرم نبوده منتها در تعیین مجازات، مجموع وجوه گرفته شده نصاب خواهد بود.
در خصوص تکرار جرم قابل ذکر است چنانچه هیچ یک از موارد رسیدگی نشده باشد به موجب مواد ۴۶و۴۷ ق. م. ۱ موجب تشدید مجازات خواهد شد لکن یک مجازات بیشتر تعیین نمی شود در حالتی که موردی از جرم قبلاً حکم صادر و اجرا شده باشد و بعد از اجرای آن متهم مرتکب جرم جدیدی گردد، آن به هر حال بسته به نظر حاکم است. .( صادقی،۱۳۸۹ ، ص۴۳۶).
در خصوص تعدد جرم رشاء و ارتشاء با جرائم دیگر بدین ترتیب است که قاعده جمع مجازاتها در خصوص موارد مطابق ماده ۴۷ ق. م. ۱ پذیرفته شده است و هر چند جرمی که انجام شده باشد مجازات همان عناوین با هم جمع و اجرا می گردد. (بازگیر، ۱۳۸۹، ص۲۳۷).
۱-اخذ رشوه در چند نوبت مستوجب تعدد جرم و مجازات نیست و مجموع مبالغ ، ملاک مجازات است ( رأی شماره ۴۶۹ – ۲۶/۲/۱۳۱۹ ، ش ۵ ، د.ع.ک ) در اینجا تعدد جرم وجود دارد اما به دلیل شبیه بودن جرائم ، یک مجازات اعمال می گردد و این مورد می تواند از علل مشدده مجازات باشد.
۲- تعدد دفعات ارتشاء همیشه موجب تعدد جرم نیست مانند کارمندی که به دفعات از یک نفر رشوه بگیرد ( رأی شمار ۴۶۹ – ۲۶/۲/۱۳۱۹ ، ش ۵ ، د. ع. ک ).
۳- جرائمی که حداکثر مجازات آنها مؤثر در تکرار جرم نیست در تعدد جرم موجب افزایش یا تشدید مجازات نخواهد بود ( زراعت ، ۱۳۸۴ ، ص ۶۰۳ ).
۳-۸- عناصر تحقق رشوه در حقوق
رشوه از جمله جرایمی است که ارتکاب آن از نظر شرع مقدس اسلام ارتکاب آن مذموم و ناپسند شمرده شده است به طوری که شارع در این خصوص مقرر داشته:” الراشی و المرتشی کلا هما فی النار".رشوه در لغت به معنای وجه و یا مالی است که برای ابطال حق و احقاق باطل پرداخت می شود، لکن در اصطلاح قانون، قبول وجه و یا مالی است که کارکنان دولت یا سایر کارکنان مصرح در ماده ۳ق.ت.م.م.۱ .۱. ک به سبب انجام وظیفه دریافت می کنند. با توجه به تعریف فوق هبه، تحفه، قرض الحسنه مشمول این ماده نمی شود.(بازگیر، ۱۳۸۹، ص۲۳۴).
رشوه یک عنوان کلی است که خود در برگیرنده سه عنوان ذیل است:
الف) ر۸۸۸شاء
ب) رایش
ج) ارتشاء
در ابتدا به بیان تعریف کلی از این جرم پرداخته سپس به ترتیب به عنصر مادی، معنوی و قانونی این جرم می پردازیم:
۳-۸-۱- رشاء
رشاء در لغت به معنای پرداخت مال، اعم از وجه نقد و سند پرداخت است به منظور انجام غیرقانونی عملی اعم از اینکه قانوناً حق فرد باشد یا اینکه اصل عمل غیرقانونی باشد کاری است که انجام دهنده آن را نیز راشی می نامند. در مورد جرم رشاء نیز مطابق ماده اول کلی حقوق جزا و مانند سایر جرائم سه عنصر وجود دارد که در ذیل به ترتیب آنها را بیان می داریم: ( اقتدانی، بی تا ،ش ۱۵۳، ص۱۵۳ ).
عنصر مادی
عنصر مادی یا “کالبد جرم” که همان تحقق اراده مرتکب در عالم واقع است نیروی است که می خواهد در عالم خارج چیزی را تغییر دهد و از سوی علمای حقوق عمل مجرمانه نامیده می شود. زمانی جرم انجام شده یا کامل انجام شده یا کامل محسوب می شود که تغییر صورت حاصل شده باشد. اجرای جرم ممکن است در یک آن باشد و با یک عمل انجام گیرد و یا در طول زمان و با تحقق چند عمل. برای اینکه جرمی وجود خارجی پیدا کند پیدایش عنصر مادی ضرورت دارد، زیرا فکر و قصد مجرمانه به تنهایی برای ارتکاب جرم کافی نیست و اگر سیاست جزایی کشور صرف قصد ارتکاب جرم را جرم بداند، در واقع بازگشت به دوران دادگاههای تفتیش عقاید یا همان انگیزاسیون است، که البته این امر با موازین شرع مقدس اسلام و نیز قواعد حقوق جزا هم خوانی ندارد.( رنجبر، علی ا، رنجبر ف، ۱۳۸۹، ص۳ ).
عنصر مادی جرم رشاءِ
پرداخت مال یا وجه یا سند پرداخت
راشی می بایست اقدام به دادن یکی از موارد مذکور در بالا نماید تا مرتکب جرم رشاء شناخته شود که البته این کار را می تواند بالمباشره یا توسط شخص دیگری انجام دهد؛ صرف پیشنهاد در رشوه، نمی تواند مشمول مقررات کیفری رشاء و ارتشاء گردد بلکه باید عمل فیزیکی مبنی بر دادن و گرفتن صورت گرفته باشد چه این پیشنهاد از سوی راشی باشد، چه از سوی مرتشی؛ در تحقق رشوه فقط مال و چیزهای در حکم مال ملاک می باشد و نه چیزهای غیرمالی، بحث در مورد مالیت داشتن نیز به قدر کافی در کتب حقوق مدنی صورت گرفته و تنها ذکر این مورد کافی است که مال آن چیزی است که در عرف عقلاً در ازای آن پول پرداخت شود و از این نکته نیز نباید غافل شد که مال می بایست مشروعیت نیز داشته باشد یعنی شارع مقدّس آن را قابل تملک بداند. البته گاهی عمل پرداخت به گونه ای غیر از دادن مال به طور مستقیم به طرف مقابل (مرتشی) است که این فرض در ماده ۵۹۰ بیان شده است: اگر رشوه به صورت وجه نقد نباشد بلکه مالی بلاعوض یا به مقدار فاحش ارزان تر از قیمت معمولی یا ظاهراً به قیمت معمولی و واقعاً به مقدار فاحشی کمتر از قیمت مستخدمین دولتی اعم از قضایی و اداری بطور مستقیم یا غیرمستقیمی منتقل شود یا برای همان مقاصد مالی به مقدار فاحشی گرانتر از قیمت مستخدمین و مأمورین مزبور مرتشی و از طرف معامله راشی محسوب می شود. ( منصور، ۱۳۸۳، ص۱۶۱).
این ماده به صراحت معاملات صوری که برای پرداخت رشوه صورت می گیرد را بیان نموده و جای هیچ نوع شک و شبهه ای را در این مورد باقی نگذاشته است، و نیز در معاملات غیرنافذ در صورتی که مالک آن را تنفیذ نماید زمان تحقق بزه رشاء بر طبق نظریه کاشف بودن تنفیذ همان زمان عقد محسوب می گردد البته انجام معامله ای که دارای شرایط صحت عقد نیست، را نمی توان انتقال مالکیت دانست.
از ماده فوق الذکر این مطلب نیز استفاده می شود که جرم رشاء جرمی است فعلی تنها با فعل مثبت محقق می شود و نیز جرمی مقید است یعنی صرف پرداخت، جرم نیست و باید از سوی مرتشی، قبول صورت گیرد تا بزه رشاء محقق شود.
در مورد جرم رشاء ماده ۵۹۲ اشعار می دارد که: هر کس عالماً و عامداً برای اقدام به امری یا امتناع از انجام امری که از وظایف اشخاص مذکور در ماده (۳) قانون تشدید ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۵/۹/۱۳۶۷ مجمع تشخیص مصلحت نظام می باشد وجه یا مالی یا سند پرداخت وجه یا تسلیم مالی را مستقیم یا غیرمستقیم بدهد در حکم راشی است و به عنوان مجازات علاوه بر ضبط مال ناشی از ارتشاء حبس از شش ماه تا سه سال و تا (۷۴) ضربه شلاق محکوم می شود. ( منصور، ۱۳۸۳، ص۲۳۲).
تبصره

بخش یکم: جرائم و مجازاتها
فصل یک: جرایم علیه محرمانگی داده ها یا سیستمهای رایانه ای و مخابراتی:
دسترسی غیر مجاز
شنود غیر مجاز
جاسوسی رایانه ای
فصل دوم: جرایم علیه صحت و تمامیت داده ها یا سیستمهای رایانه ای و مخابراتی
جعل یارانه ای
تخریب و ایجاد اختلال در داده ها یا سیستمهای رایانه ای و مخابراتی
ممانعت از دست یابی
فصل سوم: کلاهبرداری رایانه ای
فصل چهارم: جرایم علیه عفت و اخلاق عمومی
فصل پنجم: توهین و هتک حیثیت
- (تغییر در صوت، فیلم یا تصویردیگری و انتشار آن، انتشار فیلم، صوت یا تصویر خصوصی و خانوادگی، نشر اکاذیب)
فصل ششم: سایر جرایم
(انتشار،توزیع یا معامله داده ها و نرم افزارها و وسایل ارتکاب جرم رایانه ای در اختیار قرار دادن گذر واژه یا داده هایی که امکان دسترسی غیر مجاز فراهم کند.)
گفتار ششم: صلاحیت کیفری در فضای سایبر
به هنگام طرح یک دعوای حقوقی، به ویژه اگر راجع به یک قرار داد باشد، مرجعی که برای حل اختلاف به آن مراجعه شده، به دنبال تعیین دوموضوع خواهد بود:۱) حقوق ماهوی کدام کشور نسبت به آن قابل اجراست؛ و ۲) دادگاههای کدام کشور صالح به رسیدگی هستند. برای مثال دوتاجر ایرانی و انگلیسی می توانند قانون کشور سوئیس را مبنای حل اختلافات احتمالی خویش قرار دهند.این اقدام با هیچ منع قانونی مواجه نیست و مطابق اصل آزادی اراده اشخاص در امور مدنی معتبر و قابل قبول است.

هنگامی که یک موضوع کیفری نزد محکمه ای مطرح می گردد، به قیاس دعاوی مدنی آن محکمه موظف است تنها نسبت به یک مسأله تعیین تکلیف کند و آن احراز صلاحیت خود در رسیدگی به آن موضوع است. به عبارت دیگر در اینجا لازم الاجرا بودن قوانین کیفری مفروض انگاشته شده است و فقط دادگاه موظف است نسبت به صلاحیت خویش اظهار نظر کند. هرچند از اشخاص نیز این اختیار سلب شده که برای امور کیفری خویش ، همانند امور مدنی بر سر قانون یک کشور خاص توافق کنند، مگر اینکه به نحوی به طور ارادی مرتکب جرم شوند که خود به خود قانون جزای کشور مورد نظرشان بر آنها حاکم گردد.
به این ترتیب میان قوانین کیفری با قوانین حقوقی این تفاوت وجود دارد که ریشه آن به ضرورت حفظ اقتدار و حاکمیت کشورها بر قلمرو حاکمیتی شان بر می گردد. به عبارت دیگر یکی از ابزارهای مهم اعمال حاکمیت کشورها قوانین کیفری هستند، حال آنکه قوانین حقوقی چنین خاصیتی ندارند.با توجه به این توضیحات به نظر می رسد تفاوت دو مفهوم قابلیت اجرای قانون^[۹۱] و صلاحیت^[۹۲] روشن شده باشد. در واقع تفکیک این دو در حقوق خصوصی معنا دارد و گرنه حقوق کیفری تنها با مفهوم صلاحیت سر وکار دارد و لازم الاجرا بودن قانون کیفری مفروض است. حال باید دید مفهوم صلاحیت کیفری چیست؟ از این نگاه خاص، صلاحیت کیفری عبارت است از شایستگی و اختیاری که به موجب قانون برای مراجع جزایی جهت رسیدگی به امور کیفری واگذار شده است. از همین مفهوم ساده چنین استنباط می شود که کلیه قواعد و مقررات مربوط به صلاحیت آمره هستند و از آنجا که جلوه ای از اقتدار حاکمیت را به نمایش می گذارند، اعمال آنها در راستای برقراری نظم عمومی است. فلذا هیچ گونه تغییری مطابق اراده افراد در آن ایجاد نمی شود. حال آنکه در دادرسی های مدنی اصل بر اعمال صلاحیت نسبی است که اراده افراد در آن نقش تعیین کننده ای دارد و موارد خاصی که به صلاحیت ذاتی ارجاع می گردد،استثنائاتی هستند که در قانون برای حفظ نظم عمومی مشخص شده اند.^[۹۳]
با این حال شایسته نیست مفهوم صلاحیت تنها نسبت به محاکم کیفری تعبیر و تفسیر شود و در واقع، با اتخاذ یک رویکرد کلان، به خوبی می توان آن را به ماهیت اقدامات کیفری و کلیه توابع آن تسری داد. ارکان اصلی صلاحیت در حوزه حقوق کیفری عبارت است از : ۱) صلاحیت تقنینی^[۹۴]؛ ۲) صلاحیت قضایی^[۹۵]؛ ۳) صلاحیت مجریان قانون. ^[۹۶]
بند اول: صلاحیت تقنینی:
این اصطلاح به اقدامات قانون گذار اشاره دارد که به هنگام شناسایی محتوای هنجارها و حوزه تحت شمول آنها انجام می دهد. البته عده ای این مفهوم را از حوزه صرف تقنین فراتر برده و صدور آئین نامه ها یا بخش نامه ها را که به فراخور به عهده قوای مجریه و قضاییه است هم تحت شمول این مفهوم قرار داده اند. در هر حال، وظیفه هیأت حاکمه در اینجا در این است که فعالیت ها، روابط، وضعیت یا منافع اشخاص در امور مختلف را قاعده مند سازد، حال چه از طریق قانون چه از طریق ابلاغ بخشنامه یا آئین نامه.
آنچه در اینجا ضرورت دارد مورد تأکید قرار گیرد این است که بدانیم قانون گذار در چه مواردی به خود اجازه انشای قانون در حوزه کیفر را می دهد. به عبارت دیگر از کدام فعالیت ها برای حفظ نظم عمومی اراده اشخاص راسلب می کند. توجه به این مسأله به خوبی پیوند میان صلاحیت کیفری تقنینی و قضایی را نشان می دهد. به طور کلی ، قانون گذار در چهار حالت به فعالیت های ارتکابی، صلاحیت تقنینی کیفری اعمال می کند که عبارت است از: ۱) محل ارتکاب فعل؛۲) تابعیت؛۳) حمایت از امنیت و منافع ملی؛ ۴) اجماع جهانی. در ادامه به ترتیب به بررسی آنها می پردازیم:
۱-محل ارتکاب جرم
چنانچه تمام یا بخشی اساسی از عنصر مادی فعل سرزنش آمیز مورد نظر در داخل قلمرو سرزمینی ارتکاب یابد، قانون گذار در راستای اعمال حاکمیت بر قلمرو خود نسبت به آن جرم انگاری خواهد کرد. این اصل بیشتر از جانب کشورهای تابع حقوق عرفی مورد توجه قرار گرفته است. در قسمت بعد به نحوه اعمال آن در حوزه صلاحیت قضایی اشاره خواهد شد.
برای مثال، در قسمت دوم از بخش نهم کد کیفری آلمان چنین آمده است: «در شرایط ذیل ارتکاب فعل در قلمرو سرزمینی مفروض انگاشته می شود: ۱) در هر مکان که مباشر آن را مرتکب شده باشد یا در حالت ترک فعل باید فعلی را مرتکب شده باشد یا در خصوص نتیجه آن، عنصری از جرم محسوب شود که مباشر با آگاهی مرتکب می شود یا باید از آن آگاهی داشته باشد؛ ۲) تحریک یا معاونت نه تنها در محلی که فعل ارتکاب یافته به وقوع پیوندد، بلکه نسبت به هر محلی که تحریک کننده یا معاون عمل کرده یا در حالت ترک فعل باید عمل می کرده یا در خصوص آگاهی او، آن فعل بایدبه انجام می رسیده نیز صادق است. اگر تحریک کننده یا معاون در خصوص یک فعل فرامرزی در داخل فعل خود را مرتکب شده باشد، در اینجا نیز قانون کیفری آلمان نسبت به تحریک یا معاونت قابل اجرا خواهد بود، حتی اگر آن فعل مطابق قانون محل ارتکاب فعل مباشر قابل مجازات نباشد.»
در کشور ما نیز این اصل پذیرفته شده است. در ماده ۳ قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۷۰ چنین آمده است « قوانین جزایی در مورد کلیه کسانی که در قلمرو حاکمیت زمینی، دریایی و هوایی جمهوری اسلامی ایران مرتکب جرم شوند، اعمال می گردد، مگر آنکه به موجب قانون ترتیب دیگری مقرر شده باشد.»^[۹۷]
۲-تابعیت
در اینجا قانون گذار کیفری به جای تأکید بر قلمرو سرزمینی خود که مطابق قوانین بین المللی به رسمیت شناخته شده است، اتباعش را هدف قرار می دهد. لذا دیگر تفاوتی نمی کند که آن فعل سرزنش آمیز جرم انگاری شده و در کدام از کره خاکی ارتکاب یافته است. این اصل بیشتر از جانب کشورهای تابع نظام حقوق رومی ژرمنی نوشته مورد توجه قرار گرفته است. اما به هنگام اعمال آن در مجموعه قوانین جزایی کم و بیش یک مقرره مهم تکمیلی را هم در کنار آن قید کرده اند و آن اینکه کشور محل ارتکاب نیز آن را جرم انگاری کرده باشد یا اینکه کشور مورد نظر نتواند نسبت به آن اعمال صلاحیت کیفری کند. برای مثال کد کیفری آلمان مقرره مشابهی دارد. کشور هلند این مقرره تکمیلی را منحصر به جنایات^[۹۸] و جنحه ها ^[۹۹]مستثنی کرده است.
همچنین، گاهی اوقات ، قانون گذار کیفری تصمیم می گیرد در راستای اجرای شایسته عدالت، حوزه صلاحیت تابعیتی را به قربانیان جرایم نیز تسری دهد. اما از آنجا که این اقدام با اقبال مواجه نشده است، از آن به صلاحیت تابعیتی منفعل^[۱۰۰] یاد می شود که در مقابل صلاحیت تابعیتی^[۱۰۱] فعال که نسبت به مرتکبین جرایم مصداق دارد قرار می گیرد. هرچند در مورد برخی از جرایم که وجدان جمعی جامعه^[۱۰۲] را تحریک و جریحه دار می سازد یا اینکه تعداد زیادی از شهروندان از جرم ارتکابی متضرر می گردند و در واقع یک مطالبه ملی برای برخورد با مرتکب جرم شکل می گیرد، اعمال این نوع صلاحیت نه تنها غیر منطقی و نامتعارف نخواهد بود، بلکه ضروری و اجتناب ناپذیر است. هم اکنون در خصوص برخی جرایم مهم که اسناد بین المللی نیز راجع به آنها به تصویب رسیده است، حق اعمال صلاحیت تابعیتی بزه دیده به رسمیت شناخته شده است. برای مثال کنوانسیون راجع به گروگان گیری به دول اجازه داده نسبت به اتباع گروگان گرفته شده شان علیه اتباع خارجی صلاحیت کیفری قائل شوند. در پایان، قانون مجازات اسلامی کشورمان در ماده ۷ خود راحع به صلاحیت تابعیتی چنین مقرر کرده است:«علاوه بر موارد مذکور در مواد ۵ و۶ هر ایرانی که در خارج ایران مرتکب جرمی شود و در ایران یافت شود طبق قوانین جزایی جمهوری اسلامی ایران مجازات خواهد شد.»^[۱۰۳]
۳-حمایت از امنیت و منافع ملی
کشورهای تابع نظام حقوق نوشته برای اعمال صلاحیت کیفری خود به قاعده دیگری نیز متوسل می شوند و آن در جایی است که یک فعل سرزنش آمیز امنیت و منافع ملی کشور را تهدید کند. البته این سخن به این معنا نیست که کشورهای تابع نظام حقوق عرفی به آن متوسل نشوند، اما میزان اتکا متفاوت است. به هر حال، این اصل در جایی نظر قانون گذار کیفری را به خود جلب می کند که قربانی فعل سرزنش آمیز ، دولت یا حتی خود حاکمیت باشد.
نکته دیگر این است که بر خلاف صلاحیت جهانی که در ذیل به آن اشاره خواهد شد،هیچ وحدت ملاکی برای جرم انگاری وجود ندارد و هر کشور می تواند متناسب با سیاست ها و خط مشی های خرد و کلان که دنبال می کند، طیفی از اقدامات را مغایر با امنیت و منافع ملی تلقی کند. برای مثال در فرانسه اعمالی از قبیل جعل اسکناس رایج کشور یا خدشه دار کردن امنیت دولت حتی اگر در خارج از مرزهای فرانسه رخ دهد، دادگاههای کشور می تواند مرتکب را تحت تعقیب قرار دهد.
به این ترتیب، به لحاظ اهمیت این مسأله در قوانین کشورها، نه محل ارتکاب فعل و نه تابعیت مرتکب مورد توجه قرار گرفته است و در واقع هر کس در هر جای دنیا چنین اعمالی را مرتکب شود، تحت شمول قوانین جزایی خواهد گرفت.
در پایان، ماده ۵ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ اشعار می دارد: « هر ایرانی یا بیگانه ای که در خارج از قلمرو حاکمیت ایران مرتکب یکی از جرایم ذیل شود و در ایران یافت شود و یا به ایران مسترد شود طبق قانون مجازات اسلامی ایران مجازات می شود: ۱) اقدام علیه حکومت جمهوری اسلامی ایران و امنیت داخلی و خارجی و تمامیت ارضی یا استقلال جمهوری اسلامی ایران. ۲) جعل فرمان یا دست خط یا مهر یا امضای مقام رهبری و یا استفاده از آن. ۳) جعل نوشته رسمی رئیس جمهوری یا رئیس مجلس شورای اسلامی و یا شورای نگهبان و یا مجلس خبرگان یا رئیس قوه قضاییه یا معاونان رئیس جمهور یا رئیس دیوان عالی کشور یا دادستان کل کشور یا هر یک از وزیران یا استفاده از آنها؛ ۴) جعل اسکناس رایج یا اسناد بانکی ایران مانند برات های قبول شده از طرف بانک ها یا چک های صادر شده از طرف بانک ها و یا اسناد تعهدآور بانک ها و همچنین جعل اسناد و اوراق قرضه صادره و یا تضمین شده از طرف دولت یا شبیه سازی و هر گونه تقلب در مورد مسکوکات رایج داخله.» در این رابطه به ویژه مواد ۴۹۸ به بعد این قانون قابل استناد است.^[۱۰۴]
۴-اجماع جهانی
در نهایت گروهی از افعال هستند که فارغ از هر چیز، در راستای حمایت از جامعه ملل و برای اینکه یک اقدام سرزنش آمیز جهانی محسوب می شوند، از سوی قانون گذاران کیفری مورد توجه قرار گرفته اند. تنها جایی است که می توان گفت جرم انگاری از حوزه حاکمیت و قلمرو سرزمینی کشورها فراتر رفته و در واقع این مهم را حقوق بین المللی به عهده گرفته است. لذا پرواضح است که موارد بسیار خاص و در عین حال قابل توجهی را در بر می گیرد تا اجماع جهانی در رابطه با آنها وجود داشته باشد. از جمله نمونه های بارز می توان به برده داری، جنایات جنگی، جنایات علیه بشریت،نسل کشی،نژاد پرستی، هواپیما ربایی و گروگان گیری اشاره کرد.
همچنین، در سال ۱۹۹۶، کمیسیون حقوق بین المللی کد کیفری جنایات علیه صلح و امنیت بشری را تهیه کرده است و در آن طیف وسیعی از جنایات علیه بشریت را تحت شمول قرار داده است که طی سال های اخیر برای بسیاری از آنها اسناد بین المللی خاصی به تصویب رسیده است. این جنایات عبارتند از: قتل عمد، نابودی، برده کشی، شکنجه، تعقیب کیفری(به دلایل سیاسی،نژادی، قومیتی) تجاوز به عنف،روسپیگری اجباری و سوء استفاده جنسی، در جایی که به شکل نظام مند یا گسترده انجام می شود و از سوی دیگر یک دولت یا سازمان یا گروهی پشتیبانی یا هدایت می شود و در خصوص جنایات جنگی نیز علاوه بر موارد فوق اقدامات تروریستی نیز تحت شمول قرار گرفته است.
در این رابطه، ماده ۸ قانون مجازات اسلامی کشورمان چنین اشعار می دارد: « در مورد جرایمی که به موجب قانون خاص یا عهود بین المللی مرتکب در هر کشوری که به دست آید محاکمه می شود اگر در ایران دستگیر شد طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران محاکمه و مجازات خواهدشد.»
بند دوم: صلاحیت قضایی
پس از مرحله تقنین جزایی که برای حفظ حقوق شهروندان و پیشگیری از تعرض به آنها و همچنین، حفظ نظم و امنیت جامعه از سوی بالاترین مرجع حاکمیت به قانون گذار سپرده شده و از دخالت دیگر ارکان حاکمیت، یعنی قوای مجریه و قضائیه ممانعت به عمل آمده است، نوبت به انطباق موارد جرم انگاری شده با مصادیق ارتکاب یافته می رسد که مسلماً این مهم نیز همانند امر قانون گذاری کیفری ، در انحصار گروه خاصی از محاکم کیفری قرار دارد.
با این حال، با اینکه صلاحیت تقنینی کیفری در جرم انگاری افعال به واقع سرزنش آمیز نشأت می گیرد، اما در اینجا از انعکاس ارزش ها، حرمت ها، منافع و مصالح فارغ گشته و به اجرای آنها نزدیک می شویم. لذا با اینکه اصول و قواعد کلی یکی است، ولی ساز و کارهای خاص خود را می طلبد که باید از سوی محاکم رعایت گردد. مهم تر از آن، ممکن است قانون گذار بنا به مصالحی، فعلی را جرم انگاری کند که اجرای آن با مشکلات بسیاری همراه باشد و این هنر محاکم است که با عنایت به اصول و ضوابط ماهوی، در مواردی به صلاحیت خود عمل کنند که از یک سو بر اقتدار حاکمیت افزوده گردد و اینگونه شایع نگردد که با وجود قوت تقنین، در اجرا ضعف هایی جدی وجود دارد و مخاطبین آن به واقع بر حتمیت، قطعیت و سرعت در اجرای قوانین کیفری ایمان داشته باشند و از سوی دیگر، خود را درگیر رسیدگی به جرایمی نکنند که با وجود برخورداری از اساس کیفری لازم،تأثیر قابل توجهی در تأمین نظم و امنیت ملی ندارد، به ویژه اکنون که به حد کافی دستگاه قضایی با خیل عظیم پرونده های کیفری مواجه نیز هست.
برای اینکه این مسأله به خوبی قابل درک گردد، کافیست حوزه هایی که در آن اقدامات اجرایی با مشکلات و موانع جدی روبروست مورد ملاحظه قرار گیرد. بدون شک، بارزترین آنها فضای سایبر است. در حال حاضر، بسیاری از کشورها یا مبادرت به تصویب قانون کیفری خاصی راجع به فضای سایبر کرده اند یا اینکه قوانین موجود را به نحوی اصلاح کرده اند که مصادیق سایبری را هم در بر می گیرند.باید دید محاکم آنها تا چه اندازه با استناد به همان قوانین خود را درگیر رسیدگی به جرایم سایبری کرده اند. در این دنیای بدون مرز، به راحتی راجع به یک فعل مجرمانه، محاکم ده ها کشور می توانند با استناد به قوانین ماهوی خود تشکیل پرونده داده و به ترتیب ساز و کارهای اجرای کیفری را پیاده کنند. اقدامی که نه تنها منطقی و عاقلانه نیست، بلکه در عمل هم اگر محال نباشد، با مشکلات بسیاری همراه است.لذا باید چاره ای دیگر برگزیده شود.^[۱۰۵]
بند سوم: صلاحیت اجرایی
آخرین طبقه از حوزه صلاحیت کیفری که در دکترین حقوقی برخی کشورها منعکس شده است، نظیر ایالات متحده امریکا صلاحیت اجرایی است و به معنی اختیار دولت به مفهوم عامآن در اجرا یا الزام شخص مسئول یا مجازات مرتکب موارد نقض قوانین و مقررات است، چه به موجب حکم دادگاه باشد و چه به موجب اختیارات اجرایی، اداری، پلیسی یا دیگر اقدامات غیر قضائی .در عمل – که در فرایند قضایی دنبال می شود- این نوع صلاحیت به دو شکل به اجرا در می آید: ۱) تحقیق و دستگیری؛ ۲) اجرای حکم قضایی. اقدام اول را می توان صلاحیت پیش از دادرسی( که به محاکمه منجر می شود) و دیگری را صلاحیت پس از دادرسی ( که به اجرای حکم صادره منجر می شود) تعبیر کرد.
نکته حائز اهمیتی که در اینجا وجود دارد این است که صلاحیت اجرایی دولت، چه پیش و چه پسادادرسی، غالباً در انحصار قلمرو سرزمینی است. لذا اصولاً تحقیق و دستگیری یا اجرای حکم در فراسوی قلمرو سرزمینی امکان پذیر نمی باشد، مگر در یک حالت و آن در جایی است که کشور مربوط مجوز لازم را صادر کند. در غیر اینصورت، هر گونه اقدامی نقض حقوق بین المللی خواهد بود.^[۱۰۶]
گفتار هفتم: تعیین صلاحیت در جرایم رایانه ای
یکی از موضوعات چالش برانگیزی که امروزه جامعه جهانی با آن مواجه است بحث سوءاستفاده از رایانه می باشد که تمسک به قواعد و مقررات جرایم سنتی برای جرم انگاری و رسیدگی قضایی به آن به علت خصوصیات خاص اینگونه جرایم پاسخگو نمی باشد لذا دولتها علی الخصوص سیستم قضایی برای برقراری نظم و امنیت در جامعه وقانونمند کردن استفاده از محیط سایبری به فکر چاره افتاده اند تا با تاسیس قواعدی از سوءاستفاده مجرمان رایانه ای جلوگیری به عمل آوردند زیرا به استناد اصل اباحه و پیشرفت تکنولوژی و فناوری و استفاده از مزایای دولت الکترونیک نمی توان اصل موضوع را نفی کرد بلکه حکومت ها باید فضای استفاده از آن را سالم نمایند لذا به علت گسترده بودن موضوع در این مقاله سعی شده راجع به تعیین صلاحیت در جرایم رایانه در جمهوری اسلامی ایران و جامعه جهانی و قواعد صلاحیت در جرایم سنتی با توجه به ویژگیهای خاص جرایم رایانه ای بررسی تطبیقی انجام شود تا باعث ایجاد انگیزه و دغدغه در ذهن پژوهشگران گردیده و نتیجه تحقیقات آنها مساعدتی برای سیستم قضایی در تدوین و اصلاح قوانین مربوط به آن گردد.
بند اول: صلاحیت در رسیدگی قضایی به جرایم سنتی
قانونگذار جمهوری اسلامی ایران در مواد ۹-۳ قانون مجازات اسلامی و مواد ۶۲-۵۱ قانون آئین دادرسی کیفری به موضوع صلاحیت در رسیدگی به جرایم به شرح زیر پرداخته است.
۱-  قسمتی از جرم در ایران واقع ونتیجه آن در خارج از قلمرو حاکمیت آن حاصل شود.
قسمتی از جرم در ایران یا خارج و نتیجه آن در ایران حاصل شود.
۳- هر ایرانی با بیگانه ای که در خارج از قلمرو حاکمیت ایران مرتکب جرایم خاصی شود ودر ایران یافت شود یا به ایران مسترد شود.

در لغت نامه دهخدا (۱۳۶۸) فساد به تباه شدن، ضد صلاح، به ستم گرفتن مال کسی را، شرارت و بدکاری، عمل ناشایست و ناپسند و … اطلاق شده است.
فساد، خارج شدن چیزی از اعتدال است، ‌کم، یا زیاد. (قاضی مرادی، ص۱۶۶)
فساد، ضد اصلاح است. پس مبارزه با فساد،زدودن زنگار فساد از هر چیزی است. (اصلاح، یعنی به هنجارآوردن نابهنجاری ها و به سامان آوردن نابسامانی ها و برچیدن بساط فساد) ^[۹]
آسیب یا فساد از کلمه لاتین (Rumpere) می آید که به معنای شکستن است. بنابراین در آسیب یا فساد چیزی می شکند یا نقض می شود. (صفری و نائبی ۱۳۸۰، ‌ص۱۴۵).

در فرهنگ و بستر تعریفی از فساد آمده که عبارتست از پاداشی نامشروع که برای وارد کردن فرد (کارگزار دولتی) به تخلف از وظیفه تخصیص داده شده پرداخت می شود (سرداری، ‌ ۱۳۸۰).
فساد عبارت است از شرارتی که بر همه جوامع تا حدودی تأثیر می گذارد و جوامعی را که شکنندگی بیشتر دارند به شدت دچار خفقان می کند(انادی، رفعت، ۱۳۷۵، ص۹).
۲-۱-۱-۳- تعاریف فساد اداری از دیدگاه های مختلف
بر حسب نگرش‌ها و برداشت‌ها از فساد اداری تعاریف متعددی ارائه شده است. ارائه تعریفی واحد، کامل و جامع از اصطلاح «فساد اداری»، کاری بسیار سخت و دشوار است؛ زیرافساد اداری، یک شیء، رفتار، یا نهاد نیست که بتوان مصادیق آن را نشان داد و به‌سادگی آن را تعریف کرد؛ بلکه مفهومی است که مصادیق آن را تنها در نمودهای آن می‌توان یافت و از طریق نشانه‌ها و عوارضش آن را شناخت. همچنین فساد اداری، ابعاد مختلفی دارد که به برخی از این تعاریف‏ اشاره می‏شود تا عناصر اصلی آن مشخص شوند.
تعریف فساد اداری چه در محافل علمی و چه در مجامع بین ‏المللی سالها موضوع‏ مباحثات متعدد بوده است.هم‏ اکنون چنین به نظر می‏رسد که بیشتر به شیوع آن‏ می‏اندیشند تا ریشه آن.در هرحال،یکی از نخستین تعاریفی که در سال ۱۹۳۱ ارائه‏ گردید تعریفی است که«ژ.ژ سنتوریا»در قالب الفاظ ذیل عنوان کرد:«فساد اداری به‏ معنای استفاده غیرقانونی از قدرت دولت برای نفع شخصی است.» باوجودی که واژه «فساد اداری»اغلب به‏ عنوان مترادف«رشوه ‏خواری»به منظور شامل شدن مثلا هرنوع‏ رشوه که به بخش خصوصی داده و یا دریافت می‏گردد، به کار برده می‏شود،
محدود نمودن قلمرو آن به رشوه‏ خواری که دستگاه دولتی را تحت‏ تأثیر قرار می‏دهد متداول ‏تر می‏باشد. براساس گزارش وزیر دادگستری ایتالیا در نوزدهمین کنفرانس وزرای‏ دادگستری گروه چند منظوره فساد اداری^[۱۰] «عبارت است از رشوه‏ خواری یا هرگونه‏ رفتار دیگر در برخورد با افراد مسؤول در بخش دولتی یا بخش خصوصی که موجب‏ نقض وظایف این افراد گردد و یا هرگونه رابطه دیگر از این نوع به قصد کسب امتیازات‏ ناشایست از هرنوع برای خود یا دیگران»…از این‏رو می‏توان گفت که فساد اداری نتیجه‏ انحصاری کردن قدرت توأم با اقدام به تصمیم ‏گیری بدون داشتن مسؤولیت نسبت به‏ انجام آن است.^[۱۱]
ساموئل هانتینگتون فساد اداری را به رفتار آن دسته از کارکنان بخش عمومی که برای منافع خصوصی خود ضوابط پذیرفته شده را زیر پا می گذارند اطلاق می کند. (هانتینگتون، ۱۳۷۰، ص۹۰)
تانزی^[۱۲] در تعریفی دیگر معتقد است که یک کارمند یا مسؤول دولتی‏ هنگامی مرتکب فساد اداری شده است که در اتخاذ تصمیمات اداری تحت‏ تأثیر منافع‏ شخصی و یا روابط و علایق خانوادگی و دوستی های اجتماعی قرار گرفته باشد (تانزی، ۱۹۹۴، ص۳ ). در این‏ تعریف سه انگیزه ۱- نفع شخصی مستقیم ۲-دریافت رشوه نقدی یا غیرنقدی از شخص ثالث ۳-کمک به دوستان و خویشاوندان مدنظر قرار گرفته است. بنابراین، فساد اداری بر حسب منافع عمومی آن گروه از اقدامات کارمندان و مسؤولین دولت است‏ که اولاً به منافع عمومی لطمه نزند و ثانیا هدف از آن رساندن فایده به عامل (کارمند اقدام کنند) یا به شخصی ثالث است که عامل را اجیر کرده باشد (حبیبی،۱۳۷۵، صص۹-۵۷).
دیوید.جی.گولد فساد اداری را «سوءاستفاده شخصی از منابع عمومی توسط کارمندان دولت»تعریف نموده است.(سام کن،۱۳۷۳،۲۰)
اما در مفهوم لغوی، ادیبان در فرهنگهای فارسی واژه فساد را به تباه شدن معنا کرده ‏اند. (همان،ص۱۸). در زبان لاتین که ریشه اکثر زبانها در کشورهای پیشرفته صنعتی‏ است واژه معادل فساد^[۱۳] به‏ معنای شکستن یا شکسته شدن در زبان‏ فارسی است و مفهوم آن این است که شیئی مادی یا غیرمادی شکسته شده باشد. در اینجا منظور شکسته شدن قانون، عرف، اخلاق، رفتار و یا اغلب موارد تخطی از مقررات‏ دولتی است(حبیبی،۱۳۷۵، ص۳۰).
گونارمیردال^[۱۴] عقیده دارد فساد اداری به صورت های گوناگون اعم از انحراف یا اعمال قدرت شخصی و استفاده نامشروع از مقام و موقعیت شغلی قابل اطلاق است.
تعریف عام و کلی بانک جهانی و سازمان‌ شفافیت بین‌الملل از فساد اداری- تقریباً در سطح جهانی پذیرفته شده- عبارت است از : سوءاستفاده از اختیارات دولتی (قدرت عمومی) برای کسب منافع خصوصی، تحت تأثیر منافع شخصی یا روابط و علایق خانوادگی (World Bank,1997, p. 102).
تعریف حقوقی (قانونی): فساد اداری استفاده غیرقانونی از اختیارات اداری/ دولتی برای نفع شخصی است. تئوبالد آسیب اداری را استفاده غیر قانونی از اختیارات برای نفع شخصی بیان می کند. (Thoobald, 1990,2P).
فساد اداری عبارت است از ضایع نمودن منابع دولتی طی یک فرایند نهادینه شده شخصی به وسیله مستخدم کشوری(هانگیتون، ۱۳۷۰) آن گروه از اقدامات کارگزاران حکومت است که : اولاً) به منافع عمومی لطمه بزند. ثانیاً) هدف از انجام آن رساندن فایده به عامل یا شخص ثالثی باشد که عامل را برای انجام این کار اجیر کرده است. (۵۴P ، ۱۹۷۰، Rogow)
سناتور آمریکایی^[۱۵] فساد اداری را به درستی سرطان جامعه نام نهاده بود. به راستی که فساد اداری شبیه سرطان است که در نهاد دولت رشد می کند، ‌ بدن را تضعیف کرده و آنرا نابود ساخته، باعث ناتوانی دولت شده و در نهایت به طور قطعی درمان پذیر نبوده و منجر به مرگ بدن می شود.
مفهوم کلی فساد اداری از دیدگاه سازمان مدیریت و برنامه ریزی : اقدام های مأموران دولتی با هدف انتفاع وبهره برداری برای خود و یا اشخاص دیگر و یا در قبال دریافت مال خود و یا اشخاص دیگر که از راه های زیر انجام می پذیرد :
نقض قوانین و مقررات اداری
تغییر و تفسیر قوانین و مقررات و ضوابط اداری
تغییر در قوانین و مقررات اداری
خودداری ، کند کاری یا کوتاهی در انجام وظایف قانونی در قبال ارباب رجوع
تسهیل و یا تسریع غیر عادی در انجام کار برای اشخاص معین در مقایسه با دیگران .
بطور کلی فساد حالتی است در نظام اداری که از اکثر تخلفات مکرر و مستمر کارکنان بوجود می آید و آن را از کارایی مطلوب و اثربخش مورد انتظار باز می دارد، بنابراین تخلفات اداری باعث فساد اداری می شوند. البته هر تخلفی باعث فساد اداری نمی شود بلکه باید ویژگی های خاصی داشته باشد که مهم ترین آنها مکرر بودن، استمرار داشتن ، نهادینه بودن و تاثیر نسبتاً زیاد داشتن در سطوح مختلف سازمانی است.
۲-۱-۲- تاریخ رشوه و فساد اداری در تاریخ ایران
اتفاقات و حوادثی که اخیرا در سطح جامعه بین‏ المللی و حتی در کشورهای مختلف‏ پیش‏آمده سبب گردیده است که جامعه بین‏ الملل توجه بیشتری به اثرات این معضل‏ داشته باشد و از طرفی این رویدادها نشانگر آسیب ‏پذیری جوامع مترقی در مقابل فساد اداری می‏باشد که گاه در بعد کلان حتی به تدابیر سیاسی خدشه‏ ها و ضربه‏ هایی وارد کرده و جایگزین کردن آنها غیرممکن یا طولانی می‏باشد.این بحث در کشورهای دارای‏ اقتصاد در حال گذر و در حال توسعه و به لحاظ داشتن روند خصوصی‏ سازی بسیار مهم‏ و باید تدابیر اتخاذ شده در این راستا به صورتی باشد که روند خصوصی‏ سازی را مختل‏ نسازد^[۱۶] .
فساد اداری از حساسیت سیاسی بسیار بالایی برخوردار شده است و دولتها به‏ خاطر حفظ مشروعیت سیاسی ناچار هستند به این مسأله توجه کنند. لیکن شواهد نشان‏ می‏دهد که قبل از تحولات سیاسی نیز پادشاهان و سلاطین و حکومتهای خودکامه با مشکل فساد اداری مواجه بوده ‏اند و در متون باستانی اشارات متعددی به این پدیده شده‏ است که نشان می‏دهد که حکومتها همیشه نگران سوءاستفاده شخصی صاحب‏ منصبان‏ وکارگزاران دولتی از موقعیت و امتیاز شغلی خودبوده ‏اند. از قرن چهاردهم نیز متفکر برجسته جهان اسلام‏ ابن خلدون به فساد اداری توجه داشته و علت اصلی آن را علاقه شدید طبقات حاکم به‏ زندگی تجملاتی عنوان می‏کند. به اعتقاد ابن خلدون،هزینه بالای تجملات، طبقات‏ حاکم را وادارمی‏کند به روش های فساد اداری متوسل شوند (حبیبی،۱۳۷۵ ، ص۱۲).
اما در مورد ایران، کنت دوگوبینو، متفکر و نویسنده نامدار فرانسوی در کتاب سه‏ سال در ایران به اخلاق و عادات و رسوم ایرانیان با نظری انتقادی می‏نگرد و می‏نویسد: یکی از عیوب بلکه یکی از بلاهایی که در ایران ریشه دوانیده و قطع ریشه آن هم کاری بسیار مشکل و بلکه محال می‏باشد رشوه‏ گیری است.این امر به قدری رایج است که از شاه تا آخرین مأمور جزء دولت
رشوه می‏گیرد، محال است که شما در ایران با یکی از مأمورین دولتی کاری داشته باشید و موفق شوید که بدون پرداخت رشوه کار خود را بگذرانید. وی برای مثال به این مورد اشاره می‏کند که در زمان ناصر الدین شاه،رکن الدوله‏ صدوپنجاه هزارتومان دادوحاکم فارس شد(راوندی،۱۳۷۱،ص۱۷۳).
از جمله کسانی که با این سنت بد در دربار و طبقه حاکم به شدت مبارزه کرد و در نهایت هم به دلیل همین اخلاقش و پاره‏ای دلایل دیگر کشته شد امیر کبیر بود. وی به‏ درستی این مسأله را شناخته بود و راه‏ حلهای درستی برای زمان خودش انتخاب کرده‏ بود. قاطعیت وی نیز اضافه بر راه‏ حلهایش مسأله را آسان تر و راحت‏ تر حل می‏نمود.
امیر کبیر با دو حربه کاری به پیکار با این مسأله برخاست، یکی با درستی و پاکدامنی‏ خود که قانون اعلام رشوه‏ خواری را نهاد و دیگر با سیاست سختی که به قانونش نیروی‏ اجرایی بخشید.
اما در بحث پرداخت و دریافت رشوه در قراردادها نیز جالب است نکته‏ ای و موردی‏ ذکر شود. قرارداد ۱۹۱۹ بین ایران و انگلیس نمونه بارزی از فساد دستگاه اداری ایران‏ پس از مشروطیت است، به‏ طوری که در اسناد سری وزارت خارجه انگلیس چنین آمده‏ است: فتح الله اکبر معروف به سپه دار اعظم رشتی رییس الوزرای احمد شاه بابت تصویب‏ قرارداد، مطالبه پورسانت نموده است و این موضوع در گزارش «نرمان» سفیر انگلیس در ایران به«لرد کرزن» وزیر خارجه انگلیس منعکس است. سپه دار در ارتباط با تصویب این‏ قرارداد در مجلس مطالبه یکصد هزار لیره برای خود و وکلای ذی نفوذ در مجلس‏ می‏نماید(افشاری،۱۳۷۳،ص۱۴).
پس از انقلاب مشروطیت و آشنایی مردم با زندگی و حکومت کشورهای اروپایی و مداخله آنان در امور کشورداری و حضور نمایندگان واقعی مردم به‏ ویژه در دوره اول‏ مشروطیت در مجلس شورای ملی مبارزه با رشوه ‏خواری و فساد شکل جدی به خود گرفت و روزنامه‏ ها به نشر موارد فساد پرداختند و دولتها در حد توانایی خود به منظور حفظ وجهه ملی در این راه قدمها برداشتند (افشاری ، همان،ص۱۳).
این موارد گوشه‏ هایی از تاریخ رشوه و فساد اداری در تاریخ ایران است. البته موارد بسیار بیشتر از اینها هستند حتی در جامعه امروزین ما هم این مسأله علناً وجود دارد و همگان به نوعی به گسترده بودن این شبکه ‏ها و چنگ انداختن آنها در نظام اداری و اقتصادی و حتی سیاسی، اذعان دارند. در جدیدترین موردی که بعد از انقلاب در مورد بنیاد مستضعفان مطرح شد و اعضای باند محاکمه شدند، مبلغی معادل ۱۲۳ میلیارد تومان اختلاس شده بود. اینها تنها گوشه‏ هایی کثیف شده و رسمی از قضیه بودند. صدها مورد دیگر از این قضایا را می‏توان با بازرسیهای موشکافانه‏ تر بیرون کشید.
در هرحال آنچه گفتنی است آن است که عموما موافق حل ریشه ‏ای مسأله‏ اند. اما ممکن است خود نیز بر ریشه‏ ها نشسته باشند و به همین دلیل خیلی راغب به عملی‏ شدن این مسایل نیستند و یا حتی اگر راغب باشند، شبکه‏ هایی در کار هست که مانع از آن می‏شوند.به نظر می‏رسد راه ‏حل نهایی، در قاطعیت مسؤولین در برخورد با مسأله‏ است.
۲-۱-۳- گزارش سازمان شفافیت بین الملل در تهیه شاخص فساد اداری
شاخص فساد اداری بر اساس اطلاعات و آمار ۲سال اخیر ۱۰ مؤسسه مستقل بین المللی تهیه شده است. همچنین نظرسنجی از تحلیلگران و مدیران تجاری هر کشور نیز در محاسبه شاخص فساد اداری نقش دارد.
در تهیه شاخص فساد اداری از تحلیل های منابعی همچون بانک توسعه آفریقایی ، بانک توسعه آسیایی، بنیاد برتلزمن ،واحد اطلاعات اقتصادی اکونومیست ، مؤسسه خانه آزادی، گلوبال اینسایت و بانک جهانی استفاده شده است.
عدد این شاخص (CPI) بین صفر تا ۱۰ است که کشور با کمترین نمره دارای بالاترین درجه فساد و بالعکس کشور با بالاترین نمره دارای کمترین درجه فساد است. در گزارش سال گذشته سازمان بین‌المللی شفافیت(transparency.org) ، ایران امتیاز ۲/۳ را کسب کرده و مکان ۱۴۱ جهان را به‌خود اختصاص داده بود. سازمان بین‌المللی شفافیت گزارش خود را بر پایه ارزیابی از فساد دولتی تنظیم می‌کند. شاخص‌های تعیین این فساد، اختلاس، رشوه‌گیری، خرید و فروش پست‌های دولتی، رشوه‌پذیری دستگاه قضایی، فساد مالی در میان سیاستمداران و مقام‌های دولتی، عدم ‌مقابله کافی یا ناکارایی در پیکار علیه مواد‌مخدر و غیره است.
در گزارش تازه‌ سازمان شفافیت بین‌المللی نام ۱۸۰ کشور جهان به‌چشم می‌خورد که رتبه‌ نخست را در این میان، کشور نیوزیلند به دست آورده است که در مبارزه علیه فساد در دستگاه‌های دولتی، بیشترین امتیاز را از آن خود کرده است.
طبق گزارش سازمان بین‌المللی شفافیت، سومالی فاسدترین کشور جهان است و در قعر جدول جای دارد. افغانستان به‌دلیل گسترش تجارت با مواد‌مخدر، در رده‌ ۱۷۹ یعنی یکی مانده به آخر قرار دارد. در کنار این دو کشور، کشورهای میانمار، سودان و عراق نیز جزء فاسدترین کشورهای جهان هستند. ایران ازنظر آلودگی به فساد اداری طی سالهای ۲۰۰۳ الی ۲۰۱۲ طبق جدول (۱-۲) می باشد.
جدول(۱-۲) : رتبه ایران از نظر آلودگی فساد اداری

 

سال

تعداد کشورها

رتبه ایران

• • دسته‌بندی، تفکیک و استخراج دقیق‌تر عامل‌ها برای اینکه سربار محاسباتی تحلیل به شکل قابل‌توجهی کاهش یابد.

 

• استفاده از الگوریتم‌های یادگیری مناسب و ارتقا نقشه مفهومی فازی برای دقیق‌تر شدن پیش‌بینی‌ها.

 

• تحلیل رو به عقب نقشه مفهومی فازی برای پی بردن به عامل‌های اساسی مربوط به یک عامل‌ هدف.

 

مراجع
امیری،بهنام.۱۳۹۰٫پیش بینی الگوهای رفتاری مشتریان بانک جهت شناسایی روش مناسب برای ارائه سرویس های پیشنهادی، مجله دانش و فناوری ،سال اول،شماره ۴٫
اویسی، نوشین .۱۳۹۰٫تمایل به خرید مجدد آنلاین در تجارت الکترونیکی بین بنگاه و مصرف کننده با رویکرد کیفیت ارتباطات آنلاین (مورد مطالعه : دانشجویان دانشگاه علامه طباطبایی)، پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده مدیریت و حسابداری .
بخشی، مریم .۱۳۹۱٫ بررسی مدلی برای پذیرش بانکداری الکترونیکی با در نظر گرفتن عامل اعتماد مشتریان (مطالعه موردی یکی از بانک های دولتی ایران )، پایان نامه کارشناسی ارشد ،دانشگاه الزهرا، دانشکده فنی مهندسی .
علایی پور، حدیث . ۱۳۹۲٫ بررسی تاثیر کیفیت محصول و مدیریت ارتباط با مشتری در میزان تعهد و وفاداری مشتریان (مطالعه موردی :شرکت وند شیمی ساختمان ، تولید کننده ی افزودنی بتن ) ،پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان سمنان، دانشکده مدیریت وعلوم انسانی تابستان.
Adler, M., & Ziglio, E. 1996. Gazing Into The Oracle: The Delphi Method And Its Application To Social Policy And Public Health. Jessica Kingsley Publishers.‏
Aguilar, J. 2002. Adaptive Random Fuzzy Cognitive Maps. In Advances in Artificial Intelligence—IBERAMIA (pp. 402-410). Springer Berlin Heidelberg.‏
Aguilar, J. 2005. A Survey about Fuzzy Cognitive Maps Papers. International journal of computational cognition, ۳(۲), pp 27-33.
Amari, S. I. 1972. Learning Patterns and Pattern Sequences by Self-Organizing Nets of Threshold Elements. Computers Transactions on IEEE, ۱۰۰(۱۱), pp. 1197-1206.
Banini, G. A., & Bearman, R. A. 1998. Application of Fuzzy Cognitive Maps to Factors Affecting Slurry Rheology. International Journal of Mineral Processing, 52(4), pp. 233-244.
Berlyne, D. E. 1963. Motivational Problems Raised By Exploratory and Epistemic Behavior. Psychology: A study of science, 5, pp. 284–۳۶۴٫ New York, NY: McGraw-Hill.
Brown, J., Broderick, A. J., & Lee, N. 2007. Word Of Mouth Communication within Online Communities: Conceptualizing the online social network. Journal of interactive marketing, ۲۱(۳), pp. 2-20
Carlsson, C., & Fuller, R. 1996. Adaptive Fuzzy Cognitive Maps for Hyperknowledge Representation in Strategy Formation Process. Proceedings of International Panel Conference on Soft and Intelligent Computing, 3(2), pp. 43-50.
Carvalho, J. P., Paulo, J., José, C., & Tomé, A. B. 2000. Rule Based Fuzzy Cognitive Maps, Qualitative Systems Dynamics.‏ pp. 132-140.
Cetină, I., Munthiu, M. C., & Rădulescu, V. 2012. Psychological and Social Factors That Influence Online Consumer Behavior. Procedia-Social and Behavioral Sciences, ۶۲, pp. 184-188.
Cheung, C. M., Chan, G. W., & Limayem, M. 2005. A Critical Review of Online Consumer Behavior: Empirical Research. Journal of Electronic Commerce in Organizations (JECO), ۳(۴), pp. 1-19.
Constantinides, E. 2004. Influencing the online consumer’s behavior: the Web experience. Internet research, 14(2), pp.111–۱۲۶٫
Dennis, C., Merrilees, B., 2009. E-consumer behaviour. European Journal of Marketing, 43(9/10), pp.1121–۱۱۳۹٫
Durmaz, Y. 2014. The Impact of Psychological Factors on Consumer Buying Behavior and an Empirical Application in Turkey. Asian Social Science, 10(6), pp.194
Eden, C. 1992. On The Nature of Cognitive Maps. Journal of management studies, ۲۹(۳), pp. 261-265.
Esteban-Millat, I., Martínez-López, F. J., Luna, D., & Rodríguez-Ardura, I. 2014. The Concept of Flow in Online Consumer Behavior. In Handbook of Strategic e-Business Management pp. 371-402. Springer Berlin Heidelberg.‏
Georgopoulos, V. C., Malandraki, G. A., & Stylios, C. D. 2003. A Fuzzy Cognitive Map Approach to Differential Diagnosis of Specific Language Impairment. Artificial intelligence in Medicine, ۲۹(۳), pp. 261-278.‏
Hawkins, D., Best, R., Conley, K., 1983, Consumer Behavior: Implications for Marketing Strategy, Plano TX: Business Publications.
Hoffman, D. L., & Novak, T. P. 1996. Marketing in Hypermedia Computer-Mediated Environments: Conceptual Foundations. Journal of Marketing, 60(3), pp. 50–۶۸٫
Hofstede, G. 1991. Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations across Cultures. Thousand Oaks, CA: Sage.
Houston, F. S. 1986. The Marketing Concept: What It Is and What It Is Not. The Journal of Marketing, pp. 81-87.
Howard, J.A., Sheth, J. N., 1969. Theory of Buyer Behavior, AGRIS Publication.
Huerga, A. V. 2002. A Balanced Differential Learning Algorithm in Fuzzy Cognitive Maps. In Proceedings of the 16th International Workshop on Qualitative Reasoning.
Huizingh, E. 2000. The Content and Design of Websites: An Empirical Study. International Journal Information and Management, 37, pp. 123-134.
Kandasamy, W. V., & Smarandache, F. 2003. Fuzzy Cognitive Maps and Neutrosophic Cognitive Maps. Infinite Study.‏ NY.
Kannan, P. K., & Kopalle, P. K. 2001. Dynamic Pricing on the Internet: Importance and Implications for Consumer Behavior. International Journal of Electronic Commerce, ۵, pp.63-84.
Kosko, B. 1986. Fuzzy Cognitive Maps. International journal of man-machine studies, ۲۴(۱), pp. 65-75.
Koufaris, M. 2002. Applying the Technology Acceptance Model and Flow Theory to Online Consumer Behavior. Information systems research, ۱۳(۲), pp. 205-223.
Laroche, M., & Richard, M. O. 2014. A Model of Online Consumer Behavior. In Handbook of Strategic e-Business Management pp. 325-346.
Leong, E. K. F., Ewing, M. T., & Pitt, L. F. 2002. E-Comprehension: Evaluating B2B Websites Using Readability Formulae. Industrial Marketing Management, 31(2), pp. 125–۱۳۱٫
Ludwig, L., & Starr, S. 2005. Library as Place: Results of a Delphi Study. Journal of the Medical Library Association, ۹۳(۳), pp. 315-317.‏
Mason, R., 1984, Conspicous Consumption: a Literature Review, European Journal of Marketing, ۱۸(۳), pp. 26-39.
Mika, P. 2005. Flink: Semantic Web Technology for the Extraction and Analysis of Social Networks. Web Semantics: Science, Services and Agents on the World Wide Web, ۳(۲), pp. 211-223.‏
Montoya-Weiss, M. M., Voss, G. B., & Grewal, D. 2003. Determinants of Online Channel Use and Overall Satisfaction with a Relational, Multichannel Service Provider. Journal of the Academy of Marketing Science, ۳۱(۴), pp. 448–۴۵۸٫
Ozmete, E., Hira, T., 2011. Conceptual analysis of behavioral theories/models: Application to financial behavior. European Journal of Social Sciences, 18(3), pp.386–۴۰۴٫
Richard, M. O., Chebat, J. C., Yang, Z., & Putrevu, S. 2010. A Proposed Model Of Online Consumer Behavior: Assessing The Role Of Gender. Journal of Business Research, ۶۳(۹), pp. 926-934.‏

اقتصاد رانتی: ساخت اقتصادی رانتی یکی از تجلی های عینی ساخت اقتصاد دولتی است. این ساخت، نوعی دولت رانتیر یا تحصیلدار(اجاره دار) را بوجود می­آورد. ویژگی های عمده اقتصاد و دولت های رانتی عبارتند از: ۱- رانت قسمت عمده درآمد دولت را تشکیل می­دهد. هر کشوری که بیش از ۴۲ درصد از درآمدهای آن ناشی از رانت و فروش مواد خام و معدنی باشد، رانتیر محسوب می­ شود.۲- در اقتصاد رانتی، تنها درصد کمی از نیروی کار، درگیر تولید هستند و اکثریت جامعه، دریافت کننده یا توزیع کننده رانت هستند؛ ۳- در اقتصاد رانتی دولت دریافت کننده اصلی رانت خارجی بوده و نقش اساسی در هزینه کردن عواید حاصل از رانت را ایفا میکند؛ رانت هیچ ارتباطی با تولید داخلی ندارد. در ساخت اقتصاد رانتی، دولت برای تثبیت قدرت نوعی پیروگرایی و کاپیتالیسم را ایجاد کرده و روحیه رانتی را بر کشور حاکم می­ کند. در این نوع اقتصاد، دولت بیشتر منابع و رانت­ها را در جهت مصالح فردی و گروهی صرف می­ کند تا جمعی. در بیشتر اقتصادهای رانتی، شبکه ­های ارتباطی خانوادگی، فامیلی و نفوذ سیاسی به گسترش فساد دامن می­زنند. در دولت­های رانتیر، نفوذ سیاسی، مهم­ترین سازوکاری است که منجر به کسب رانت­ها، تسهیلات مالی، اقتصادی و دیگر انواع فساد می­ شود. نفوذ نوعی رخنه در نظام سیاسی و اداری به منظور نیل به اهداف شخصی است. (سردارنیا،۱۳۸۶،ص۳۹و۴۰)

نهادهای مدنی: نهاد مدنی به نهادهایی اجتماعی در راستای ایجاد قابلیت در زمینه توسعه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در یک کشور گفته می­ شود. مشخصه اصلی نهاد­های مدنی، غیردولتی بودن آنان و عدم وابستگی تشکیلاتی و مالی به حاکمیت سیاسی و ارگان­های دولتی کشور است.
ب) بیان شاخص­ های عملیاتی و کمیت پذیر مفاهیم یاد شده
۱- حکمرانی خوب: شاخص­ های حکمرانی خوب شامل: مشروعیت حکومت، پاسخگویی حکومت، مدیریت کارامد جامعه، گردش آزاد اطلاعات و شفافیت در تصمیم گیری ها، مشارکت آزاد و برابر، حاکمیت قانون و برابری دربرابر آن، نظارت منطقی و درست دولت بر جامعه و جامعه بر دولت، کاهش چشمگیر نابرابری­ها و فساد، بیطرفی حکومت و برقراری اصل تفکیک قوا، وجود رسانه­های مستقل و……
۲- حکومت الیگارشیک: شاخص­ های یک حکومت الیگارشیک عبارتند از: غیر رسمی بودن سیاست و تصمیم گیری،عدم پاسخگویی، ضعف شدید نهادهای مدنی یا فقدان این نهادها، اختناق و سرکوب، مطبوعات غیر مستقل و وابسته، عدم مشارکت حزبی- انجمنی و… .
۳- اقتصاد رانتی: اقتصاد رانتی را میتوان با شاخص­ هایی همچون سهم مالیات در تولید ناخالص ملی، میزان درامد سرانه، ضریب جینی (تضاد طبقاتی)و…بررسی کرد.
۳- نهادهای مدنی: در برگیرنده شاخص­ هایی همچون سازمان­های غیر دولتی، احزاب، اصناف، انجمن ها، اتحادیه ها، تعاونی ها و….می­باشد.
۱-۸- مدل مفهومی پژوهش
شاخص های مطلوب حکمرانی خوب
شاخص های اقتصادی شاخص های اجتماعی شاخص های سیاسی
ضریب جینی سهم مالیات درامد سرانه رقابت پذیری عدم تبعیض امنیت اشتغال خدمات رسانی امنیت شغلی قانونمندی سازوکارنظارتی انتقادپذیری
(تضادطبقاتی) درتولید ناخالص درفعالیت های اجتماعی و اجتماعی به نظام در حکومت متقابل حکومت پاسخگویی
اقتصادی فرهنگی زمینه های ونهادهای مدنی
اجتماعی،اموزشی
و سلامت نگاه به نهادهای مدنی شفافیت در مشارکت
بعنوان مکمل دولت تصمیمات سیاسی
در تصمیمات
مدل مفهومی پژوهش
۱-۹- محدوده زمانی و مکانی پژوهش
پژوهش حاضر از لحاظ مکانی محدود به دو کشور کویت و امارات متحده عربی می­باشد و از لحاظ زمانی دهه ۱۹۹۰ به این سو را مد نظر قرار دارد.
۱-۱۰- روش پژوهش
در این پژوهش از روش تبیین علی با رویکرد جامعه شناختی سیاسی و اقتصاد سیاسی استفاده شده است و تلاش شده که موانع حکمرانی خوب در این دو کشور در بستر متغیرهای فرهنگی- اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرند. شیوه گردآوری اطلاعات در این پژوهش نیز به شکل کتابخانه­ای و اینترنتی است.
۱-۱۱- ساماندهی پژوهش
پژوهش حاضر در پنج فصل به شرح زیر ساماندهی می­ شود:
فصل اول کلیات تحقیق مشتمل بر طرح مسئله، سؤالات تحقیق، فرضیه تحقیق، ادبیات موضوع، اهداف پژوهش و…مطرح می­گردد که از آن به عنوان مقدمه و کلیات تحقیق یاد می­ شود.
فصل دوم چارچوب نظری تحقیق است. در این فصل با عنایت به موضوع، اهداف و فرضیات تحقیق، از رویکردهای نظری مربوط به حکمرانی خوب و موانع در مقابل آن، از نظریه­ های جامعه شناختی سیاسی و اقتصاد رانتی با تمرکز بر نقش مخرب ساخت قدرت الیگارشیک، ائتلاف سنتی محافظه کارانه حکومت با کنشگران سنتی و نقش درآمدهای نفتی در استقلال حکومت از جامعه و تبعات منفی آن برای حکمرانی استفاده خواهد شد.
درفصل سوم تحت عنوان بررسی عملکرد و شاخص­ های حکمرانی خوب در امارات متحده عربی و کویت، شاخص­ های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی حکمرانی خوب در دو کشور یاد شده با عنایت به امار مورد استفاده از مراکز معتبر آمار جهانی مورد بررسی قرار می­گیرد و میزان موفقیت­های دو کشور در این خصوص ارائه خواهد شد.
تحلیل موانع حکمرانی خوب در دو کشور امارات متحده عربی و کویت با بهره گرفتن از دو رویکرد جامعه شناختی سیاسی و اقتصاد سیاسی، عنوان فصل چهارم می­باشد. در این فصل در چارچوب رویکردهای یاد شده به تاثیر موانعی چون ساخت الیگارشیک و موروثی و پاتریمونیال قدرت سیاسی، تضعیف شدید نهادهای مدنی و ائتلاف ساخت یاد شده قدرت سیاسی با کنشگران محافظه کار و ضد دموکراتیک و همچنین اقتصاد رانتی، بر سر راه حکمرانی خوب پرداخته می­ شود.
در فصل پنجم پیامدهای احتمالی عدم تحقق حکمرانی خوب در دو کشور یاد شده بویژه در حوزه سیاسی و بروکراتیک و احتمال ظهور جنبش­های اجتماعی رادیکال بررسی خواهند گردید.
در پایان نیز جمع بندی، نتیجه گیری و فهرست منابع مطرح خواهد شد.
فصل دوم
چارچوب نظری
در این فصل سعی شده است مبانی نظری در قالب چهار گفتار بیان شود. گفتار نخست ابتدا به تعریف مفهوم حکمرانی خوب می ­پردازد و سپس در ادامه شاخص ­و ابعاد آن را تبیین می­ کند. در گفتار دوم به ضرورت­ها و الزامات حکمرانی خوب از رهگذر تعامل حکومت، شهروندان و نهادهای مدنی در جهان امروز پرداخته می­ شود. گفتار سوم تحت عنوان تحلیل راهبردی حکمرانی خوب در چارچوب مدل سیستمی، ضمن توضیح اجمالی مدل سیستمی و بیان اهداف و مزایای این رویکرد، حکمرانی خوب را در چارچوب مدل سیستمی تحلیل و بررسی می­ کند. گفتار چهارم نیز به عنوان گفتار پایانی دربرگیرنده تحلیل نظری موانع حکمرانی خوب در چارچوب ساخت حکومت و نوع فرهنگ سیاسی است. در این گفتار شخصی بودن قدرت سیاسی، ساختار حکومت اقتدارگرا، خودکامه و پاتریمونیال، وجود فرهنگ قبیله­گرایی و عشیره­ای و عدم وجود آگاهی سیاسی و فرهنگ سیاسی مشارکتی در میان شهروندان،به عنوان موانع اصلی حکمرانی خوب تبیین می­گردند.
گفتار نخست: تعریف حکمرانی خوب و بیان شاخص­ های آن
الف- تعریف مفهوم حکمرانی خوب
حکمرانی خوب برای اولین بار در سال ۱۹۷۹ توسط الیور ویلیام سون^[۵] در ادبیات اقتصادی به کار رفته و از سال ۱۹۸۰ به بعد کاربرد این واژه بیشتر گردید. ( طباطبایی و دیگران،۱۳۹۰، ص۴۴). از دهه ۱۹۹۰، اصطلاح حکمرانی خوب از ابهام در آمد و کاربردی گسترده یافت. البته به گونه ­ای می­توان این اصطلاح را در گذشته­ های بسیار دور، ریشه­یابی کرد. برای نمونه، ارسطو از توجه به مصالح عمومی در برابر مصالح فردی و گروهی و بهروزی عمومی به عنوان یکی از نشانه­ های برجسته حکومت خوب یاد کرده است. این اصطلاح نیز تعریف­های گوناگونی دارد.
از دید بانک جهانی، حکمرانی خوب، «بهره­ گیری بهینه از منابع برای توسعه اقتصادی و اجتماعی» است. (سردارنیا، ۱۳۸۸الف: ۱۳۵). بر اساس تعریف برنامه عمران سازمان ملل، حکمرانی خوب عبارت است از مدیریت امور عمومی بر اساس حاکمیت قانون، دستگاه قضایی کارآمد و عادلانه و مشارکت گسترده مردم در فرایند حکومت اداری.(شاکری، ۱۳۹۲: ۱۳). سازمان ملل متحد حکمرانی خوب را مشتمل بر سنت ها، نهادها و فرایندهایی می­داند که تعیین کننده نحوه اتخاذ تصمیمات دولتی و چگونگی و میزان اظهارنظر شهروندان در سیاستگذاری­های کشور، کارایی اداره منابع و خدمات عمومی، جلوگیری از سوء استفاده از قدرت و اختیار دولتی، پاسخگویی کارگزاران دولت و چگونگی چاره اندیشی و رفع شکایات و تظلمات عموم مردم از سوی دولت است.( بشیری و شقاقی شهری، ۱۳۹۰: ۷۱)
میلز^[۶] نیز این اصطلاح را چنین تعریف می­ کند: «بهره گیری از قدرت سیاسی، اعمال کنترل بر جامعه و مدیریت منابع برای توسعه اجتماعی و اقتصادی». این تعریف از حکمرانی خوب، کاربرد محدود دارد و روابط دولت- شهروند و ابعاد سیاسی و فرهنگی حکمرانی را نادیده گرفته است. کارلیک^[۷] می­گوید حکمرانی خوب «مدیریت کارآمد امور عمومی از راه برپا کردن یک حکومت و قواعد مشروع و قانونی در راستای پیشبرد ارزش­های اجتماعی افراد و گروه­ ها» است. در این تعریف به بعد هنجاری حکمرانی توجه می­ شود و بعد سیاسی آن (پایبندی حکومت به مصالح همگانی) و بعد فنی- اداری( توانمندی بوروکراتیک) از نظر دور می­ماند. (سردارنیا، ۱۳۸۸الف: ۱۳)
کوفی عنان دبیر کل سابق سازمان ملل حکمرانی خوب را چنین تعریف می­ کند: “حکمرانی خوب تضمین احترام به حقوق انسانی و حاکمیت قانون؛ تقویت دموکراسی؛ ارتقای شفافیت و ظرفیت اداره عمومی است” (Weiss,2002, p.797)
گفتنی است که در زمینه حکمرانی خوب، تنها دولت مسئول نیست، بلکه تعامل حکومت، جامعه مدنی، بخش خصوصی و شهروندان با یکدیگر برای تحقق حکمرانی خوب ضرورت دارد، زیرا مرزهای جامعه (نظام سیاسی و اجتماعی) نفوذپذیر و متقاطع و در تعامل با یکدیگر است. بی تعامل درست شهروندان و جامعه مدنی و انجمن­های اجتماعی و سیاسی با حکومت، حکمرانی خوب تحقق نمی یابد.
بر سر هم، حکمرانی خوب را می­توان چنین تعریف کرد: راهبری و مدیریت جامعه به گونه سنجیده، درست و کارامد و در چارچوب حاکمیت قانون، تصمیم ­گیری منطقی و عادلانه همراه با پاسخگویی و مسئولیت­ پذیری، مشارکت عمومی و راهبردهایی از این دست که در گرو تعامل درست شهروندان و نیروهای سیاسی-اجتماعی جامعه مدنی با دولت است. (سردارنیا، ۱۳۸۸الف، ص۱۳۵-۱۳۶). حکمرانی خوب موجب افزایش اعتماد عمومی و رضایت شهروندان نسبت به حکومت خواهد شد. (Boucaret & Dewalle, 2003, p.329)
ب- شاخص های حکمرانی خوب در ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی
شاخص ساز و کار مناسب برای معرفی و سنجش یک پدیده است. در این راستا عده­ای در تعریف و شناسایی حکمرانی خوب به بیان شاخص­ های آن پرداخته اند، تا ضمن شناسایی حکمرانی خوب، با بهره گرفتن از شاخص ­ها به اندازه گیری و سنجش آن در جوامع مختلف بپردازند. برای این منظور افراد، گروه­ ها و نهاد­های ملی و بین المللی هر یک شاخص ­ها و ویژگی­هایی برای حکمرانی خوب معرفی نموده ­اند.
هاتر و شاه^[۸] شاخص­ هایی مانند مشارکت شهروندان، دولت محوری، توسعه اجتماعی و مدیریت اقتصادی را برای حکمرانی خوب معرفی نموده ­اند و معتقدند که به هر میزان در دستیابی به ویژگی­های معرفی شده موفقیت حاصل شود، به حکمرانی خوب نزدیک می­ شود. (Huther and shah,2002)
باتوجه به تعاریف صورت گرفته توسط سازمان ملل متحد و بانک جهانی از حکمرانی خوب، سازمان ملل ویژگی­ها و شاخص­ هایی برای حکمرانی خوب معرفی می­کندکه توجه و تاکید آن بر تامین حقوق شهروندی و مشارکت آن­ها در تصمیم ­گیری و اجرای آن است. این شاخص ­ها عبارتند از:
اجماع محوری، مشارکت، قانون محوری، کارایی و اثربخشی، عدالت و برابری، مسئولیت پذیری و شفافیت. همچنین در مطالعه­ ای که با هدف اندازه ­گیری وضعیت حکمرانی در ۱۷۷ کشور جهان توسط بانک جهانی صورت گرفته است، شش ویژگی و شاخص ذیل برای سنجش یادشده به کار گرفته شده است:
شاخص حق اظهار­نظر و پاسخگویی^[۹]: که درآن بر مشارکت مردم در امور عمومی و پاسخ­دهی مسئولان به مردم تاکید شده است.
شاخص اثربخشی دولت^[۱۰]: که بر میزان کارامدی و دستیابی به اهداف دولت در انجام وظایف محوله تاکید دارد.
شاخص کیفیت قوانین و مقررات^[۱۱]: که منظور میزان حذف مقررات اضافی دست و پاگیر و کاهش هزینه­ های ناشی از آن می­باشد.
شاخص حاکمیت قانون^[۱۲](قانونمداری)
شاخص کنترل فساد^[۱۳]

۵

فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادها

 

مقدمه

در این تحقیق با بهره گرفتن از یک مدل اقتصادسنجی به بررسی تأثیر کاربرد ابزارهای نوین پرداخت الکترونیک بر مدیریت نقدینگی شعب بانک رفاه در دوره ۱۳۸۶ الی ۱۳۹۲ پرداختیم. شایان ذکر است که در این راستا به دلیل اینکه دستیابی به اطلاعات مورد نیاز کمی دشوار بوده و اطلاعات تاریخی بویژه در طول سالهای ابتدایی بازه ذکر شده فوق به صورت مناسب و قابل بازیابی ثبت نگردیده است، لذا برخی روابط و همبستگی ها تنها در دوره محدود حتی در بعضی موارد چند ماهه مورد بررسی قرار گرفته اند.

خلاصه

در فصل اول این پایان نامه به شرح مظاهر جدید بانکداری الکترونیک از ابتدا تا کنون به همراه تاریخچه تغییرات آنها در ایران و جهان پرداخته شد. مزایا و در برخی موارد مشکلات استفاده از هر یک به تفضیل مورد بررسی قرار گرفت.
در فصل دوم، نقدینگی تعریف شد و جنبه های مختلف و متنوعی از آن مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه میزان تاثیر گذاری و تاثیر پذیری نقدینگی از سیاست های ماخوذه در سطح بین ­المللی، کشوری و همچنین در سطح بانک را بیان کردیم. و در نهایت به بیان مزایا و مشکلات ناشی از افزایش و یا کاهش سطح نقدینگی در بانکها پرداخته شد.
در فصل سوم، روش شناسی شناسی تحقیق، شرح جزئیات مدلهای رگرسیونی و شیوه های اقتصادسنجی مختلف و روش های به کار گرفته شده در این پایان نامه شرح داده شد.
در نهایت در فصل چهارم، ابتدا متغیر های شناسایی شده براساس اطلاعات دریافتی از اداره آمار بانک رفاه ایران تبیین شد. در ادامه به بررسی رابطه دو یا چند متغیری از این متغیرها با توجه به هرگونه رابطه ای که ممکن بود این متغیر ها با یکدیگر داشته باشند با بهره گرفتن از نرم­افزار آماری SPSS پرداخته شد.

محدودیت های تحقیق

در این تحقیق با یکسری مشکلات مواجه بودیم که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود؛

 

• • 1. 1. دشواری در جمع آوری اطلاعات؛ با توجه به اینکه اطلاعات مربوط به یک بانک بزرگ بود، لذا جهت جمع آوری و کسب اطلاعات نیاز به انجام هماهنگی هایی با بعضی مقامات بانک بود و کمی هم جنبه اطلاعاتی پیدا می کرد.

     

    1. 1. عدم وجود انسجام در اطلاعات به دست آمده در دوره مورد بررسی؛ در برخی دوره های میانی بازه زمانی مورد بررسی اطلاعات به دلیل نامعلومی وجود نداشت که این امر به نوبه خود در تحلیل رشته ای اطلاعات به هم پیوسته ایجاد مشکل می نمود.

     

    1. 1. عدم همزمانی مناسب در اطلاعات به دست آمده و در نتیجه غیرممکن بودن بررسی رابطه مورد نظر بین متغیرها در دوره مورد بررسی؛ که به همین سبب بررسی رابطه همزمانی متغیرها را دچار مشکل می نمود.

     

     

 

 

نتیجه گیری

امروزه ورود به دنیای تجارت و پا به عرصه رقابت گذاشتن، منوط به داشتن تجارتی الکترونیکی است که به نحو احسن با هزینه کمتر مدیریت و پردازش شود و ریسکهای موجود را به حداقل برساند.پس افزایش دسترسی و خدمات توسط بانک ها و ایجاد اطمینان به مشتریان به لحاظ امنیت و حفاظت از اطلاعات آنها می تواند کاربرد بیشتر مشتریان را به همراه داشته و نوید دهنده ورود به مرحله جدیدی از نظام پرداخت برای بانکداری کشور عزیزمان باشد. همچنین افزایش همکاری بانکهای داخل در زمینه های پرداخت از طریق ابزارهای نوین الکترونیک می تواند انگیزه را برای استفاده از این تکنولوژی افزایش دهد. البته نباید فراموش کرد که در دنیای امروز مبادلات برون مرزی بدون اینترنت و کارتهای اعتباری پذیرفته شده در سطح بین المللی امکان پذیر نیست. از اینرو پیشنهاد می شود که افزایش خدمات بانکها همسو با سیاست آنها در جهت شکل گیری و گسترش روابط در سطح جهانی باشد.

در تمامی موارد بررسی شده که در همگی نیز سعی شد تا متغیر مستقل از نوع تغییرات بانکداری الکترونیک و متغیر وابسته نیز مرتبط با تغییرات نقدینگی باشد، همچنان که در نتایج مندرج در فصل ۴ نیز آمده، میان متغیر های مورد بررسی، همانطور که انتظار می رفت، درجه بالایی از همبستگی وجود دارد. در معدود مواردی هم که رابطه به دست آمده بی معنی بوده است، دلایلی چون نقص در ثبت اطلاعات از لحاظ تعداد دوره های زمانی، نقش بسزایی داشته اند.
۸ آزمون در ارتباط با تاثیر ابزار بر مبلغ تراکنش ریالی انجام شده از طریق درگاه های الکترونیک بود.

 

• • در ۷ آزمون؛ فرض صفر رد و فرض یک پذیرفته شد،

 

• • در ۱ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

۱۴ آزمون در ارتباط با نقدینگی شعب بود.

 

• • در ۳ آزمون؛ فرض صفر رد و فرض یک پذیرفته شد،

 

• • در ۱۱ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

۴ آزمون در ارتباط با میزان نقد درخواستی روزانه شعب کل کشور بود.

 

• • در ۴ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

۴ آزمون در ارتباط با مبلغ حواله شده اداره امور خزانه به امور شعب کل کشور بود.

 

• • در ۴ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

۴ آزمون در ارتباط با موجودی نقد پایان روز شعب کل کشور بود.

 

• • در ۳ آزمون؛ فرض صفر رد و فرض یک پذیرفته شد،

 

• • در ۱ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

۴ آزمون در ارتباط با انتقال وجه نقد از شعب به اداره خزانه کل کشور بود.

 

• • در ۳ آزمون؛ فرض صفر رد و فرض یک پذیرفته شد،

 

• • در ۱ آزمون؛ فرض صفر قبول و فرض یک رد شد،

 

روزی، برای پادشاه از فرنگ ایلچی آمد. ایلچی از طرف پادشاهش چند معما آورده بود وگفت:« در صورتیکه نتوانید جواب دهید، باید آماده جنگ شوید». پادشاه به دنبال کسی بود که بتواند معماها را پاسخ گوید. درباریان بهلول را معرفی کردند. بهلول، در خیابان بود که ناگهان پیرمردی را دید که غمگین و گریان نشسته و قلیانی جلویش بود. بهلول پکی به قلیان مرد زد و از او درمورد غصهاش پرسید. پیرمرد توضیح داد که کاروانسراداری با قاضیای دست به یکی کردهاند و آهنهای او را بالا کشیدهاند و در جواب پیرمرد گفتهاند، موشها آهن را خوردهاند. بهلول میخواست به قصر رود، به همین دلیل به پیرمرد سفارش کرد اگر کسی برای خرید خر بیمارش آمد، خر را به پانصد تومان بفروشد. بهلول به قصر رفت و مشخصات خر را داد تا آن را بیاورند تا جواب معماهای پادشاه فرنگ را بدهد. وزیر و درباریان رفتند و خر را به پانصد تومان خریدند. بهلول با هوش و زرنگی با بهره گرفتن از خر جواب معماها را داد. آنگاه از پادشاه خواست که او را پادشاه موشها اعلام کند. آنگاه به خانه‌ی قاضی رفت و با کارگرانی که همراه داشت، شروع به کندن و خراب کردن خانهی قاضی کرد. در جواب اعتراض قاضی گفت که برای تنبیه موشهای آهنخوار آمده است. قاضی اعتراف کرد که موشها آهن نمی‌خورند و نوشتهای با همین مضمون به بهلول داد. بهلول همین کار را با خانهی کاروان‌سرادار کرد. آنگاه نوشته ها را به حکومت برد. قاضی و کاروانسرادار را احضار و مجبورشان کردند که پول آهنها را بدهند. بهلول به پیرمرد گفت: «این کارهایی که برای تو انجام دادم، به خاطر آن یک پک قلیانی بود که تو به من دادی».

■ عناصر اساطیری
¨ شخصیتهای اساطیری
______________
¨ کنشهای اساطیری
_____________
¨ موجودات و پدیده های اساطیری
__________________
■ عناصر اجتماعی
¨ طبقات اجتماعی، شخصیتها و روابط بین آنها
این قصه به ظلم طبقات حاکم و مرفه اشاره کرده است. قاضی و کاروانسرادار به عنوان نمایندهی این طبقات به مردم ستم میکردند. علاوهبر این در قصه به جهل مردم هم اشاره شده، در واقع حاکمان با سوء استفاده از جهل مردم به آنها ظلم میکردند. بهلول شخصیتی دیوانه نما در قصههای عامیانه ایرانی ست که به تاثیر قصههای عربی، در قصههای ایرانی راه یافته است. راویان این قصهها برای بیان مقاصد خود و اعتراض به ظلم حاکمان از این شخصیت استفاده‌ی ابزاری کردهاند. پادشاه و ماجرای معماهای پادشاه فرنگ علاوه براین که به رابطه ایران و کشورهای اروپایی اشاره میکند، درواقع به نوعی برای گسترش قصه آورده شده است.
¨ آداب و رسوم
__________
¨ وضعیت اقتصادی و رابطه با قدرت و ثروت
_____________
■ عناصر روانشناسی
______________
■ باورهای عامیانه و خرافی
______________
■ سایر عناصر
___________
۳-۱۲۶-بهلول دانا
* خلاصهی قصه
پیرزنی دو پسر داشت. یکی از آنها بهلول دانا و دیگری کدخدای آبادی بود. شبی تاجری در خانهی پیرزن بیتوته کرد و ده تخممرغ خورد. صبح که تاجر میخواست پول پیرزن را بدهد، پیرزن به صحرا رفته بود. تاجر رفت و سال آینده پول تخممرغها را با سودش به پیرزن داد. همسایهی پیرزن وقتی از ماجرا مطلع شد، به او گفت: « اگر آن تخم مرغها را زیر مرغ می‌گذاشتی و جوجه میشد، پولش بیشتر بود، تاجر سرت کلاه گذاشته». پیرزن ماجرا را به کدخدا گفت و کدخدا تاجر را حبس کرد. بهلول وقتی از ماجرا مطلع شد، مقدار زیادی گندم خرید و آنها را پخت و در زمین کاشت. مادرش به او گفت:« گندم پخته که سبز نمیشود». بهلول گفت: « اگر گندم پخته سبز نمیشود، پس چگونه تخم مرغهای پخته تبدیل به جوجه میشوند». پیرزن و کدخدا که متوجه اشتباه خود شدند، تاجر را آزاد کردند.
■ عناصر اساطیری
¨ شخصیتهای اساطیری
___________
¨ کنشهای اساطیری
___________
¨ موجودات و پدیده های اساطیری
_________________
■ عناصر اجتماعی
¨ طبقات اجتماعی، شخصیتها و روابط بین آنها
بهلول مرد فقیر و دیوانه نمایی که دیوانه نمایی او مصونیتی در برابر عوارض حقیقتگویی و دفاع از حق در برابر سلاطین و زورمندان است. قصههایی که درآن بهلول به فردی ظلم دیده کمک میکند، بسیار است. در این قصه، از بهلول با لقب «دانا» یاد شده است. ضد قهرمان قصه، زن همسایه است که با حرفهای خود پیرزن را به اشتباه میاندازد. در این قصه دوباره سادگی و جهل مردم مورد انتقاد قرار گرفته است.
¨ آداب و رسوم
___________
¨ وضعیت اقتصادی و رابطه با قدرت و ثروت
__________________
■ عناصر روانشناسی
_____________
■ باورهای عامیانه و خرافی
_____________
■ سایر عناصر
__________
۳-۱۲۷-بهلول دانا و بازرگان
* خلاصهی قصه
بازرگانی بود که روزی از کنار شهر بغداد میگذشت. پشت دروازهی شهر توقف کرد و نوکر خود را فرستاد تا چهل تخم مرغ آبپز بخرد. نوکر رفت و از پیرزنی چهل تخم مرغ آبپز خرید؛ اما فراموش کرد پول تخم مرغها را بدهد. بازرگان تصمیم گرفت بعد از بازگشت از سفر، پول پیرزن را با سودش بپردازد. بعد از هفت سال، بازرگان پول تخم مرغها را با سود هفت سالهاش به پیرزن داد. همسایهی پیرزن که از ماجرا مطلع شد. به او گفت: « بازرگان سرت کلاه گذاشته، اگر تخم مرغها را زیر مرغ میگذاشتی، چهل جوجه بیرون میآمد. آن وقت پولش بیش از اینی بود که بازرگان به تو داده است». پیرزن نزد قاضی رفت و قاضی دستور مصادرهی اموال بازرگان را داد. بازرگان ناراحت و افسرده در کوچهها میرفت که بهلول را دید و ماجرا را برای او تعریف کرد. بهلول به او یاد داد که یک من گندم پخته بردارد و به حیاط خانهی قاضی برود و گندمها را بر خاک بیفشاند. قاضی وقتی بازرگان را دید، بیرون آمد و گفت: «گندم پخته که نمیروید». بازرگان هم مطابق آنچه بهلول به وی یاد داده بود گفت: «مگر از تخم مرغ پخته جوجه در می‌آید؟» قاضی وقتی چنین شنید، دستور داد کالاهی بازرگان را پس دهند.
■ عناصر اساطیری
¨ شخصیتهای اساطیری
______________
¨ کنشهای اساطیری
_____________
¨ موجودات و پدیده های اساطیری
_________________
■ عناصر اجتماعی
¨ طبقات اجتماعی، شخصیتها و روابط بین آنها
این قصه از لحاظ مضمون و ساختار شبیه به قصهی ۱۲۷ است. با این تفاوت که در این قصه، بهلول با پیرزن و قاضی هیچ نسبت خانوادگی ندارد.

۴-۴ ) وطن پرستی (ناسیونالیستی)
از جمله مضامین مشترک شاعران معاصر، مخصوصاً شاعران انقلاب، مقوله‌ی وطن پرستی، یا حس ناسیونالیستی است که خون آن از مشروطیت در رگهای انقلابیون و سیاسیون جریان یافته بود
«صدای اصلی مشروطیت، بیشتر، یا میهن پرستی است یا انتقاد اجتماعی . البته میهن پرستی از چشم اندازی غیر چپ گرایانه که با میهن پرستی لاهوتی فرق دارد »
(شفیعی کدکنی، ۱۳۵۵، ۳۴)
در این دوره، وطن دیگر در آن معنای خاص خود نمود نمی یابد بلکه با تغییر در معنای قبلی معنای گسترده‌تری به خود گرفته است. وطن دیگر تنها زادگاه خاص انسان نیست بلکه وطن در معنای عام کلمه، کشور و تمامیت ارضی آن است که همه حاضرند به خاطر آن جان نثار کنند. حس میهن پرستی که با تعالیم اسلامی و آموزه‌های قرآنی ما مسلمانان پیوندی تنگاتنگ دارد، درون مایه بسیاری از اشعار سبزواری است:
خوشتر است از سیم و زر، در چشم من خاک وطن
جاودان باد این گرامی مرز مشک اندای من،
(سبزواری، ۱۳۸۶، ۱۵۵)
پای کوبان تا دیار نکته سنجان رفتمی
گر نبودی رشته‌ «حب الوطن» بر پای من
(همان)
با قفس خو کردم از دشت و دمن با من مگوی
عهد با بیگانه بستم از وطن با من مگوی
(همان، ۸۷)
تا وطن آن جاست کازاری نباشد نشنوند
اهرمن خویی، بداندیشی، تبهکاری نبود
(همان، ۴۶)
۴-۵ ) آزادی
کلمه آزادی از جمله واژه‌هایی است که در شعر معاصر و از جمله شعر انقلاب جایگاهی ویژه دارد. این کلمه با معنای جدید خود، از انقلاب مشروطه به حوزه‌ی شعر ادب فارسی وارد شده است:
«سخن از آزادی و این کلمه را گفتن با مشروطیت شروع می شود. قبل از مشروطه، مفهوم آزادی که مترادف دموکراسی غربی است به هیچ وجه وجود نداشت. آزادی به معنای دموکراسی غربی با مشروطیت آغاز می‌گردد و این تفکر حاصل انقلاب کبیر فرانسه (بعد از ۱۷۸۹) و انقلاب صنعتی انگلستان (از حدود ۱۷۵۰ به بعد) و پیامدهای آن است. برای ملل قدیم کلمه‌ی آزادی به مفهوم دموکراسی نبوده است. مثلاً منظور مسعود سعد سلمان از آزادی، رهایی از زندان «نای» است نه چیز دیگر. شعر این دوره پر از کلمه‌ی آزادی به معنای جدید آن است.

با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست
کار ایران با خداست» (شفیعی کدکنی، ۱۳۵۵، ۳۵)
کو بهاری خوش و بزمی خوش و عهدی خوش
که نشینم خوش در دامن گلها من
تا برآسایم در سایه‌ی آزادی
بسرایم شکرین، شعر طراب زا من
آه آزادی، آزادی، آزادی
به فدای تو، ای مملکت آرا من
تو نه از پرده برآیی که توان دیدن
چهر پر مهر تو ای شاهد زیبا من …
(سبزواری، ۱۳۸۶، ۱۶۶)
در سرم سودای آزادیست وین قوم اسیر
غافل از سودای من در فکر استهزای من
گرچه اندر راه آزادی مخافت‌ها بسی است
گر به جز آزادگی پویم طریقی وای من
(همان، ۱۵۵)

۱- مافوق من به طورخوشبینانه در باره آینده صحبت میکند.
۲- مافوق من درباره کارهایی که باید انجام شود با جدیت و شوق صحبت میکند.
۳- مافوق من چشم انداز خوشایندی را از آینده سازمان برای ما ترسیم مینماید.

۴- مافوق من به ما اطمینان میدهد که هدفها دست یافتنی خواهند بود.)، برای اندازه گیری متغیر مستقل ترغیب ذهنی از ۴ سوال(شامل:
۱- مافوق من با زیر سوال بردن رویه های جاری، مناسب بودن آنها را دوباره بررسی مینماید.
۲- مافوق من در هنگام حل مشکلات، دیدگاه ها و جوانب مختلف را مدنظر قرارمیدهد.
۳- مافوق من به من اجازه میدهد تا مشکلات را از زوایای مختلف مورد بررسی قرار دهم.
۴- مافوق من دیدگاه های جدیدی را برای چگونگی انجام امور پیشنهاد میدهد.)، برای اندازه گیری متغیر مستقل ملاحظات فردی از ۴ سوال (شامل:
۱- مافوق من برای آموزش و تعلیم من وقت صرف مینماید.
۲- برخورد مافوق من با من به صورت شخصی و صمیمی است نه صرفا به عنوان یک همکار.
۳- مافوق من مرا به عنوان کسی که دارای توانایی های متفاوت از دیگران میباشد، مورد توجه قرار میدهد.
۴- مافوق من به من کمک میکند تا توانایی های مرا توسعه دهم.) و برای اندازه گیری متغیر وابسته تعهد سازمانی از ۱۱ سوال در بردارنده تعهد عاطفی(شامل:
۱- خیلی خوشحال خواهم بودکه باقیمانده زندگی شغلی ام را دراین سازمان سپری کنم.
۲- واقعا احساس می کنم که مشکلات این سازمان، مشکلات شخص من است.
۳- احساس تعلق خاطر زیادی به این سازمان دارم.
۴- احساس وابستگی عاطفی به این سازمان دارم.)، تعهد مستمر از ۴ سوال(شامل:
۱- اگر هم اکنون تصمیم بگیرم این سازمان را ترک کنم زندگی ام به شدت از هم میپاشد.
۲- احساس میکنم گزینه های بسیار محدودی دارم، به گونه ای که نمیتوانم درباره ترک این سازمان فکرکنم.
۳- اگر سابقه کاری زیادی در این سازمان نداشتم، شاید نسبت به ترک این سازمان فکر میکردم.)، تعهد تکلیفی سوالات از ۴ سوال (شامل:
۱- از نظر اخلاقی خود را ملزم به ادامه کار دراین سازمان میدانم.
۲- احساس میکنم حتی اگر به نفع من نباشد،درست نیست در حال حاضر این سازمان را ترک کنم.
۳- این سازمان شایسته وفاداری و ادامه همکاری من میباشد.
۴- در حال حاضر ترک این سازمان را درست نمیدانم، زیرا نسبت به اعضای آن احساس تکلیف میکنم.) پرسشنامه استفاده شده است.
فصل دوم
ادبیات تحقیق
مرور ادبیات و پیشینه تحقیق
۲-۱) مقدمه:
در محیط رقابتی کسب و کار امروز، عمده نگرانی و تکاپوی سازمان ها در جهت بقا و توسعه و پیشرفت فراگیر آنها شکل میگیرد. در راستای این هدف خطیر، مدیران در پی شناسایی و بهره گیری بهینه از منابع و سرمایه هایی هستند که تحصیل آنها هزینه ها و زحمات فراوانی دارد. پس پیروز این میدان مدیرانی هستند که سرمایه های مذکور را به اثربخش ترین، کاراترین و بهره ورترین طُرق ممکن به کار گیرند. عمده منابع هر سازمانی متوجه منابع انسانی، مالی و فنی آن است که مسلماً سرمایه انسانی تعیین کننده سمت و سوی دیگر سرمایه هاست، زیرا نیروی انسانی است که با توانایی های خود و با برنامه ریزی، دیگر منابع را به خدمت گرفته است.
در سالهای اخیر نیز توجه زیادی به آزمودن الگوی نوین مدیریتی رهبری تحول آفرین شده است. به طوری که تنها در طی سالهای ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵ بیش از یکصد پایان نامه و تحقیق در دانشگاههای مختلف دنیا، مفهوم رهبری تحول آفرین را بررسی کرده اند.
بس در سال ۱۹۹۰، بیان کرد که رهبران می‌توانند با بهره گرفتن از ویژگیهای رفتاری رهبری تحول آفرین، پیروان خود را به سوی عملکرد بیش از انتظار، رهنمون کنند( هامفری و اینستین^[۲۴]، ۲۰۰۳: ۲).
رهبری تحول آفرین یکی از پارادایم های رهبری در روانشناسی سازمانی است که مورد تحقیق گسترده ای قرار گرفته است. رهبری تحول آفرین، رضایت زیردستان و اعتماد آنان به رهبری و به علاوه تعهد عاطفی آنان را افزایش می‌دهد. رهبرانی که رفتارهای تحول آفرین را از خود نشان می‌دهند مجموعه ای از نتایج مثبت را در سازمان ایجاد می‌کنند. در این بخش ادبیات و مبانی نظری تحقیق، پشتوانه نظری فرضیه های تحقیق را فراهم می آورد، لذا در این فصل با توجه به موضوع تحقیق با گذری کوتاه از مکاتب رهبری و مقایسه ی بین رهبران سنتی و رهبران تحول آفرین و همچنین بیان ویژگی های رهبران تحول آفرین و تعهد سازمانی و بررسی ارتباط رهبری تحول آفرین و تهعد سازمانی، به مبانی نظری تحقیق پرداخته شده و سپس به تعدادی از تحقیقات انجام شده در داخل و خارج از ایران که در ارتباط با موضوع تحقیق می باشد، اشاره شده است.
بخش اول: ادبیات پژوهش
۲-۲)تاریخچه رهبری
رهبری مقوله ای که تقریبا به عمر تاریخ قدمت دارد(استاربورک، ۱۹۹۷: ۱۴۴) و همواره با انسان عجین بوده است (تونکه نژاد، ۱۳۸۵)، با وجود اینکه مطالعات بسیاری درباره رهبری وجود دارد، اما تفسیر آن هنوز مبهم است(فری، ۲۰۱۰: ۲). نخستین دیدگاه ها درباره رهبری را می توان در یک متن چینی با عنوان در برنامه بزرگ که احتمالا در سال ۱۱۲۰ قبل از میلاد نوشته شده است یافت (تونکه نژاد،۱۳۸۵). این متن، رهبری خوب را مستلزم داشتن قواعد روشنی می‌داند که مبتنی بر محیط و با توجه به شرایط، با مهربانی یا با قدرت اعمال می‌شود، همچنین اعلام می کند که رهبران باید نمونه در عمل باشند (استار بورک، ۱۹۹۷: ۱۴۴). اگرچه رهبری موضوع مورد علاقه در طی سالیان گذشته بوده، اما پژوهش های علمی در این حوزه از قرن ۲۱ آغاز شده است.
رهبری از نگاه محققان متعددی مانند: گلمان (۱۹۹۰)، آیوکو، کالان، مالاندو وپولسن (۲۰۰۲)، فرایند تحت تاثیر قرار دادن دیگران برای جهت دادن به تلاش هایشان به سوی رسیدن به هدف یا اهدافی مشخص می داند. عده ای با تاکید بر روابط بین افراد، رهبری را نفوذ بر مرئوسان از طریق برقراری ارتباط با آنان در تحقق اهداف سازمان بیان کرده اند(پولات^[۲۵]، ۲۰۱۱: ۲۰۳۳).
در اواخر ۱۹۶۰ تئوری های اقتضایی رشد و توسعه یافتند، تحقیقات اولیه در دانشگاه میشیگان و اوهایو کشف کردند که رهبران بایستی به مسائل عاطفی از طریق رهنمودات و رفتارهای حمایتی توجه نمایند. در واقع یک تحولی در توسعه تئوری های رهبری از جنگ جهانی دوم بوجود آمده است(بس،۱۹۷۴;هیووی و براون،۲۰۰۱; استاگیل،۱۹۹۰)، که چندین نظریه در زمینه انگیزش پیروان شامل: نظریه مسیر- هدف، رهبری کاریزماتیک، رهبر تحول آفرین و تعاملی ایجاد شده است(فرای^[۲۶]،۲۰۱۰). از سالهای ۱۹۸۰ تئوری های جدید رهبری بیشتر بر روی عواطف، اخلاقیات و مفاهیم ارزشی تاکید داشتند(موداف و همکاران^[۲۷]، ۲۰۰۸: ۲۶۶). به طور مثال ایمان و اعتقاد، شکیبایی، بصیرت و فروتنی که در چشم انداز رهبری مرسوم شده است(تامپسون^[۲۸]، ۲۰۰۵: ۲۶).
یکی از دغدغه های سازمان ها و پژوهشگران در چهار دهه پیش، رهبری بوده است و تلاش شده این پدیده را با یک سری از معیارهای دانشگاهی عملی کنند.
۲-۳)تعاریف و مفاهیم رهبری
رهبری فرآیندی آنچنان رمزآلود است که از زمان های دور به یک نسبت مورد توجه افراد عادی، دانشمندان و پژوهشگران قرار گرفته است(مرادی،۱۳۸۷). رهبری هنر بسیج کردن دیگران برای رسیدن به آرزوهای مشترک است، عده ای با تاکید بر روابط، بین افراد ، رهبری را نفوذ بر مرئوسان از طریق برقراری ارتباط با آنان در تحقق اهداف سازمان بیان کرده اند(هامپشون^[۲۹]، ۱۱:۲۰۰۱). رهبری یک مهارت بسیار مهم است که بر قوت یا بقاء هر سازمانی تاثیر مستقیم دارد، توسعه مهارتهای رهبری بر اهمیت وظایف، ویژگی ها و سبک های رهبری متمرکز است، تعیین اینکه کدام سبک رهبری در شرایط مختلف موثرتر است نیز در این راستا قرار دارد (آموزش هماهنگ،۱۳۸۱).
شخصیت رهبری توانایی اعتماد به نفس برای شکل‏دهی به تفکرات را داراست و با توسعه تصورات مثبت فرد نیازمند شجاعت و اعتماد به نفس برای انتخاب عمدی گزینه ها، مسئولیت نتایج را می پذیرد. رهبری، توانایی ایجاد اعتماد به نفس برای شکل دهی به تفکرات و جهت دهی صحیح در زندگی در راستای اهداف و فعالیت تصمیم گیری برای بدست آوردن و انجام آنچه تشخیص می دهد است. شخصیت رهبری، فرایند توسعه یک تصویر شخصی مثبت است)فرای^[۳۰]،۲۰۰۹: ۸۰).
رهبران در راستای توسعه یک چشم انداز جدید و چالش برانگیز و مورد نیاز برای تغییر ناگهانی و شدید (مؤثر) در فرهنگ سازمانی(کدیلو^[۳۱] و همکاران، ۲۰۰۵: ۵). برای مقابله با تحولات سازمانی می‎کوشند، زیرا رهبری فرایند تغییر هدفداری است که از طریق آن رهبر و پیروان از مقصود مشترک بهم می پیوندند و حرکت به سمت چشم انداز را آغاز می کنند(لوب، ۲۰۰۴: ۷) و رهبران ایده آل، رهبرانی هستند که همواره به خدمت رسانی به پیروان و احترام به شأن و مقام آنها متمایل بوده مایه رشد و پیشرفت سازمان و حداکثر سازی ظرفیت کارکنان خود اهمیت می دهند) گراهام^[۳۲]، ۱۹۹۱). باچن (۱۹۹۸) نظریه های سنتی رهبری، معمولاً مبتنی بر نوعی مدل سلسله مراتبی بوده اند (قلی پور و همکاران، ۱۳۸۸: ۱۰۵). وست(۲۰۰۲) تاکید می کند که اعضای گروه بایستی تاثیر متقابلی با یکدیگر داشته و بکارگیری منابع عاطفی مورد نیاز، رهبران گروه های پویا را تشویق نموده و فرایندهایی از حس وحدت که مشوق نوآوری در محصولات و خدمات است ایجاد می کند (کلر^[۳۳]، ۲۰۰۶; سامچ ^[۳۴]،۲۰۰۶). بهترین رهبران، فرهنگ های عملکرد بالا را به وجود می آورند، آنها اهداف بلند مدت تعیین می کنند و نتایج را کنترل و بررسی می کنند و افراد را مسئولیت پذیر نگاه می دارند و همواره سعی می کنند سازمانشان سریعتر از رقبا حرکت کرده و خود را با شرایط جدید تطبیق می دهند (لوئیس گرستنر، ۲۰۰۳).
رهبران بر اعضای گروه اثر گذار و موجب شده تا آنها خودشان و استعداد هایشان را درک کرده و آنها حس تعلق به پیروان دارند( نیل^[۳۵]، ۲۰۰۹: ۸۰). وظایف مقدماتی رهبری، ایجاد محیط اعتماد، تغییر عمده و ایجاد یک حسی از هدفداری است(گوشال^[۳۶] و همکاران، ۱۹۹۹). با در نظر گرفتن دنیای سازمان های جدیدی که نیازمند رهبران جدیدی هستند، که علاوه بر منطق عقلایی و آموزه های کلاسیک سازمان های عصر مدرنتیته، بایستی مجهز به افراد تفکر جدید بر پایه درک ارزش ها، احساسات بوده و معتقد به دخالت عوامل مختلف در تصمیم گیری (خدامی، ۱۳۸۵) باشند. تاثیر رهبری آنچنان قاطع و پر اهمیت است که اغلب در ذهن آدمی جائی برای اندیشیدن به سایر عوامل توفیق یا شکست باقی نمی گذارد(مرادی،۱۳۸۷).
رهبری یک مهارت بسیار مهم است که بر قوت یا بقاء هر سازمانی تاثیر مستقیم دارد، با وجود اینکه مطالعات بسیاری درباره رهبری وجود دارد، اما تفسیر آن هنوز مبهم است (فرای و همکاران^[۳۷]، ۲۰۱۱: ۲). رهبری به دلیل نقشی که در اثربخشی فردی و گروهی ایفا می کند عنوان بسیار مشهوری در مبحث مدیریت منابع انسانی است و از آنجا که موضوع رهبری، انسانها را طی اعصار گوناگون مفتون خود کرده است، تعاریف فراوانی از آن شده است(رضائیان،۱۳۸۳: ۳۷۵).
۲-۴)تفاوت رهبری و مدیریت
اگر چه بعضی از افراد رهبری و مدیریت را مترادف هم می دانند. اما به اعتقاد بعضی باید بین آنها تفاوت قائل شد. از یک سو عده ای بر این باورند که رهبری یک جنبه مهم از مدیریت است و توانایی رهبری موثر یکی از شروط مدیریت اثر بخش است(الوانی،۱۳۸۲ ). از سوی دیگر عده ای معتقدند که رهبری در اصل نسبت به مدیریت مفهوم وسیعتری دارد. مدیریت نوع خاصی از رهبری محسوب می شود که در آن کسب هدفهای سازمانی بر سایر اهداف الویت دارد . اختلاف اساسی میان این دو مفهوم از کلمه “سازمان” بر می خیزد. رهبری زمانی صورت می گیرد که فردی به هر دلیل می کوشد بر رفتار فرد یا گروهی اثر بگذارد. این امر می تواند برای نیل به اهداف خود فرد یا دیگران بوده و یا اهداف سازمان نیز سازگار یا ناسازگار باشد(رضائیان،۱۳۸۳: ۳۷۵).
خلاصه ای از تفاوت بین رهبری و مدیریت در جدول(۲-۱) بیان شده است.